第 0 部分
先看全貌
先用两张图看懂“二重积分”在做什么,再看全章地图、和李林讲义的对应、真题考了什么,最后是 11 天的学习计划。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
(仅数学一、数学三要求)了解无界区域上简单的反常二重积分并会计算。
另外,第十三章考试要求第 5 条(数一):会用三重积分、第一型曲线积分、第一型曲面积分求体积、弧长、曲面面积、质量、质心、形心、转动惯量、引力、功等(二重积分的部分见第 8 部分)。
每一部分开头的方框只列这一部分用到的几条;第 12 部分 12.4 节把它们拆成考点,逐条列出讲在哪里、有哪些真题。
0.1 二重积分在干什么:把体积切成片再加起来
这份笔记只回答一个问题:一块平面区域 D D D 上,“每一点的某个量”加起来是多少?
几何上 :以 D D D 为底、曲面 z = f ( x , y ) z=f(x,y) z = f ( x , y ) 为顶的柱体(曲顶柱体)的体积,就是 ∬ D f ( x , y ) d σ \iint_Df(x,y)\dd\sigma ∬ D f ( x , y ) d σ 。f = 1 f=1 f = 1 时就是 D D D 的面积。
怎么算 :用平面 x = x= x = 常数 去切这个柱体,截面积 A ( x ) = ∫ f ( x , y ) d y A(x)=\int f(x,y)\dy A ( x ) = ∫ f ( x , y ) d y 是一个定积分;再把截面积沿 x x x 方向加起来,又是一个定积分。二重积分 = 两次定积分 (累次积分),这就是第 2、3 部分的全部内容。
换个坐标 :区域是圆的时候,用“离原点多远 r r r 、朝哪个方向 θ \theta θ ”来切更方便,代价是小块面积变成 r d r d θ r\dd r\dd\theta r d r d θ ,多一个 r r r 。这是第 4 部分。
剩下的内容都是在“怎么切更省事”上下功夫:对称性(第 5 部分)让一半的积分直接为 0,分块(第 6 部分)处理绝对值和分段函数,换元(第 7 部分)把弯曲的区域变成矩形。
x y z O 截面积 A (x ) 顶:z =f (x ,y ) D 累次积分的来历:先求截面积 A ( x ) A(x) A ( x ) (内层积分),再沿 x x x 加起来(外层积分)。
x y O dr r dθdθ 1 2 极坐标的小块:边长 d r \dd r d r 和 r d θ r\dd\theta r d θ ,面积 r d r d θ r\dd r\dd\theta r d r d θ 。
一句话记住 二重积分 = 曲顶柱体的体积 = 先对一个变量积、再对另一个变量积。 难的从来不是那两个定积分,而是画出区域、写对上下限。所以 A 部分先练画区域,每道例题的第一步都是画图。
0.2 全章地图,和李林讲义怎么配合
八个部分的先后顺序就是学习顺序:A 部分和第 1 部分打地基;第 2、3、4 部分是三种基本算法;第 5、6 部分是省力技巧;第 7、8 部分是综合题和应用。点方块跳到对应部分。
和《26 李林高数辅导讲义》的对照
本页负责“从零讲懂 + 真题”,讲义负责“题型归纳 + 更多练习”。每部分开头的“考试要求”框是讲义第十章开头的考试要求(大纲原文);正文里标着“李林 第十章 §3 例 14 · p256”的例题,是从讲义里挑出来、按本页的写法重新讲一遍的(§3 表示第三节,例题在各节里编号),可以对照原书看。第十章的典型例题和章末习题全部用到了。
本页不含的相关内容
三重积分、曲线积分、曲面积分 (数一):见《三重积分与线面积分》笔记。三重积分的“先二后一”、柱面坐标都要用本页的二重积分。
定积分的计算和应用 (换元、分部、华里士公式、弧长、旋转体):见《一元函数积分学》笔记,A.4 节只复习了本页要用的几条。
0.3 考情:考多少、考在哪
Maki《真题分类精解》第三十三讲“二重积分”收了 2010—2026 年三张卷子上的 58 道题、70 个题号 (数一 9、数二 35、数三 26;同一道题同时出现在两张卷子上的分别计数),其中解答题 38 个。全部在本页讲过,下表按部分列出落点。
从表里能看出四件事:
交换积分次序(第 3 部分)和极坐标(第 4 部分)题最多 ,分别有 13 道和 12 道;选择、填空多考换序,解答题多考极坐标。
对称性(第 5 部分)有 10 道 ,而且很多极坐标、直角坐标的题第一步也是用对称性去掉一项。
数一只有 9 个题号 :数一常把二重积分放进三重积分、曲面积分的大题里考,本页的方法在那里一样要用。
数二 17 年、数三 16 年里都出现过二重积分 ,大多是一道 10—12 分的解答题,题型和数一完全通用,所以本页把它们全部当作练习。
逐年分布
0.4 接下来 11 天怎么学
你的《05-进度表》把重积分(二重 + 三重)排在 W10(9/20—9/26)。下面把这一页拆成 11 天,每天约 2 小时,沿用《02-方法卡》的例题桥接法:例题先遮住解答自己做 5 分钟,再点开对照 ;做完标 ⭕ / △ / ✗,△ 和 ✗ 第二天重做;卡住的地方在《04-错题断点本》只记一行“卡在哪一步、缺什么、怎么补”,不抄题。第三列是当天小节里的全部真题(同一道题在几张卷子上出现只列一次,程序按小节自动列出,11 天合起来正好是全部 58 道)。
日期怎么定 W10 到今天(9/26)就结束了,而《三重积分与线面积分》笔记已经把 9/23 以后的日子排满了,所以上表和《极限》《一元与多元微分学》笔记一样只写第几天,不写日期。
如果还没真正学过二重积分 :三重积分的“先二后一”、柱面坐标都建立在二重积分上,建议先学这 11 天,三重积分和曲线曲面积分的计划整体顺延;按进度表的红线规则:砍题量,不砍覆盖 。
如果已经学过 :当二轮复习,压缩成 6 天(每天做上表两天的量,只做“当天必做的真题”和做错过的例题),重点看第 9—11 部分。
时间不够时 每天优先做完“当天必做的真题”;普通例题每节只做第一道。第 8 部分的应用只考数一,数一考生不能省。
基础薄弱先看这里 如果画不出 x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 、不会把 y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 写成极坐标,第一天只读 A 部分 。
0.5 小结:看到这类题,去哪一部分
学完了,标记这一部分
A 部分
零基础补课:区域、曲线、极坐标与定积分工具
二重积分要用到的“旧知识”:把区域用不等式写出来并画出来、认识考题常见的曲线、极坐标、以及定积分的几个快算工具。只讲后面马上要用的。
A.1 平面区域:用不等式描述,并把它画出来
大白话:二重积分的第一步永远是“把积分区域 D D D 画出来” 。区域就是几个不等式同时成立的点组成的一块平面。比如 x 2 + y 2 ≤ 2 x^2+y^2\le2 x 2 + y 2 ≤ 2 是以原点为圆心、半径 2 \sqrt2 2 的圆盘,y ≥ x 2 y\ge x^2 y ≥ x 2 是抛物线上方。两个一起成立,就是图里涂色的那一块。拿不准该取曲线的哪一侧时,找一个点(常用原点)代进去试一试。
x y O (1, 1) (−1, 1) 试点 (0, 0.6) x ²+y ²=2y =x ²区域 D : x 2 + y 2 ≤ 2 , y ≥ x 2 D:\ x^2+y^2\le2,\ y\ge x^2 D : x 2 + y 2 ≤ 2 , y ≥ x 2 。两条边界交于 ( ± 1 , 1 ) (\pm1,1) ( ± 1 , 1 ) ;点 ( 0 , 0.6 ) (0,0.6) ( 0 , 0.6 ) 同时满足两个不等式,所以 D D D 是圆内、抛物线上方那一块(2015 数二(18) 的区域)。
常见区域的不等式写法
圆盘 :x 2 + y 2 ≤ R 2 x^2+y^2\le R^2 x 2 + y 2 ≤ R 2 (圆心在原点)。
偏心圆盘 :x 2 + y 2 ≤ 2 a x ⟺ ( x − a ) 2 + y 2 ≤ a 2 x^2+y^2\le2ax\iff(x-a)^2+y^2\le a^2 x 2 + y 2 ≤ 2 a x ⟺ ( x − a ) 2 + y 2 ≤ a 2 ,圆心 ( a , 0 ) (a,0) ( a , 0 ) 、半径 a a a ,过原点 ;x 2 + y 2 ≤ 2 b y x^2+y^2\le2by x 2 + y 2 ≤ 2 b y 同理,圆心 ( 0 , b ) (0,b) ( 0 , b ) 。
曲线一侧 :y ≥ x 2 y\ge x^2 y ≥ x 2 是抛物线上方;x + y ≤ 1 x+y\le1 x + y ≤ 1 是直线含原点的那一侧;y ≥ 0 y\ge0 y ≥ 0 是上半平面。
夹在两条曲线之间 :φ 1 ( x ) ≤ y ≤ φ 2 ( x ) \varphi_1(x)\le y\le\varphi_2(x) φ 1 ( x ) ≤ y ≤ φ 2 ( x ) ,a ≤ x ≤ b a\le x\le b a ≤ x ≤ b 。这正是第 2 部分“X 型区域”的写法。
方法卡 · 画积分区域
什么时候用
每一道二重积分题的第一步:题目给出不等式、说“由某些曲线围成”,或者直接给出累次积分的上下限,都要先画图。
步骤
把每个“≤ \le ≤ ”改成“= = = ”,画出边界曲线(认不出来就描点,见 A.2 节)。
取一个不在边界上的点(常用原点)代入,判断不等式成立的是哪一侧。
联立边界方程,求出交点:交点的坐标就是后面的积分上下限。
涂出所有不等式的公共部分。
最容易错
把偏心圆
x 2 + y 2 ≤ 2 x x^2+y^2\le2x x 2 + y 2 ≤ 2 x 当成圆心在原点;交点没求就开始写积分限;“由……围成”时漏看了一条边界。
例 A.1 基础
画出下列区域,并写出边界的交点:(1)
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 x , y ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le2x,\ y\ge0\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 x , y ≥ 0 } ;(2)
D D D 由
y = x y=x y = x ,
y = 2 x y=2x y = 2 x ,
x = 1 x=1 x = 1 围成;(3)
D D D 由抛物线
x = y 2 x=y^2 x = y 2 与直线
x = y + 2 x=y+2 x = y + 2 围成。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① (1) 配方。 x 2 − 2 x + y 2 ≤ 0 ⟺ ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 x^2-2x+y^2\le0\iff(x-1)^2+y^2\le1 x 2 − 2 x + y 2 ≤ 0 ⟺ ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 :以 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) 为圆心、半径 1 的圆盘;再加上 y ≥ 0 y\ge0 y ≥ 0 ,是它的上半块。
看到“x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 加一次项”就配方,一次项告诉你圆心往哪边偏;圆心 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) 到原点的距离恰好等于半径,所以圆过原点。
② (2) 三条直线两两求交点。 y = x y=x y = x 与 y = 2 x y=2x y = 2 x 交于 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) ;y = x y=x y = x 与 x = 1 x=1 x = 1 交于 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ;y = 2 x y=2x y = 2 x 与 x = 1 x=1 x = 1 交于 ( 1 , 2 ) (1,2) ( 1 , 2 ) 。区域是这三个点构成的三角形。
“由几条线围成”的区域,把线两两联立求出所有交点,交点就是区域的顶点。
③ (3) 联立求交点。 y 2 = y + 2 ⟺ ( y − 2 ) ( y + 1 ) = 0 y^2=y+2\iff(y-2)(y+1)=0 y 2 = y + 2 ⟺ ( y − 2 ) ( y + 1 ) = 0 ,y = 2 y=2 y = 2 或 − 1 -1 − 1 ,交点 ( 4 , 2 ) (4,2) ( 4 , 2 ) 、( 1 , − 1 ) (1,-1) ( 1 , − 1 ) 。区域夹在抛物线(左)与直线(右)之间:y 2 ≤ x ≤ y + 2 y^2\le x\le y+2 y 2 ≤ x ≤ y + 2 ,− 1 ≤ y ≤ 2 -1\le y\le2 − 1 ≤ y ≤ 2 。
边界是“x = x= x = 关于 y y y 的式子”,就把 y y y 当自变量;代入点 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) :0 ≤ 1 ≤ 2 0\le1\le2 0 ≤ 1 ≤ 2 成立,说明区域在两条线之间。
答案:(1) 以 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) 为圆心、半径 1 的上半圆盘;(2) 顶点 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 、( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) 、( 1 , 2 ) (1,2) ( 1 , 2 ) 的三角形;(3) y 2 ≤ x ≤ y + 2 y^2\le x\le y+2 y 2 ≤ x ≤ y + 2 ,交点 ( 1 , − 1 ) (1,-1) ( 1 , − 1 ) 、( 4 , 2 ) (4,2) ( 4 , 2 )
A.2 常见曲线:考题里反复出现的十几条
大白话:二重积分题的边界,翻来覆去就是这十几条曲线 :直线、圆(包括偏心圆)、抛物线、双曲线 x y = 1 xy=1 x y = 1 、椭圆,外加几条用极坐标写的曲线(心形线、双纽线、玫瑰线)和一条参数曲线(摆线)。刷题本的提醒说得很直接:近几年很多考生连积分区域都画不出,导致整道题一分不得。画不出来有三个办法:描点、换坐标系、看不等关系。
x y O (1, 1) x ²+y ²=2x :r =2cos θx ²+y ²=2y :r =2sin θ两个偏心圆:x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 圆心 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) ,x 2 + y 2 = 2 y x^2+y^2=2y x 2 + y 2 = 2 y 圆心 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) ,都过原点,交于 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) 。
x y O 最高点 (π, 2) 2π x =t −sin t ,y =1−cos t 摆线一拱:x = t − sin t x=t-\sin t x = t − sin t ,y = 1 − cos t y=1-\cos t y = 1 − cos t (0 ≤ t ≤ 2 π 0\le t\le2\pi 0 ≤ t ≤ 2 π ),底宽 2 π 2\pi 2 π ,最高点 ( π , 2 ) (\pi,2) ( π , 2 ) 。
x y O (2, 0) r =1+cos θ心形线 r = 1 + cos θ r=1+\cos\theta r = 1 + cos θ :最远点 ( 2 , 0 ) (2,0) ( 2 , 0 ) 。
x y O r ²=cos 2θ双纽线 r 2 = cos 2 θ r^2=\cos2\theta r 2 = cos 2 θ :横放的“8”。
x y O r =cos 3θ三叶玫瑰线 r = cos 3 θ r=\cos3\theta r = cos 3 θ :三瓣。
常见曲线速查
曲线 方程 要记住的
偏心圆 x 2 + y 2 = 2 a x x^2+y^2=2ax x 2 + y 2 = 2 a x ;x 2 + y 2 = 2 b y x^2+y^2=2by x 2 + y 2 = 2 b y 极坐标 r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ ;r = 2 b sin θ r=2b\sin\theta r = 2 b sin θ ,都过原点
椭圆 x 2 a 2 + y 2 b 2 = 1 \dfrac{x^2}{a^2}+\dfrac{y^2}{b^2}=1 a 2 x 2 + b 2 y 2 = 1 面积 π a b \pi ab πab
双曲线 x y = c xy=c x y = c c > 0 c>0 c > 0 时两支在一、三象限
心形线 r = a ( 1 + cos θ ) r=a(1+\cos\theta) r = a ( 1 + cos θ ) 最远 2 a 2a 2 a ;面积 3 2 π a 2 \frac32\pi a^2 2 3 π a 2
双纽线 r 2 = a 2 cos 2 θ r^2=a^2\cos2\theta r 2 = a 2 cos 2 θ ,即 ( x 2 + y 2 ) 2 = a 2 ( x 2 − y 2 ) (x^2+y^2)^2=a^2(x^2-y^2) ( x 2 + y 2 ) 2 = a 2 ( x 2 − y 2 ) 只在 cos 2 θ ≥ 0 \cos2\theta\ge0 cos 2 θ ≥ 0 的方向有点;面积 a 2 a^2 a 2
玫瑰线 r = a cos 3 θ r=a\cos3\theta r = a cos 3 θ 或 a sin 3 θ a\sin3\theta a sin 3 θ 三瓣,每瓣占 60 ∘ 60^\circ 6 0 ∘
摆线 x = a ( t − sin t ) x=a(t-\sin t) x = a ( t − sin t ) ,y = a ( 1 − cos t ) y=a(1-\cos t) y = a ( 1 − cos t ) 一拱面积 3 π a 2 3\pi a^2 3 π a 2
方法卡 · 认出一条曲线
什么时候用
题目的边界方程不认识,或者给的是极坐标方程、参数方程。
步骤
含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 又有一次项:配方,找圆心和半径。
极坐标方程看结构:2 a cos θ 2a\cos\theta 2 a cos θ 、2 a sin θ 2a\sin\theta 2 a sin θ 是圆;a ( 1 ± cos θ ) a(1\pm\cos\theta) a ( 1 ± cos θ ) 是心形线;cos 2 θ \cos2\theta cos 2 θ 是双纽线;cos 3 θ \cos3\theta cos 3 θ 、sin 3 θ \sin3\theta sin 3 θ 是玫瑰线。
参数方程列表描点:t t t 取几个特殊值,算出 ( x , y ) (x,y) ( x , y ) 连起来。
还是不认识就用描点法;或者换成极坐标(A.3 节)看 r r r 怎样随 θ \theta θ 变化。
最容易错
r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 只在
− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π 有意义(
r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 );把双纽线当成两个圆。
例 A.2 基础
说出下列曲线的形状和关键点:(1)
x 2 + y 2 = 4 y x^2+y^2=4y x 2 + y 2 = 4 y ;(2)
r = 2 ( 1 + cos θ ) r=2(1+\cos\theta) r = 2 ( 1 + cos θ ) ;(3)
( x 2 + y 2 ) 2 = x 2 − y 2 (x^2+y^2)^2=x^2-y^2 ( x 2 + y 2 ) 2 = x 2 − y 2 ;(4)
x = t − sin t x=t-\sin t x = t − sin t ,
y = 1 − cos t y=1-\cos t y = 1 − cos t (
0 ≤ t ≤ 2 π 0\le t\le2\pi 0 ≤ t ≤ 2 π )。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① (1) 配方。 x 2 + ( y − 2 ) 2 = 4 x^2+(y-2)^2=4 x 2 + ( y − 2 ) 2 = 4 :圆心 ( 0 , 2 ) (0,2) ( 0 , 2 ) 、半径 2 的圆,过原点;极坐标方程 r = 4 sin θ r=4\sin\theta r = 4 sin θ (0 ≤ θ ≤ π 0\le\theta\le\pi 0 ≤ θ ≤ π )。
一次项 − 4 y -4y − 4 y 说明圆心在 y y y 轴正半轴上;代入 x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ 、y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ ,约去一个 r r r 就得极坐标方程。
② (2) 心形线。 θ = 0 \theta=0 θ = 0 时 r = 4 r=4 r = 4 ,最远点 ( 4 , 0 ) (4,0) ( 4 , 0 ) ;θ = π \theta=\pi θ = π 时 r = 0 r=0 r = 0 ,回到原点;关于极轴对称。
把 cos θ \cos\theta cos θ 换成 cos ( − θ ) \cos(-\theta) cos ( − θ ) 方程不变,所以关于极轴(x x x 轴)对称(孝哥一页纸的判别法)。
③ (3) 双纽线。 代入极坐标:r 4 = r 2 ( cos 2 θ − sin 2 θ ) r^4=r^2(\cos^2\theta-\sin^2\theta) r 4 = r 2 ( cos 2 θ − sin 2 θ ) ,即 r 2 = cos 2 θ r^2=\cos2\theta r 2 = cos 2 θ 。只在 cos 2 θ ≥ 0 \cos2\theta\ge0 cos 2 θ ≥ 0 ,即 − π 4 ≤ θ ≤ π 4 -\frac\pi4\le\theta\le\frac\pi4 − 4 π ≤ θ ≤ 4 π 或 3 π 4 ≤ θ ≤ 5 π 4 \frac{3\pi}4\le\theta\le\frac{5\pi}4 4 3 π ≤ θ ≤ 4 5 π 时有点,像横放的 8 字。
x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 ,x 2 − y 2 = r 2 cos 2 θ x^2-y^2=r^2\cos2\theta x 2 − y 2 = r 2 cos 2 θ ;r 2 r^2 r 2 不能是负数,这决定了 θ \theta θ 的范围。
④ (4) 摆线一拱。 t = 0 t=0 t = 0 :( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) ;t = π t=\pi t = π :( π , 2 ) (\pi,2) ( π , 2 ) ;t = 2 π t=2\pi t = 2 π :( 2 π , 0 ) (2\pi,0) ( 2 π , 0 ) 。一拱从原点出发,最高点 ( π , 2 ) (\pi,2) ( π , 2 ) ,落在 ( 2 π , 0 ) (2\pi,0) ( 2 π , 0 ) 。
参数方程直接列表描点;x ′ ( t ) = 1 − cos t ≥ 0 x'(t)=1-\cos t\ge0 x ′ ( t ) = 1 − cos t ≥ 0 ,所以 x x x 一直在增加,曲线不会往回走。
答案:(1) 圆心 ( 0 , 2 ) (0,2) ( 0 , 2 ) 、半径 2 的圆;(2) 心形线,最远点 ( 4 , 0 ) (4,0) ( 4 , 0 ) ;(3) 双纽线 r 2 = cos 2 θ r^2=\cos2\theta r 2 = cos 2 θ ;(4) 摆线一拱,从 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 到 ( 2 π , 0 ) (2\pi,0) ( 2 π , 0 ) ,最高点 ( π , 2 ) (\pi,2) ( π , 2 )
A.3 极坐标:用“多远、什么方向”来定位
大白话:直角坐标说“往右走 x x x 、往上走 y y y ”;极坐标说“往 θ \theta θ 方向走 r r r 这么远” 。两者的换算就是高中三角函数:x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ ,y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ 。圆、扇形、以原点为顶点的角形区域,在极坐标下写出来特别简单,二重积分的一大半计算都要用它(第 4 部分)。
x y O P (x , y )r θ x =r cos θy =r sin θ极坐标:点 P P P 离原点的距离 r r r 、方向角 θ \theta θ 。x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ ,y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ ,x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 ,y x = tan θ \dfrac yx=\tan\theta x y = tan θ 。
换算公式与常用极坐标方程(孝哥一页纸)
x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ ,y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ ,x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 ,y x = tan θ \dfrac yx=\tan\theta x y = tan θ ;通常取 r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 。
直线:y = k x ⇒ θ = arctan k y=kx\Rightarrow\theta=\arctan k y = k x ⇒ θ = arctan k (例:y = x ⇒ θ = π 4 y=x\Rightarrow\theta=\frac\pi4 y = x ⇒ θ = 4 π ,y = 3 x ⇒ θ = π 3 y=\sqrt3x\Rightarrow\theta=\frac\pi3 y = 3 x ⇒ θ = 3 π );x = a ⇒ r = a cos θ = a sec θ x=a\Rightarrow r=\dfrac a{\cos\theta}=a\sec\theta x = a ⇒ r = cos θ a = a sec θ ;y = a ⇒ r = a csc θ y=a\Rightarrow r=a\csc\theta y = a ⇒ r = a csc θ ;x + y = a ⇒ r = a cos θ + sin θ x+y=a\Rightarrow r=\dfrac a{\cos\theta+\sin\theta} x + y = a ⇒ r = cos θ + sin θ a 。
圆:x 2 + y 2 = R 2 ⇒ r = R x^2+y^2=R^2\Rightarrow r=R x 2 + y 2 = R 2 ⇒ r = R ;x 2 + y 2 = 2 a x ⇒ r = 2 a cos θ x^2+y^2=2ax\Rightarrow r=2a\cos\theta x 2 + y 2 = 2 a x ⇒ r = 2 a cos θ ;x 2 + y 2 = 2 b y ⇒ r = 2 b sin θ x^2+y^2=2by\Rightarrow r=2b\sin\theta x 2 + y 2 = 2 b y ⇒ r = 2 b sin θ 。
方法卡 · 把曲线化成极坐标方程
什么时候用
要用极坐标计算二重积分(第 4 部分),或者题目直接给了极坐标方程要你画图。
步骤
把 x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ ,y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ 代进方程。
用 cos 2 θ + sin 2 θ = 1 \cos^2\theta+\sin^2\theta=1 cos 2 θ + sin 2 θ = 1 化简,能约去的 r r r 约掉(r = 0 r=0 r = 0 只是原点)。
解出 r = r ( θ ) r=r(\theta) r = r ( θ ) ,并由 r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 写出 θ \theta θ 的范围。
最容易错
约去
r r r 时丢了原点;
r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ 的
θ \theta θ 范围写成
[ 0 , 2 π ] [0,2\pi] [ 0 , 2 π ] (应为
[ − π 2 , π 2 ] [-\frac\pi2,\frac\pi2] [ − 2 π , 2 π ] )。
例 A.3 基础
把下列曲线化成极坐标方程:(1)
x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x ;(2)
x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 ;(3)
x y = 1 xy=1 x y = 1 (第一象限部分);(4)
( x 2 + y 2 ) 3 = y 4 (x^2+y^2)^3=y^4 ( x 2 + y 2 ) 3 = y 4 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① (1) r 2 = 2 r cos θ r^2=2r\cos\theta r 2 = 2 r cos θ ,约去 r r r :r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ ,− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π 。
x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 直接换成 r 2 r^2 r 2 ;r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 要求 cos θ ≥ 0 \cos\theta\ge0 cos θ ≥ 0 ,这就是 θ \theta θ 的范围。
② (2) r ( cos θ + sin θ ) = 1 r(\cos\theta+\sin\theta)=1 r ( cos θ + sin θ ) = 1 ,r = 1 cos θ + sin θ r=\dfrac1{\cos\theta+\sin\theta} r = cos θ + sin θ 1 。
直线写成极坐标后,r r r 是 θ \theta θ 的函数:方向不同,走到直线的距离不同。
③ (3) r 2 cos θ sin θ = 1 r^2\cos\theta\sin\theta=1 r 2 cos θ sin θ = 1 ,r 2 = 2 sin 2 θ r^2=\dfrac2{\sin2\theta} r 2 = sin 2 θ 2 ,即 r = 1 sin θ cos θ r=\dfrac1{\sqrt{\sin\theta\cos\theta}} r = sin θ cos θ 1 ,0 < θ < π 2 0<\theta<\frac\pi2 0 < θ < 2 π 。
二倍角公式 2 sin θ cos θ = sin 2 θ 2\sin\theta\cos\theta=\sin2\theta 2 sin θ cos θ = sin 2 θ ;2015 数一(4) 的边界 2 x y = 1 2xy=1 2 x y = 1 、4 x y = 1 4xy=1 4 x y = 1 就是这样换的。
④ (4) r 6 = r 4 sin 4 θ r^6=r^4\sin^4\theta r 6 = r 4 sin 4 θ ,r 2 = sin 4 θ r^2=\sin^4\theta r 2 = sin 4 θ ,r = sin 2 θ r=\sin^2\theta r = sin 2 θ 。
两边都是 r r r 的幂,约去 r 4 r^4 r 4 后开方;sin 2 θ ≥ 0 \sin^2\theta\ge0 sin 2 θ ≥ 0 恒成立。这是 2019 数二(18) 的边界曲线。
答案:(1) r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ ;(2) r = 1 cos θ + sin θ r=\frac1{\cos\theta+\sin\theta} r = c o s θ + s i n θ 1 ;(3) r 2 = 2 sin 2 θ r^2=\frac2{\sin2\theta} r 2 = s i n 2 θ 2 ;(4) r = sin 2 θ r=\sin^2\theta r = sin 2 θ
A.4 定积分工具复习:换元、分部、奇偶性、华里士公式
大白话:二重积分最后都化成“先算一个定积分,再算一个定积分” 。所以一元定积分的技巧必须熟练:三角代换、分部积分、对称区间上的奇偶性、sin n \sin^n sin n 与 cos n \cos^n cos n 的华里士公式。这些在《一元函数积分学》笔记里有详细讲解,这里只把二重积分最常用的几条列出来。
x y O π/2 sin²x :面积 π/4 sin⁴x :面积 3π/16 华里士公式的两个特例:∫ 0 π 2 sin 2 x d x = π 4 \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\sin^2x\dx=\frac\pi4 ∫ 0 2 π sin 2 x d x = 4 π (蓝),∫ 0 π 2 sin 4 x d x = 3 π 16 \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\sin^4x\dx=\frac{3\pi}{16} ∫ 0 2 π sin 4 x d x = 16 3 π (黄)。
二重积分里最常用的定积分结论
华里士公式 :∫ 0 π 2 sin n x d x = ∫ 0 π 2 cos n x d x = n − 1 n ⋅ n − 3 n − 2 ⋯ \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\sin^nx\dx=\int_0^{\frac\pi2}\cos^nx\dx=\frac{n-1}n\cdot\frac{n-3}{n-2}\cdots ∫ 0 2 π sin n x d x = ∫ 0 2 π cos n x d x = n n − 1 ⋅ n − 2 n − 3 ⋯ ,最后乘 1 2 ⋅ π 2 \frac12\cdot\frac\pi2 2 1 ⋅ 2 π (n n n 为偶数)或乘 2 3 ⋅ 1 \frac23\cdot1 3 2 ⋅ 1 (n n n 为奇数)。例:π 4 \frac\pi4 4 π 、2 3 \frac23 3 2 、3 π 16 \frac{3\pi}{16} 16 3 π 、8 15 \frac8{15} 15 8 (n = 2 , 3 , 4 , 5 n=2,3,4,5 n = 2 , 3 , 4 , 5 )。
奇偶性 :f f f 为奇函数时 ∫ − a a f d x = 0 \int_{-a}^af\dx=0 ∫ − a a f d x = 0 ;为偶函数时 = 2 ∫ 0 a f d x =2\int_0^af\dx = 2 ∫ 0 a f d x 。
圆面积 :∫ 0 a a 2 − x 2 d x = π a 2 4 \int_0^a\sqrt{a^2-x^2}\dx=\frac{\pi a^2}4 ∫ 0 a a 2 − x 2 d x = 4 π a 2 (四分之一圆),不用三角代换。
凑微分 :∫ x e x 2 d x = 1 2 e x 2 + C \int x\e^{x^2}\dx=\frac12\e^{x^2}+C ∫ x e x 2 d x = 2 1 e x 2 + C ,∫ x 1 + x 2 d x = 1 + x 2 + C \int\frac{x}{\sqrt{1+x^2}}\dx=\sqrt{1+x^2}+C ∫ 1 + x 2 x d x = 1 + x 2 + C 。
泊松积分 :∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = π 2 \int_0^{+\infty}\e^{-x^2}\dx=\frac{\sqrt\pi}2 ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = 2 π (7.3 节用二重积分证明)。
方法卡 · 快速算定积分
什么时候用
二重积分化成累次积分以后,每一次积分都用得上。
步骤
先看积分区间是否对称、被积函数是否有奇偶性,能消掉的先消掉。
看到 a 2 − x 2 \sqrt{a^2-x^2} a 2 − x 2 在 [ 0 , a ] [0,a] [ 0 , a ] 上:直接用圆面积。
sin n \sin^n sin n 、cos n \cos^n cos n 在 [ 0 , π 2 ] [0,\frac\pi2] [ 0 , 2 π ] 上:华里士公式。
剩下的:凑微分、换元、分部。
最容易错
华里士公式用在
[ 0 , π ] [0,\pi] [ 0 , π ] 上忘了乘 2,或用在
cos n \cos^n cos n 的奇数次、区间
[ 0 , π ] [0,\pi] [ 0 , π ] 上(此时积分为 0)。
例 A.4 基础
计算:(1)
∫ 0 π 2 sin 4 x d x \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\sin^4x\dx ∫ 0 2 π sin 4 x d x ;(2)
∫ 0 π 2 cos 5 x d x \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\cos^5x\dx ∫ 0 2 π cos 5 x d x ;(3)
∫ − 1 1 ( x 3 e x 2 + 1 ) d x \displaystyle\int_{-1}^1(x^3\e^{x^2}+1)\dx ∫ − 1 1 ( x 3 e x 2 + 1 ) d x ;(4)
∫ 0 1 x e x 2 d x \displaystyle\int_0^1x\e^{x^2}\dx ∫ 0 1 x e x 2 d x ;(5)
∫ 0 1 1 − x 2 d x \displaystyle\int_0^1\sqrt{1-x^2}\dx ∫ 0 1 1 − x 2 d x 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① (1)(2) 华里士公式。 3 4 ⋅ 1 2 ⋅ π 2 = 3 π 16 \dfrac34\cdot\dfrac12\cdot\dfrac\pi2=\dfrac{3\pi}{16} 4 3 ⋅ 2 1 ⋅ 2 π = 16 3 π ;4 5 ⋅ 2 3 ⋅ 1 = 8 15 \dfrac45\cdot\dfrac23\cdot1=\dfrac8{15} 5 4 ⋅ 3 2 ⋅ 1 = 15 8 。
偶数次最后乘 π 2 \frac\pi2 2 π ,奇数次最后乘 1;每一步都是“上一个奇数(偶数)比这一个偶数(奇数)”。
② (3) 奇偶性。 x 3 e x 2 x^3\e^{x^2} x 3 e x 2 是奇函数,在 [ − 1 , 1 ] [-1,1] [ − 1 , 1 ] 上积分为 0;剩下 ∫ − 1 1 1 d x = 2 \int_{-1}^11\dx=2 ∫ − 1 1 1 d x = 2 。
( − x ) 3 e ( − x ) 2 = − x 3 e x 2 (-x)^3\e^{(-x)^2}=-x^3\e^{x^2} ( − x ) 3 e ( − x ) 2 = − x 3 e x 2 ,是奇函数;对称区间上奇函数的正负部分正好抵消。
③ (4) 凑微分。 ∫ 0 1 x e x 2 d x = 1 2 e x 2 ∣ 0 1 = e − 1 2 \displaystyle\int_0^1x\e^{x^2}\dx=\frac12\e^{x^2}\Big|_0^1=\frac{\e-1}2 ∫ 0 1 x e x 2 d x = 2 1 e x 2 0 1 = 2 e − 1 。
x d x = 1 2 d ( x 2 ) x\dx=\frac12\dd(x^2) x d x = 2 1 d ( x 2 ) ,被积函数正好是 e x 2 \e^{x^2} e x 2 对 x 2 x^2 x 2 的“配套”。
④ (5) 圆面积。 ∫ 0 1 1 − x 2 d x = π 4 \displaystyle\int_0^1\sqrt{1-x^2}\dx=\frac\pi4 ∫ 0 1 1 − x 2 d x = 4 π 。
y = 1 − x 2 y=\sqrt{1-x^2} y = 1 − x 2 是单位圆的上半圆,从 0 到 1 围出的正好是四分之一圆。
答案:(1) 3 π 16 \frac{3\pi}{16} 16 3 π ;(2) 8 15 \frac8{15} 15 8 ;(3) 2;(4) e − 1 2 \frac{\e-1}2 2 e − 1 ;(5) π 4 \frac\pi4 4 π
A.5 小结与自测
题目 答案 回看
x 2 + y 2 ≤ 2 y x^2+y^2\le2y x 2 + y 2 ≤ 2 y 的圆心和半径圆心 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) ,半径 1 A.1
y = x y=x y = x 与 y = x 2 y=x^2 y = x 2 的交点( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 、( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) A.1
x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 的极坐标方程r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ A.3
x = 1 x=1 x = 1 的极坐标方程r = sec θ r=\sec\theta r = sec θ A.3
y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x (x > 0 x>0 x > 0 )的极坐标方程θ = π 3 \theta=\frac\pi3 θ = 3 π A.3
∫ 0 π 2 sin 3 x d x \int_0^{\frac\pi2}\sin^3x\dx ∫ 0 2 π sin 3 x d x 2 3 \frac23 3 2 A.4
∫ − 2 2 x 5 cos x d x \int_{-2}^2x^5\cos x\dx ∫ − 2 2 x 5 cos x d x 0 A.4
心形线 r = 1 + cos θ r=1+\cos\theta r = 1 + cos θ 离原点最远的点 ( 2 , 0 ) (2,0) ( 2 , 0 ) A.2
学完了,标记这一部分
第 1 部分
二重积分的概念与性质
二重积分是“曲顶柱体的体积”:切小块、立柱子、加起来、取极限。这一部分讲定义和它的几何意义、双重和式化成二重积分、比较大小与估值、中值定理,都是选择题和填空题的常客。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 1 条)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
对应李林讲义第十章第一节“二重积分的概念与性质”(p248—249)。Maki《真题分类精解》第三十三讲开头的和式极限题,以及比较大小的选择题。
1.1 从曲顶柱体到二重积分
大白话:一元定积分算的是“曲边梯形的面积”:把 [ a , b ] [a,b] [ a , b ] 切成小段,每段上做一个小矩形,面积加起来,段越切越细,取极限。二重积分是同一件事升了一维 :把平面区域 D D D 切成小块,每块上立一根高为 f ( ξ , η ) f(\xi,\eta) f ( ξ , η ) 的小柱子,体积加起来,块越切越细,取极限。结果就是以 D D D 为底、以曲面 z = f ( x , y ) z=f(x,y) z = f ( x , y ) 为顶的“曲顶柱体”的体积。
x y z O 小柱体:高 f (ξᵢ, ηᵢ) 顶:z =f (x , y ) D 曲顶柱体:底是区域 D D D ,顶是曲面 z = f ( x , y ) z=f(x,y) z = f ( x , y ) 。把 D D D 切成小块 Δ σ i \Delta\sigma_i Δ σ i ,每块上立一根高 f ( ξ i , η i ) f(\xi_i,\eta_i) f ( ξ i , η i ) 的小柱子(红),体积加起来再取极限。
定义与意义(李林 p248)
∬ D f ( x , y ) d σ = lim d → 0 ∑ i = 1 n f ( ξ i , η i ) Δ σ i , \displaystyle \iint_Df(x,y)\dd\sigma=\lim_{d\to0}\sum_{i=1}^nf(\xi_i,\eta_i)\Delta\sigma_i, ∬ D f ( x , y ) d σ = d → 0 lim i = 1 ∑ n f ( ξ i , η i ) Δ σ i , d = max { Δ σ i 的直径 } . \displaystyle d=\max\{\Delta\sigma_i\text{ 的直径}\}. d = max { Δ σ i 的直径 } .
几何意义 :f ≥ 0 f\ge0 f ≥ 0 时,是以 D D D 为底、z = f ( x , y ) z=f(x,y) z = f ( x , y ) 为顶的曲顶柱体的体积;f f f 有正有负时,是上方体积减下方体积。
物理意义 :f = ρ ( x , y ) f=\rho(x,y) f = ρ ( x , y ) 是面密度时,是平面薄片的质量。
f = 1 f=1 f = 1 :∬ D 1 d σ = D \iint_D1\dd\sigma=D ∬ D 1 d σ = D 的面积。
可积性 :f f f 在有界闭区域 D D D 上连续 ⇒ \Rightarrow ⇒ 可积;可积 ⇒ \Rightarrow ⇒ 有界。d σ \dd\sigma d σ 在直角坐标下写成 d x d y \dx\dy d x d y 。
方法卡 · 用几何意义直接写出积分值
什么时候用
被积函数的图像是熟悉的立体的顶:半球面、圆锥面、平面;或者被积函数是 1(求面积)。
步骤
画出底 D D D ,认出顶面 z = f ( x , y ) z=f(x,y) z = f ( x , y ) 是什么曲面。
判断底和顶围成的是哪种立体(半球、圆锥、四面体、柱体)。
套体积公式;f f f 有负的部分时,下方的体积取负号。
最容易错
被积函数有正有负时仍然当体积全部相加;把
∬ D 1 d σ \iint_D1\dd\sigma ∬ D 1 d σ 算成 1 而不是面积。
例 1.1 基础
不做积分运算,用几何意义求:(1)
∬ x 2 + y 2 ≤ 1 1 − x 2 − y 2 d σ \displaystyle\iint_{x^2+y^2\le1}\sqrt{1-x^2-y^2}\dd\sigma ∬ x 2 + y 2 ≤ 1 1 − x 2 − y 2 d σ ;(2)
∬ D ( 1 − x − y ) d σ \displaystyle\iint_D(1-x-y)\dd\sigma ∬ D ( 1 − x − y ) d σ ,
D D D 由
x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 与两条坐标轴围成;(3)
∬ x 2 + y 2 ≤ 4 ( 2 − x 2 + y 2 ) d σ \displaystyle\iint_{x^2+y^2\le4}\big(2-\sqrt{x^2+y^2}\big)\dd\sigma ∬ x 2 + y 2 ≤ 4 ( 2 − x 2 + y 2 ) d σ 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① (1) 半球。 顶 z = 1 − x 2 − y 2 z=\sqrt{1-x^2-y^2} z = 1 − x 2 − y 2 是单位球面的上半部分,底是单位圆盘,围成半个单位球:1 2 ⋅ 4 3 π = 2 π 3 \dfrac12\cdot\dfrac43\pi=\dfrac{2\pi}3 2 1 ⋅ 3 4 π = 3 2 π 。
被积函数 ≥ 0 \ge0 ≥ 0 ,二重积分就是体积;这个“曲顶柱体”恰好是半径 1 的上半球。
② (2) 四面体。 顶是平面 z = 1 − x − y z=1-x-y z = 1 − x − y ,它与三个坐标面围成一个四面体:1 3 × 1 2 × 1 = 1 6 \dfrac13\times\dfrac12\times1=\dfrac16 3 1 × 2 1 × 1 = 6 1 。
四面体是三棱锥,体积 = 1 3 \frac13 3 1 × 底面积 × 高;底是直角边为 1 的直角三角形,面积 1 2 \frac12 2 1 ,高 1。
③ (3) 圆锥。 顶 z = 2 − x 2 + y 2 z=2-\sqrt{x^2+y^2} z = 2 − x 2 + y 2 在中心高 2、在圆周 x 2 + y 2 = 4 x^2+y^2=4 x 2 + y 2 = 4 上为 0,是一个倒扣的圆锥面:体积 1 3 π ⋅ 2 2 ⋅ 2 = 8 π 3 \dfrac13\pi\cdot2^2\cdot2=\dfrac{8\pi}3 3 1 π ⋅ 2 2 ⋅ 2 = 3 8 π 。
每个高度 z z z 的横截面是半径 2 − z 2-z 2 − z 的圆,截面随高度线性缩小,这正是圆锥。
答案:(1) 2 π 3 \frac{2\pi}3 3 2 π ;(2) 1 6 \frac16 6 1 ;(3) 8 π 3 \frac{8\pi}3 3 8 π
例 1.2 李林 第十章 §1 例如 · p248
设
I = ∬ D x 2 y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_Dx^2y^2\dx\dy I = ∬ D x 2 y 2 d x d y ,
D : 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 D:0\le x\le1,\ 0\le y\le1 D : 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 。将
D D D 用平行于坐标轴的直线划分为边长为
1 n \dfrac1n n 1 的小正方形,
( ξ i , η j ) (\xi_i,\eta_j) ( ξ i , η j ) 取第
( i , j ) (i,j) ( i , j ) 个小正方形的右上角,用极限表示积分
I I I ,并求出
I I I 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 写出和式。 按定义,每个小正方形的面积是 Δ σ = 1 n 2 \Delta\sigma=\dfrac1{n^2} Δ σ = n 2 1 ,代表点取右上角 ( ξ i , η j ) = ( i n , j n ) (\xi_i,\eta_j)=\Big(\dfrac in,\dfrac jn\Big) ( ξ i , η j ) = ( n i , n j ) ,所以 I = lim n → ∞ ∑ j = 1 n ∑ i = 1 n ( i n ) 2 ( j n ) 2 ⋅ 1 n 2 = lim n → ∞ ∑ j = 1 n ∑ i = 1 n i 2 j 2 n 6 I=\lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{j=1}^n\sum\limits_{i=1}^n\Big(\dfrac in\Big)^2\Big(\dfrac jn\Big)^2\cdot\dfrac1{n^2}=\lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{j=1}^n\sum\limits_{i=1}^n\dfrac{i^2j^2}{n^6} I = n → ∞ lim j = 1 ∑ n i = 1 ∑ n ( n i ) 2 ( n j ) 2 ⋅ n 2 1 = n → ∞ lim j = 1 ∑ n i = 1 ∑ n n 6 i 2 j 2 。
定义就是“函数值 × 小块面积,加起来,取极限”;小正方形边长 1 n \frac1n n 1 ,面积 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 ,右上角的坐标是 ( i n , j n ) (\frac in,\frac jn) ( n i , n j ) 。
② 双重和拆成两个单重和。 ∑ j = 1 n ∑ i = 1 n i 2 j 2 = ( ∑ i = 1 n i 2 ) ( ∑ j = 1 n j 2 ) = [ n ( n + 1 ) ( 2 n + 1 ) 6 ] 2 \sum\limits_{j=1}^n\sum\limits_{i=1}^ni^2j^2=\Big(\sum\limits_{i=1}^ni^2\Big)\Big(\sum\limits_{j=1}^nj^2\Big)=\Big[\dfrac{n(n+1)(2n+1)}6\Big]^2 j = 1 ∑ n i = 1 ∑ n i 2 j 2 = ( i = 1 ∑ n i 2 ) ( j = 1 ∑ n j 2 ) = [ 6 n ( n + 1 ) ( 2 n + 1 ) ] 2 。
i i i 与 j j j 的求和互不影响,两重和等于两个单重和相乘;平方和公式是高中数列的内容。
③ 取极限。 I = lim n → ∞ [ n ( n + 1 ) ( 2 n + 1 ) ] 2 36 n 6 = 2 2 36 = 1 9 I=\lim\limits_{n\to\infty}\dfrac{[n(n+1)(2n+1)]^2}{36n^6}=\dfrac{2^2}{36}=\dfrac19 I = n → ∞ lim 36 n 6 [ n ( n + 1 ) ( 2 n + 1 ) ] 2 = 36 2 2 = 9 1 。直接积分核对:∫ 0 1 x 2 d x ∫ 0 1 y 2 d y = 1 3 ⋅ 1 3 = 1 9 \displaystyle\int_0^1x^2\dx\int_0^1y^2\dy=\frac13\cdot\frac13=\frac19 ∫ 0 1 x 2 d x ∫ 0 1 y 2 d y = 3 1 ⋅ 3 1 = 9 1 。
分子的最高次项是 ( 2 n 3 ) 2 = 4 n 6 (2n^3)^2=4n^6 ( 2 n 3 ) 2 = 4 n 6 ,与分母 36 n 6 36n^6 36 n 6 相比得 1 9 \frac19 9 1 。李林讲义这里最后一行把求和写成了从 1 到 ∞ \infty ∞ 、漏了 lim \lim lim ,应按上面的写法理解。
答案:I = lim n → ∞ ∑ j = 1 n ∑ i = 1 n i 2 j 2 n 6 = 1 9 I=\lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{j=1}^n\sum\limits_{i=1}^n\frac{i^2j^2}{n^6}=\frac19 I = n → ∞ lim j = 1 ∑ n i = 1 ∑ n n 6 i 2 j 2 = 9 1
1.2 和式极限化成二重积分
大白话:一元里,lim 1 n ∑ f ( i n ) = ∫ 0 1 f ( x ) d x \lim\frac1n\sum f\big(\frac in\big)=\int_0^1f(x)\dx lim n 1 ∑ f ( n i ) = ∫ 0 1 f ( x ) d x 。两重求和再乘 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 ,极限就是正方形 [ 0 , 1 ] × [ 0 , 1 ] [0,1]\times[0,1] [ 0 , 1 ] × [ 0 , 1 ] 上的二重积分 :i n \frac in n i 变成 x x x ,j n \frac jn n j 变成 y y y ,1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 是每一小格的面积。如果内层的求和范围和外层有关(比如 j ≤ i j\le i j ≤ i ),区域就不再是整个正方形,而是其中的一个三角形。
x y O (i /n , j /n ) Δσ=1/n ² 1 1 把 [ 0 , 1 ] × [ 0 , 1 ] [0,1]\times[0,1] [ 0 , 1 ] × [ 0 , 1 ] 切成 n × n n\times n n × n 格,每格面积 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 ,代表点取右上角 ( i n , j n ) (\frac in,\frac jn) ( n i , n j ) 。
和式与二重积分的对应
lim n → ∞ 1 n 2 ∑ i = 1 n ∑ j = 1 n f ( i n , j n ) = ∬ [ 0 , 1 ] 2 f ( x , y ) d x d y = ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 f ( x , y ) d y . \displaystyle \lim_{n\to\infty}\frac1{n^2}\sum_{i=1}^n\sum_{j=1}^nf\Big(\frac in,\frac jn\Big)=\iint_{[0,1]^2}f(x,y)\dx\dy=\int_0^1\dx\int_0^1f(x,y)\dy. n → ∞ lim n 2 1 i = 1 ∑ n j = 1 ∑ n f ( n i , n j ) = ∬ [ 0 , 1 ] 2 f ( x , y ) d x d y = ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 f ( x , y ) d y .
内层 j j j 从 1 到 i i i :对应 y ≤ x y\le x y ≤ x ,区域是下三角 { 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 } \{0\le y\le x\le1\} { 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 } 。
代表点步长是 1 2 n \frac1{2n} 2 n 1 时,每格面积是 1 4 n 2 \frac1{4n^2} 4 n 2 1 ,和式里的系数要按这个换算(2026 数二(7))。
方法卡 · 双重和式的极限
什么时候用
lim n → ∞ ∑ i ∑ j ( ⋯ ) \lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_i\sum\limits_j(\cdots) n → ∞ lim i ∑ j ∑ ( ⋯ ) ,每一项是
i , j , n i,j,n i , j , n 的式子;选择题常常让你选对应的累次积分。
步骤
把每一项写成“1 n 2 × \frac1{n^2}\times n 2 1 × (只含 i n \frac in n i 、j n \frac jn n j 的式子)”:分子分母同除以 n n n 的适当次幂。
读出被积函数:i n → x \frac in\to x n i → x ,j n → y \frac jn\to y n j → y 。
读出区域:i , j i,j i , j 各自的范围决定积分上下限。
最容易错
提出的因子不是
1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 (少提或多提了一个
n n n );内层上限写成
x x x ,把正方形误当成三角形。
例 1.3 基础
求
lim n → ∞ 1 n 3 ∑ i = 1 n ∑ j = 1 n ( i + j ) \lim\limits_{n\to\infty}\dfrac1{n^3}\sum\limits_{i=1}^n\sum\limits_{j=1}^n(i+j) n → ∞ lim n 3 1 i = 1 ∑ n j = 1 ∑ n ( i + j ) 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 凑出 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 。 i + j n 3 = ( i n + j n ) ⋅ 1 n 2 \dfrac{i+j}{n^3}=\Big(\dfrac in+\dfrac jn\Big)\cdot\dfrac1{n^2} n 3 i + j = ( n i + n j ) ⋅ n 2 1 。
二重积分的和式需要两样东西:每格面积 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 和代表点坐标 i n \frac in n i 、j n \frac jn n j 。把 1 n 3 \frac1{n^3} n 3 1 拆成 1 n ⋅ 1 n 2 \frac1n\cdot\frac1{n^2} n 1 ⋅ n 2 1 ,其中 1 n \frac1n n 1 分给 i + j i+j i + j 。
② 读出积分。 被积函数 x + y x+y x + y ,i , j i,j i , j 都从 1 到 n n n ,区域是 [ 0 , 1 ] 2 [0,1]^2 [ 0 , 1 ] 2 :原式 = ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 ( x + y ) d y = ∫ 0 1 ( x + 1 2 ) d x = 1 =\displaystyle\int_0^1\dx\int_0^1(x+y)\dy=\int_0^1\Big(x+\frac12\Big)\dx=1 = ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 ( x + y ) d y = ∫ 0 1 ( x + 2 1 ) d x = 1 。
i n \frac in n i 从 1 n \frac1n n 1 走到 1,j n \frac jn n j 也一样,所以区域是整个单位正方形。
答案:1
例 1.4 2010 数一(4) 2010 数二(6)
lim n → ∞ ∑ i = 1 n ∑ j = 1 n n ( n + i ) ( n 2 + j 2 ) = \lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{i=1}^n\sum\limits_{j=1}^n\dfrac n{(n+i)(n^2+j^2)}= n → ∞ lim i = 1 ∑ n j = 1 ∑ n ( n + i ) ( n 2 + j 2 ) n = ( )
(A)
∫ 0 1 d x ∫ 0 x 1 ( 1 + x ) ( 1 + y 2 ) d y \displaystyle\int_0^1\dx\int_0^x\frac1{(1+x)(1+y^2)}\dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 x ( 1 + x ) ( 1 + y 2 ) 1 d y (B)
∫ 0 1 d x ∫ 0 x 1 ( 1 + x ) ( 1 + y ) d y \displaystyle\int_0^1\dx\int_0^x\frac1{(1+x)(1+y)}\dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 x ( 1 + x ) ( 1 + y ) 1 d y (C)
∫ 0 1 d x ∫ 0 1 1 ( 1 + x ) ( 1 + y ) d y \displaystyle\int_0^1\dx\int_0^1\frac1{(1+x)(1+y)}\dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 ( 1 + x ) ( 1 + y ) 1 d y (D)
∫ 0 1 d x ∫ 0 1 1 ( 1 + x ) ( 1 + y 2 ) d y \displaystyle\int_0^1\dx\int_0^1\frac1{(1+x)(1+y^2)}\dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 ( 1 + x ) ( 1 + y 2 ) 1 d y
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 提出 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 。 n ( n + i ) ( n 2 + j 2 ) = n n ( 1 + i n ) ⋅ n 2 ( 1 + j 2 n 2 ) = 1 n 2 ⋅ 1 ( 1 + i n ) ( 1 + ( j n ) 2 ) \dfrac n{(n+i)(n^2+j^2)}=\dfrac n{n\big(1+\frac in\big)\cdot n^2\big(1+\frac{j^2}{n^2}\big)}=\dfrac1{n^2}\cdot\dfrac1{\big(1+\frac in\big)\big(1+(\frac jn)^2\big)} ( n + i ) ( n 2 + j 2 ) n = n ( 1 + n i ) ⋅ n 2 ( 1 + n 2 j 2 ) n = n 2 1 ⋅ ( 1 + n i ) ( 1 + ( n j ) 2 ) 1 。
( n + i ) (n+i) ( n + i ) 提出一个 n n n ,( n 2 + j 2 ) (n^2+j^2) ( n 2 + j 2 ) 提出 n 2 n^2 n 2 ,一共提出 n 3 n^3 n 3 ,与分子的 n n n 约成 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 。
② 读出二重积分。 i n → x \frac in\to x n i → x ,j n → y \frac jn\to y n j → y ,i , j i,j i , j 都从 1 到 n n n :原式 = ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 1 ( 1 + x ) ( 1 + y 2 ) d y =\displaystyle\int_0^1\dx\int_0^1\frac1{(1+x)(1+y^2)}\dy = ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 ( 1 + x ) ( 1 + y 2 ) 1 d y 。所以选(D)。
求和范围都是 1 到 n n n ,对应整个正方形,内层上限是 1 而不是 x x x ;y y y 在分母里是平方。
③ 顺便算出数值。 ∫ 0 1 d x 1 + x ⋅ ∫ 0 1 d y 1 + y 2 = ln 2 ⋅ π 4 \displaystyle\int_0^1\frac{\dx}{1+x}\cdot\int_0^1\frac{\dy}{1+y^2}=\ln2\cdot\frac\pi4 ∫ 0 1 1 + x d x ⋅ ∫ 0 1 1 + y 2 d y = ln 2 ⋅ 4 π 。
被积函数是“x x x 的函数乘 y y y 的函数”、区域是矩形时,二重积分等于两个定积分相乘。
答案:D
例 1.5 2026 数二(7)
设函数
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 在区域
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ 0\le y\le1\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } 上连续,且
f ( x , y ) = f ( y , x ) f(x,y)=f(y,x) f ( x , y ) = f ( y , x ) ,则
∬ D f ( x , y ) d x d y = \displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy= ∬ D f ( x , y ) d x d y = ( )
(A)
2 lim n → ∞ ∑ i = 1 n ∑ j = n + 1 − i n f ( i n , j n ) 1 n 2 2\lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{i=1}^n\sum\limits_{j=n+1-i}^nf\big(\frac in,\frac jn\big)\frac1{n^2} 2 n → ∞ lim i = 1 ∑ n j = n + 1 − i ∑ n f ( n i , n j ) n 2 1 (B)
1 2 lim n → ∞ ∑ i = 1 n ∑ j = 1 n f ( i n , j n ) 1 n 2 \frac12\lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{i=1}^n\sum\limits_{j=1}^nf\big(\frac in,\frac jn\big)\frac1{n^2} 2 1 n → ∞ lim i = 1 ∑ n j = 1 ∑ n f ( n i , n j ) n 2 1 (C)
2 lim n → ∞ ∑ i = 1 2 n ∑ j = 1 2 n + 1 − i f ( i 2 n , j 2 n ) 1 n 2 2\lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{i=1}^{2n}\sum\limits_{j=1}^{2n+1-i}f\big(\frac i{2n},\frac j{2n}\big)\frac1{n^2} 2 n → ∞ lim i = 1 ∑ 2 n j = 1 ∑ 2 n + 1 − i f ( 2 n i , 2 n j ) n 2 1 (D)
1 2 lim n → ∞ ∑ i = 1 2 n ∑ j = 1 i f ( i 2 n , j 2 n ) 1 n 2 \frac12\lim\limits_{n\to\infty}\sum\limits_{i=1}^{2n}\sum\limits_{j=1}^if\big(\frac i{2n},\frac j{2n}\big)\frac1{n^2} 2 1 n → ∞ lim i = 1 ∑ 2 n j = 1 ∑ i f ( 2 n i , 2 n j ) n 2 1
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 看清步长与每格面积。 (C)(D)的代表点是 ( i 2 n , j 2 n ) \big(\frac i{2n},\frac j{2n}\big) ( 2 n i , 2 n j ) ,步长 1 2 n \frac1{2n} 2 n 1 ,每格面积 1 4 n 2 \frac1{4n^2} 4 n 2 1 ,所以 ∑ f ⋅ 1 n 2 = 4 ∑ f ⋅ 1 4 n 2 → 4 ∬ \sum f\cdot\frac1{n^2}=4\sum f\cdot\frac1{4n^2}\to4\iint ∑ f ⋅ n 2 1 = 4 ∑ f ⋅ 4 n 2 1 → 4 ∬ 。
和式里写的 1 n 2 \frac1{n^2} n 2 1 不一定就是每格面积;先看代表点的步长,再把系数凑成“步长的平方”。
② (D)对应的区域。 j j j 从 1 到 i i i ,即 y ≤ x y\le x y ≤ x ,是下三角 D 1 = { 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 } D_1=\{0\le y\le x\le1\} D 1 = { 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 } 。(D)= 1 2 ⋅ 4 ∬ D 1 f = 2 ∬ D 1 f =\frac12\cdot4\iint_{D_1}f=2\iint_{D_1}f = 2 1 ⋅ 4 ∬ D 1 f = 2 ∬ D 1 f 。
内层上限 j ≤ i j\le i j ≤ i 翻译成 j 2 n ≤ i 2 n \frac j{2n}\le\frac i{2n} 2 n j ≤ 2 n i ,也就是 y ≤ x y\le x y ≤ x 。
③ 用对称性。 f ( x , y ) = f ( y , x ) f(x,y)=f(y,x) f ( x , y ) = f ( y , x ) ,D D D 关于 y = x y=x y = x 对称,上、下两个三角形上的积分相等:∬ D f = 2 ∬ D 1 f \iint_Df=2\iint_{D_1}f ∬ D f = 2 ∬ D 1 f 。所以选(D)。
把 x , y x,y x , y 互换,下三角变成上三角,被积函数不变,两块的积分就相等(第 5 部分的轮换对称)。
④ 排除其余。 (A)的区域是 x + y ≥ 1 x+y\ge1 x + y ≥ 1 那个三角形,要等于总积分的一半需要关于 x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 对称,题目没给;(B)的系数是 1 2 ∬ D f \frac12\iint_Df 2 1 ∬ D f ;(C)的区域是 x + y ≤ 1 x+y\le1 x + y ≤ 1 ,系数是 8 8 8 。
每个选项都查三件事:步长、区域、系数。只有(D)三件都对。
答案:D
1.3 性质:拆开、分块、比较大小与估值
大白话:二重积分的性质和定积分一模一样 :被积函数可以拆开,区域可以分块,被积函数处处大积分就大,积分夹在“面积 × 最小值”和“面积 × 最大值”之间。选择题最爱考“比较几个二重积分的大小”:区域相同,就只比被积函数。
u O π/2 u sin u 1−cos u 在 [ 0 , π 2 ] [0,\frac\pi2] [ 0 , 2 π ] 上 1 − cos u ≤ sin u ≤ u 1-\cos u\le\sin u\le u 1 − cos u ≤ sin u ≤ u (2019 数二(5) 的关键)。
二重积分的性质(李林 p249,设 f , g f,g f , g 在 D D D 上可积)
线性 :∬ D ( k 1 f ± k 2 g ) d σ = k 1 ∬ D f d σ ± k 2 ∬ D g d σ \iint_D(k_1f\pm k_2g)\dd\sigma=k_1\iint_Df\dd\sigma\pm k_2\iint_Dg\dd\sigma ∬ D ( k 1 f ± k 2 g ) d σ = k 1 ∬ D f d σ ± k 2 ∬ D g d σ 。
区域可加 :D = D 1 ∪ D 2 D=D_1\cup D_2 D = D 1 ∪ D 2 (不重叠)时,∬ D = ∬ D 1 + ∬ D 2 \iint_D=\iint_{D_1}+\iint_{D_2} ∬ D = ∬ D 1 + ∬ D 2 。
面积 :∬ D 1 d σ = S \iint_D1\dd\sigma=S ∬ D 1 d σ = S (D D D 的面积)。
比较定理 :f ≤ g f\le g f ≤ g ⟹ ∬ D f ≤ ∬ D g \iint_Df\le\iint_Dg ∬ D f ≤ ∬ D g ;若 f , g f,g f , g 连续且不恒等,则严格小于。
估值定理 :m ≤ f ≤ M m\le f\le M m ≤ f ≤ M ⟹ m S ≤ ∬ D f d σ ≤ M S mS\le\iint_Df\dd\sigma\le MS m S ≤ ∬ D f d σ ≤ MS 。
方法卡 · 比较二重积分的大小
什么时候用
选择题“
I 1 , I 2 , I 3 I_1,I_2,I_3 I 1 , I 2 , I 3 的大小关系是”。
步骤
区域相同:比被积函数。常用 0 ≤ u ≤ 1 0\le u\le1 0 ≤ u ≤ 1 时 u 2 ≤ u ≤ u u^2\le u\le\sqrt u u 2 ≤ u ≤ u ,以及 1 − cos u ≤ sin u ≤ u 1-\cos u\le\sin u\le u 1 − cos u ≤ sin u ≤ u (0 ≤ u ≤ π 2 0\le u\le\frac\pi2 0 ≤ u ≤ 2 π )。
被积函数相同、区域不同:被积函数非负时,区域大的积分大;有正有负时先用对称性(第 5 部分)。
能直接算出来的,就算出来比。
最容易错
被积函数在区域里有正有负,却按“区域大积分大”下结论;忘了看变量的范围(
u u u 在
[ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 内还是
[ 1 , + ∞ ) [1,+\infty) [ 1 , + ∞ ) 内,大小关系相反)。
例 1.6 2019 数二(5)
已知平面区域
D = { ( x , y ) ∣ ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ π 2 } D=\Big\{(x,y)\ \Big|\ |x|+|y|\le\dfrac\pi2\Big\} D = { ( x , y ) ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 2 π } ,
I 1 = ∬ D x 2 + y 2 d x d y I_1=\displaystyle\iint_D\sqrt{x^2+y^2}\dx\dy I 1 = ∬ D x 2 + y 2 d x d y ,
I 2 = ∬ D sin x 2 + y 2 d x d y I_2=\displaystyle\iint_D\sin\sqrt{x^2+y^2}\dx\dy I 2 = ∬ D sin x 2 + y 2 d x d y ,
I 3 = ∬ D ( 1 − cos x 2 + y 2 ) d x d y I_3=\displaystyle\iint_D\big(1-\cos\sqrt{x^2+y^2}\big)\dx\dy I 3 = ∬ D ( 1 − cos x 2 + y 2 ) d x d y ,则( )
(A)
I 3 < I 2 < I 1 I_3<I_2<I_1 I 3 < I 2 < I 1 (B)
I 2 < I 1 < I 3 I_2<I_1<I_3 I 2 < I 1 < I 3 (C)
I 1 < I 2 < I 3 I_1<I_2<I_3 I 1 < I 2 < I 3 (D)
I 2 < I 3 < I 1 I_2<I_3<I_1 I 2 < I 3 < I 1
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 变量的范围。 令 u = x 2 + y 2 u=\sqrt{x^2+y^2} u = x 2 + y 2 。D D D 是正方形(菱形),离原点最远的是四个顶点,距离 π 2 \frac\pi2 2 π ,所以在 D D D 上 0 ≤ u ≤ π 2 0\le u\le\dfrac\pi2 0 ≤ u ≤ 2 π 。
三个积分区域相同、被积函数都是 u u u 的函数,只要比较三个一元函数在 u u u 的变化范围内的大小。
② 比较被积函数。 在 [ 0 , π 2 ] \big[0,\frac\pi2\big] [ 0 , 2 π ] 上 1 − cos u ≤ sin u ≤ u 1-\cos u\le\sin u\le u 1 − cos u ≤ sin u ≤ u (见图)。
sin u ≤ u \sin u\le u sin u ≤ u 是熟知的;sin u − ( 1 − cos u ) = 2 sin ( u + π 4 ) − 1 \sin u-(1-\cos u)=\sqrt2\sin\big(u+\frac\pi4\big)-1 sin u − ( 1 − cos u ) = 2 sin ( u + 4 π ) − 1 ,在 [ 0 , π 2 ] [0,\frac\pi2] [ 0 , 2 π ] 上 u + π 4 ∈ [ π 4 , 3 π 4 ] u+\frac\pi4\in[\frac\pi4,\frac{3\pi}4] u + 4 π ∈ [ 4 π , 4 3 π ] ,正弦 ≥ 2 2 \ge\frac{\sqrt2}2 ≥ 2 2 ,差 ≥ 0 \ge0 ≥ 0 。
③ 结论。 等号只在个别点成立,所以 I 3 < I 2 < I 1 I_3<I_2<I_1 I 3 < I 2 < I 1 。选(A)。
比较定理:同一区域上被积函数处处不大(且不恒等),积分就严格小。
答案:A
例 1.7 李林 第十章 习题 选择 (1) · p264
设
I 1 = ∬ D cos x 2 + y 2 d σ I_1=\displaystyle\iint_D\cos\sqrt{x^2+y^2}\dd\sigma I 1 = ∬ D cos x 2 + y 2 d σ ,
I 2 = ∬ D cos ( x 2 + y 2 ) d σ I_2=\displaystyle\iint_D\cos(x^2+y^2)\dd\sigma I 2 = ∬ D cos ( x 2 + y 2 ) d σ ,
I 3 = ∬ D cos ( x 2 + y 2 ) 2 d σ I_3=\displaystyle\iint_D\cos(x^2+y^2)^2\dd\sigma I 3 = ∬ D cos ( x 2 + y 2 ) 2 d σ ,其中
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le1\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 } ,则( )
(A)
I 3 > I 2 > I 1 I_3>I_2>I_1 I 3 > I 2 > I 1 (B)
I 1 > I 2 > I 3 I_1>I_2>I_3 I 1 > I 2 > I 3 (C)
I 2 > I 1 > I 3 I_2>I_1>I_3 I 2 > I 1 > I 3 (D)
I 3 > I 1 > I 2 I_3>I_1>I_2 I 3 > I 1 > I 2
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 比较三个自变量。 令 u = x 2 + y 2 ∈ [ 0 , 1 ] u=x^2+y^2\in[0,1] u = x 2 + y 2 ∈ [ 0 , 1 ] ,则 u ≥ u ≥ u 2 \sqrt u\ge u\ge u^2 u ≥ u ≥ u 2 。
0 到 1 之间的数,开方变大、平方变小。
② 余弦递减。 cos \cos cos 在 [ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上单调减少,所以 cos u ≤ cos u ≤ cos u 2 \cos\sqrt u\le\cos u\le\cos u^2 cos u ≤ cos u ≤ cos u 2 。
1 < π 2 1<\frac\pi2 1 < 2 π ,余弦在 [ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上一直在减少:自变量越大,函数值越小。
③ 结论。 I 1 < I 2 < I 3 I_1<I_2<I_3 I 1 < I 2 < I 3 (不恒等,严格),即 I 3 > I 2 > I 1 I_3>I_2>I_1 I 3 > I 2 > I 1 。选(A)。
同一区域上被积函数一个比一个大,积分也一个比一个大(比较定理)。
答案:A
例 1.8 基础
估计
I = ∬ x 2 + y 2 ≤ 1 e x 2 + y 2 d σ I=\displaystyle\iint_{x^2+y^2\le1}\e^{x^2+y^2}\dd\sigma I = ∬ x 2 + y 2 ≤ 1 e x 2 + y 2 d σ 的范围,再求出它的精确值。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 被积函数的最值。 在 D D D 上 0 ≤ x 2 + y 2 ≤ 1 0\le x^2+y^2\le1 0 ≤ x 2 + y 2 ≤ 1 ,所以 1 ≤ e x 2 + y 2 ≤ e 1\le\e^{x^2+y^2}\le\e 1 ≤ e x 2 + y 2 ≤ e 。
指数函数单调增加,指数最小是 0、最大是 1。
② 估值定理。 D D D 的面积是 π \pi π ,所以 π ≤ I ≤ π e \pi\le I\le\pi\e π ≤ I ≤ π e 。
面积 × 最小值 ≤ 积分 ≤ 面积 × 最大值。
③ 精确值(第 4 部分的极坐标)。 I = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 e r 2 r d r = 2 π ⋅ e − 1 2 = π ( e − 1 ) ≈ 5.40 I=\displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^1\e^{r^2}r\dd r=2\pi\cdot\frac{\e-1}2=\pi(\e-1)\approx5.40 I = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 e r 2 r d r = 2 π ⋅ 2 e − 1 = π ( e − 1 ) ≈ 5.40 ,确实在 π ≈ 3.14 \pi\approx3.14 π ≈ 3.14 与 π e ≈ 8.54 \pi\e\approx8.54 π e ≈ 8.54 之间。
极坐标下 x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 、面积元素是 r d r d θ r\dd r\dd\theta r d r d θ ,r e r 2 r\e^{r^2} r e r 2 正好凑成 1 2 d ( e r 2 ) \frac12\dd(\e^{r^2}) 2 1 d ( e r 2 ) 。
答案:π ≤ I ≤ π e \pi\le I\le\pi\e π ≤ I ≤ π e ;I = π ( e − 1 ) I=\pi(\e-1) I = π ( e − 1 )
1.4 中值定理:区域缩成一点时的极限
大白话:连续函数在 D D D 上的积分,等于某一点的函数值乘以 D D D 的面积 ,这个函数值就是 f f f 在 D D D 上的“平均高度”。区域越缩越小、缩向一点时,这个平均高度就趋于那一点的函数值。含二重积分的极限题,要么用中值定理,要么用极坐标把二重积分变成变限积分,再用洛必达。
x y O r →0区域缩向原点:平均值 → f (0, 0) 圆盘 x 2 + y 2 ≤ r 2 x^2+y^2\le r^2 x 2 + y 2 ≤ r 2 缩向原点:中值定理中的点 ( ξ , η ) (\xi,\eta) ( ξ , η ) 被夹在圆盘里,只能趋于 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 。
二重积分中值定理(李林 p249)
f f f 在有界闭区域 D D D 上连续,则至少存在一点 ( ξ , η ) ∈ D (\xi,\eta)\in D ( ξ , η ) ∈ D ,使 ∬ D f ( x , y ) d σ = f ( ξ , η ) ⋅ S \displaystyle\iint_Df(x,y)\dd\sigma=f(\xi,\eta)\cdot S ∬ D f ( x , y ) d σ = f ( ξ , η ) ⋅ S (S S S 为 D D D 的面积)。
推论 :f f f 在原点附近连续时,lim r → 0 + 1 π r 2 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f ( x , y ) d σ = f ( 0 , 0 ) \displaystyle\lim_{r\to0^+}\frac1{\pi r^2}\iint_{x^2+y^2\le r^2}f(x,y)\dd\sigma=f(0,0) r → 0 + lim π r 2 1 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f ( x , y ) d σ = f ( 0 , 0 ) 。
方法卡 · 含二重积分的极限
步骤
被积函数连续、只问极限值:用中值定理,积分 = f ( ξ , η ) × f(\xi,\eta)\times f ( ξ , η ) × 面积,再让 ( ξ , η ) → (\xi,\eta)\to ( ξ , η ) → 那一点。
区域是圆盘、被积函数含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 :化成极坐标,∬ = 2 π ∫ 0 t f ( r 2 ) r d r \iint=2\pi\int_0^tf(r^2)r\dd r ∬ = 2 π ∫ 0 t f ( r 2 ) r d r ,是变上限积分,可以洛必达。
分母只知道在一点可导:凑成导数定义,不能再洛必达。
最容易错
中值定理的点
( ξ , η ) (\xi,\eta) ( ξ , η ) 当成常数;只知道
f f f 在一点可导,却对
f ( t 2 ) f(t^2) f ( t 2 ) 再用一次洛必达。
例 1.9 基础
求
lim r → 0 + 1 π r 2 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 e x 2 − y 2 cos ( x + y ) d σ \lim\limits_{r\to0^+}\dfrac1{\pi r^2}\displaystyle\iint_{x^2+y^2\le r^2}\e^{x^2-y^2}\cos(x+y)\dd\sigma r → 0 + lim π r 2 1 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 e x 2 − y 2 cos ( x + y ) d σ 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 中值定理。 被积函数连续,存在 ( ξ , η ) (\xi,\eta) ( ξ , η ) 在圆盘内,使积分 = e ξ 2 − η 2 cos ( ξ + η ) ⋅ π r 2 =\e^{\xi^2-\eta^2}\cos(\xi+\eta)\cdot\pi r^2 = e ξ 2 − η 2 cos ( ξ + η ) ⋅ π r 2 。
二重积分中值定理:连续函数的积分 = 某一点的函数值 × 面积;面积 π r 2 \pi r^2 π r 2 正好和分母约掉。
② 取极限。 r → 0 + r\to0^+ r → 0 + 时 ( ξ , η ) → ( 0 , 0 ) (\xi,\eta)\to(0,0) ( ξ , η ) → ( 0 , 0 ) ,原式 = lim e ξ 2 − η 2 cos ( ξ + η ) = e 0 cos 0 = 1 =\lim\e^{\xi^2-\eta^2}\cos(\xi+\eta)=\e^0\cos0=1 = lim e ξ 2 − η 2 cos ( ξ + η ) = e 0 cos 0 = 1 。
( ξ , η ) (\xi,\eta) ( ξ , η ) 被夹在半径为 r r r 的圆盘里,r → 0 r\to0 r → 0 时它只能趋于原点;被积函数连续,函数值趋于 f ( 0 , 0 ) f(0,0) f ( 0 , 0 ) 。
答案:1
例 1.10 ep 板书 二重积分 例 9
设
g ( x ) g(x) g ( x ) 有连续的导数,
g ( 0 ) = 0 g(0)=0 g ( 0 ) = 0 ,
g ′ ( 0 ) = a ≠ 0 g'(0)=a\ne0 g ′ ( 0 ) = a = 0 ,
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 在点
( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 的某邻域内连续,则
lim r → 0 + ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f ( x , y ) d x d y g ( r 2 ) = \lim\limits_{r\to0^+}\dfrac{\displaystyle\iint_{x^2+y^2\le r^2}f(x,y)\dx\dy}{g(r^2)}= r → 0 + lim g ( r 2 ) ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f ( x , y ) d x d y = ( )
(A)
f ( 0 , 0 ) a \dfrac{f(0,0)}a a f ( 0 , 0 ) (B)
f ( 0 , 0 ) 2 a \dfrac{f(0,0)}{2a} 2 a f ( 0 , 0 ) (C)
π a f ( 0 , 0 ) \dfrac\pi af(0,0) a π f ( 0 , 0 ) (D)
π 2 a f ( 0 , 0 ) \dfrac\pi{2a}f(0,0) 2 a π f ( 0 , 0 )
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 分子用中值定理。 分子 = f ( ξ , η ) ⋅ π r 2 =f(\xi,\eta)\cdot\pi r^2 = f ( ξ , η ) ⋅ π r 2 ,( ξ , η ) (\xi,\eta) ( ξ , η ) 在圆盘 x 2 + y 2 ≤ r 2 x^2+y^2\le r^2 x 2 + y 2 ≤ r 2 内。
f f f 在原点附近连续,r r r 足够小时整个圆盘都在这个邻域里,中值定理可以用。
② 分母凑成导数定义。 g ( r 2 ) r 2 = g ( r 2 ) − g ( 0 ) r 2 − 0 → g ′ ( 0 ) = a \dfrac{g(r^2)}{r^2}=\dfrac{g(r^2)-g(0)}{r^2-0}\to g'(0)=a r 2 g ( r 2 ) = r 2 − 0 g ( r 2 ) − g ( 0 ) → g ′ ( 0 ) = a 。
r 2 → 0 + r^2\to0^+ r 2 → 0 + ,这正是 g g g 在 0 处的(右)导数;g g g 可导,右导数就是 a a a 。
③ 合起来。 原式 = lim r → 0 + π f ( ξ , η ) ⋅ r 2 g ( r 2 ) = π f ( 0 , 0 ) a =\lim\limits_{r\to0^+}\pi f(\xi,\eta)\cdot\dfrac{r^2}{g(r^2)}=\dfrac{\pi f(0,0)}a = r → 0 + lim π f ( ξ , η ) ⋅ g ( r 2 ) r 2 = a π f ( 0 , 0 ) 。所以选(C)。
两个因子的极限都存在,且 a ≠ 0 a\ne0 a = 0 ,可以分别取极限再相乘。
答案:C
例 1.11 李林 第十章 习题 解答 (8) · p265
设
f ( x ) f(x) f ( x ) 连续,
f ( 0 ) = 0 f(0)=0 f ( 0 ) = 0 ,
f ′ ( 0 ) = 1 f'(0)=1 f ′ ( 0 ) = 1 ,
F ( t ) = ∬ x 2 + y 2 ≤ t 2 f ( x 2 + y 2 ) d x d y ( t > 0 ) F(t)=\displaystyle\iint_{x^2+y^2\le t^2}f(x^2+y^2)\dx\dy\ (t>0) F ( t ) = ∬ x 2 + y 2 ≤ t 2 f ( x 2 + y 2 ) d x d y ( t > 0 ) ,求极限
lim t → 0 + 2 F ( t ) t 4 \lim\limits_{t\to0^+}\dfrac{2F(t)}{t^4} t → 0 + lim t 4 2 F ( t ) 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 化成变上限积分。 极坐标:F ( t ) = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 t f ( r 2 ) r d r = 2 π ∫ 0 t f ( r 2 ) r d r F(t)=\displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^tf(r^2)r\dd r=2\pi\int_0^tf(r^2)r\dd r F ( t ) = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 t f ( r 2 ) r d r = 2 π ∫ 0 t f ( r 2 ) r d r 。
被积函数只依赖 x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 ,与 θ \theta θ 无关,θ \theta θ 的积分直接给出 2 π 2\pi 2 π (第 4 部分)。
② 洛必达一次。 lim t → 0 + 2 F ( t ) t 4 = lim 2 ⋅ 2 π t f ( t 2 ) 4 t 3 = π lim f ( t 2 ) t 2 \lim\limits_{t\to0^+}\dfrac{2F(t)}{t^4}=\lim\dfrac{2\cdot2\pi tf(t^2)}{4t^3}=\pi\lim\dfrac{f(t^2)}{t^2} t → 0 + lim t 4 2 F ( t ) = lim 4 t 3 2 ⋅ 2 π t f ( t 2 ) = π lim t 2 f ( t 2 ) 。
F F F 是变上限积分,F ′ ( t ) = 2 π t f ( t 2 ) F'(t)=2\pi tf(t^2) F ′ ( t ) = 2 π t f ( t 2 ) ;分子分母都趋于 0,可以洛必达。
③ 用导数定义收尾。 f ( t 2 ) t 2 = f ( t 2 ) − f ( 0 ) t 2 → f ′ ( 0 ) = 1 \dfrac{f(t^2)}{t^2}=\dfrac{f(t^2)-f(0)}{t^2}\to f'(0)=1 t 2 f ( t 2 ) = t 2 f ( t 2 ) − f ( 0 ) → f ′ ( 0 ) = 1 ,所以极限为 π \pi π 。
只知道 f f f 在 0 处可导,不能再洛必达,要凑成导数定义(《一元与多元微分学》1.3 节)。
答案:π \pi π
1.5 小结
学完了,标记这一部分
第 2 部分
直角坐标下的计算
直角坐标是计算二重积分的基本功:画出区域,用“穿线法”写出累次积分的上下限,选一个好算的次序,必要时分块。这一部分配 4 道真题,都是解答题或填空题里的常规计算。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 2 条)
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
这一部分讲直角坐标,极坐标在第 4 部分。对应李林讲义第十章第二节“二重积分的计算”(p249);Maki《真题分类精解》第三十三讲 33.1 节的直角坐标计算题。
2.1 X 型与 Y 型区域:“穿线”定上下限
大白话:二重积分的计算就是“先算一个定积分,再算一个定积分” (叫累次积分)。先对 y y y 积分时,拿一根竖直的线从下往上穿过区域:先碰到的边界是 y y y 的下限,后碰到的是上限,它们一般是 x x x 的函数;然后 x x x 在区域最左到最右之间变化。刷题本的说法很形象:“x x x 轴为地面,立两根柱子”。先对 x x x 积分就用横线从左往右穿。
x y O a b x 下边界 y =φ₁(x ) 上边界 y =φ₂(x ) X 型:竖线从下往上穿,y y y 从 φ 1 ( x ) \varphi_1(x) φ 1 ( x ) 到 φ 2 ( x ) \varphi_2(x) φ 2 ( x ) ;x x x 从 a a a 到 b b b 。
x y O c d x =ψ₁(y )x =ψ₂(y )Y 型:横线从左往右穿,x x x 从 ψ 1 ( y ) \psi_1(y) ψ 1 ( y ) 到 ψ 2 ( y ) \psi_2(y) ψ 2 ( y ) ;y y y 从 c c c 到 d d d 。
直角坐标下化为累次积分(李林 p249)
X 型 :D : a ≤ x ≤ b , φ 1 ( x ) ≤ y ≤ φ 2 ( x ) D:a\le x\le b,\ \varphi_1(x)\le y\le\varphi_2(x) D : a ≤ x ≤ b , φ 1 ( x ) ≤ y ≤ φ 2 ( x ) ,则 ∬ D f d x d y = ∫ a b d x ∫ φ 1 ( x ) φ 2 ( x ) f ( x , y ) d y \displaystyle\iint_Df\dx\dy=\int_a^b\dx\int_{\varphi_1(x)}^{\varphi_2(x)}f(x,y)\dy ∬ D f d x d y = ∫ a b d x ∫ φ 1 ( x ) φ 2 ( x ) f ( x , y ) d y 。
Y 型 :D : c ≤ y ≤ d , ψ 1 ( y ) ≤ x ≤ ψ 2 ( y ) D:c\le y\le d,\ \psi_1(y)\le x\le\psi_2(y) D : c ≤ y ≤ d , ψ 1 ( y ) ≤ x ≤ ψ 2 ( y ) ,则 ∬ D f d x d y = ∫ c d d y ∫ ψ 1 ( y ) ψ 2 ( y ) f ( x , y ) d x \displaystyle\iint_Df\dx\dy=\int_c^d\dy\int_{\psi_1(y)}^{\psi_2(y)}f(x,y)\dx ∬ D f d x d y = ∫ c d d y ∫ ψ 1 ( y ) ψ 2 ( y ) f ( x , y ) d x 。
外层的上下限一定是常数 ;内层的上下限一般是外层变量的函数。上限要 ≥ \ge ≥ 下限。
对 y y y 积分时,x x x 当作常数;反过来也一样。
方法卡 · 直角坐标定限(穿线法)
什么时候用
把二重积分化成累次积分:每一道直角坐标的计算题。
步骤
画出区域,求出所有边界的交点。
决定先对谁积分(2.2 节)。先对 y y y :在 x x x 的范围内任取一个 x x x ,竖着从下往上穿过区域,写出先碰到和后碰到的边界 y = φ 1 ( x ) y=\varphi_1(x) y = φ 1 ( x ) 、y = φ 2 ( x ) y=\varphi_2(x) y = φ 2 ( x ) 。
外层 x x x 的范围:区域最左点到最右点的横坐标。
检查:竖线在整个 [ a , b ] [a,b] [ a , b ] 上是否都碰到同样的两条边界;不是就要分块(2.3 节)。
最容易错
下限写成了上边界;外层的限写成了含变量的式子;上边界中途换了一条曲线却没有分块。
例 2.1 李林 第十章 §2 例如 · p249
计算
I = ∬ D x y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_Dxy^2\dx\dy I = ∬ D x y 2 d x d y ,其中
D D D 是由
y y y 轴、
y = 1 y=1 y = 1 、
y = x 2 ( x ≥ 0 ) y=x^2\ (x\ge0) y = x 2 ( x ≥ 0 ) 所围成的闭区域。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域、求交点。 y = x 2 y=x^2 y = x 2 与 y = 1 y=1 y = 1 在第一象限交于 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ;D D D 是 y y y 轴、直线 y = 1 y=1 y = 1 与抛物线之间、位于抛物线上方的那一块(见图)。
三条边界两两求交点:y y y 轴与 y = x 2 y=x^2 y = x 2 交于原点,y y y 轴与 y = 1 y=1 y = 1 交于 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) ,抛物线与 y = 1 y=1 y = 1 交于 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) 。
② 先对 x x x 积分(Y 型)。 0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 ,横线从 x = 0 x=0 x = 0 穿到 x = y x=\sqrt y x = y :I = ∫ 0 1 d y ∫ 0 y x y 2 d x = ∫ 0 1 y 2 ⋅ y 2 d y = 1 8 I=\displaystyle\int_0^1\dy\int_0^{\sqrt y}xy^2\dx=\int_0^1y^2\cdot\frac y2\dy=\frac18 I = ∫ 0 1 d y ∫ 0 y x y 2 d x = ∫ 0 1 y 2 ⋅ 2 y d y = 8 1 。
对 x x x 积分时 y y y 当常数,x y 2 xy^2 x y 2 的原函数是 x 2 2 y 2 \frac{x^2}2y^2 2 x 2 y 2 ,代入上限 y \sqrt y y 得 y 2 ⋅ y 2 \frac y2\cdot y^2 2 y ⋅ y 2 。
③ 换一个次序核对(X 型)。 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,竖线从 y = x 2 y=x^2 y = x 2 穿到 y = 1 y=1 y = 1 :I = ∫ 0 1 d x ∫ x 2 1 x y 2 d y = ∫ 0 1 x 3 ( 1 − x 6 ) d x = 1 3 ( 1 2 − 1 8 ) = 1 8 I=\displaystyle\int_0^1\dx\int_{x^2}^1xy^2\dy=\int_0^1\frac x3(1-x^6)\dx=\frac13\Big(\frac12-\frac18\Big)=\frac18 I = ∫ 0 1 d x ∫ x 2 1 x y 2 d y = ∫ 0 1 3 x ( 1 − x 6 ) d x = 3 1 ( 2 1 − 8 1 ) = 8 1 。
两个次序结果相同,这是检查上下限写得对不对的好办法。
答案:1 8 \frac18 8 1
例 2.2 基础
计算
∬ D x y d σ \displaystyle\iint_Dxy\dd\sigma ∬ D x y d σ ,其中
D D D 由
y = x 2 y=x^2 y = x 2 与
y = x y=x y = x 围成。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 交点与上下关系。 x 2 = x x^2=x x 2 = x 得 x = 0 , 1 x=0,1 x = 0 , 1 ,交点 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 、( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ;在 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) 内 x 2 < x x^2<x x 2 < x ,所以直线在上、抛物线在下。
代一个中间点 x = 1 2 x=\frac12 x = 2 1 :x 2 = 1 4 < 1 2 x^2=\frac14<\frac12 x 2 = 4 1 < 2 1 ,谁大谁就是上边界。
② X 型计算。 ∫ 0 1 d x ∫ x 2 x x y d y = ∫ 0 1 x ⋅ x 2 − x 4 2 d x = 1 2 ( 1 4 − 1 6 ) = 1 24 \displaystyle\int_0^1\dx\int_{x^2}^xxy\dy=\int_0^1x\cdot\frac{x^2-x^4}2\dx=\frac12\Big(\frac14-\frac16\Big)=\frac1{24} ∫ 0 1 d x ∫ x 2 x x y d y = ∫ 0 1 x ⋅ 2 x 2 − x 4 d x = 2 1 ( 4 1 − 6 1 ) = 24 1 。
内层 ∫ x y d y = x ⋅ y 2 2 \int xy\dy=x\cdot\frac{y^2}2 ∫ x y d y = x ⋅ 2 y 2 ,代入上下限 x x x 与 x 2 x^2 x 2 相减。
答案:1 24 \frac1{24} 24 1
2.2 先对谁积分:看被积函数,也看区域
大白话:两个次序在理论上结果一样,但算起来可能一个很顺、一个根本算不下去。选次序的原则(ep 板书):先积的那一次要积得出来,并且能给后一次“创造条件”;区域分的块越少越好 。最常见的信号是被积函数里有 e y 2 \e^{y^2} e y 2 、sin x x \frac{\sin x}x x s i n x 这类“原函数写不出来”的东西,它只能放在后积。
x y O y =x ²y =1竖线:x ²→1 横线:0→√y 同一个区域两种穿法:竖线(红)y y y 从 x 2 x^2 x 2 到 1;横线(黄)x x x 从 0 到 y \sqrt y y 。哪种穿法让先积的那一次好算,就选哪种。
积不出来的函数(孝哥一页纸“交换次序的线索”)
下面这些函数的原函数不是初等函数,不能放在先积的位置 :
sin x x \dfrac{\sin x}x x sin x ,cos x x \dfrac{\cos x}x x cos x ,tan x x \dfrac{\tan x}x x tan x ,sin x 2 \sin x^2 sin x 2 ,cos x 2 \cos x^2 cos x 2 ,tan x 2 \tan x^2 tan x 2 ,e x 2 \e^{x^2} e x 2 ,e − x 2 \e^{-x^2} e − x 2 ,e x x \dfrac{\e^x}x x e x ,1 ln x \dfrac1{\ln x} ln x 1 ,sin 1 x \sin\dfrac1x sin x 1 ,ln ( 1 + x ) x \dfrac{\ln(1+x)}x x ln ( 1 + x ) 。
看到它们对 x x x 出现,就先对 y y y 积分(反之亦然),让先积的那一次“顺手”产生一个因子,把它们救活。
方法卡 · 选积分次序
什么时候用
直接给二重积分让你算,或者给的累次积分算不下去(第 3 部分)。
步骤
看被积函数:有“积不出来”的那一类,它的变量放在后积。
看区域:哪种穿法不用分块、上下限更简单,就用哪种。
两条冲突时,以“积得出来”为准。
最容易错
按题目给的
d x d y \dx\dy d x d y 顺序硬算;先对
x x x 积
sin x x \frac{\sin x}x x s i n x 然后卡住。
例 2.3 基础
计算
∬ D sin x x d σ \displaystyle\iint_D\frac{\sin x}x\dd\sigma ∬ D x sin x d σ ,其中
D D D 由直线
y = x y=x y = x 、
y = 0 y=0 y = 0 、
x = π x=\pi x = π 围成。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 先对 x x x 行不行? ∫ sin x x d x \int\frac{\sin x}x\dx ∫ x s i n x d x 的原函数不是初等函数,先对 x x x 积分算不下去。
sin x x \frac{\sin x}x x s i n x 在上面“积不出来”的名单里,所以 x x x 要放在后积。
② 先对 y y y 积分。 D : 0 ≤ x ≤ π , 0 ≤ y ≤ x D:0\le x\le\pi,\ 0\le y\le x D : 0 ≤ x ≤ π , 0 ≤ y ≤ x :∬ D sin x x d σ = ∫ 0 π d x ∫ 0 x sin x x d y = ∫ 0 π sin x d x = 2 \displaystyle\iint_D\frac{\sin x}x\dd\sigma=\int_0^\pi\dx\int_0^x\frac{\sin x}x\dy=\int_0^\pi\sin x\dx=2 ∬ D x sin x d σ = ∫ 0 π d x ∫ 0 x x sin x d y = ∫ 0 π sin x d x = 2 。
对 y y y 积分时被积函数与 y y y 无关,结果就是“被积函数 × 区间长度 x x x ”,这个 x x x 正好把分母约掉。
答案:2
例 2.4 2016 数三(12)
设
D = { ( x , y ) ∣ ∣ x ∣ ≤ y ≤ 1 , − 1 ≤ x ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid|x|\le y\le1,\ -1\le x\le1\} D = {( x , y ) ∣ ∣ x ∣ ≤ y ≤ 1 , − 1 ≤ x ≤ 1 } ,则
∬ D x 2 e − y 2 d x d y = \displaystyle\iint_Dx^2\e^{-y^2}\dx\dy= ∬ D x 2 e − y 2 d x d y = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 选次序。 e − y 2 \e^{-y^2} e − y 2 对 y y y 积不出来,所以先对 x x x 积分:0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 ,横线从 x = − y x=-y x = − y 穿到 x = y x=y x = y 。
区域是 y = ∣ x ∣ y=|x| y = ∣ x ∣ (一个 V 字)与 y = 1 y=1 y = 1 之间的三角形;横着穿正好从 − y -y − y 到 y y y ,也不用分块。
② 内层。 ∫ − y y x 2 d x = 2 y 3 3 \displaystyle\int_{-y}^yx^2\dx=\frac{2y^3}3 ∫ − y y x 2 d x = 3 2 y 3 。
x 2 x^2 x 2 是偶函数,对称区间上的积分等于 [ 0 , y ] [0,y] [ 0 , y ] 上的两倍。
③ 外层。 ∫ 0 1 2 3 y 3 e − y 2 d y = t = y 2 1 3 ∫ 0 1 t e − t d t = 1 3 ( 1 − 2 e ) \displaystyle\int_0^1\frac23y^3\e^{-y^2}\dy\ \xlongequal{t=y^2}\ \frac13\int_0^1t\e^{-t}\dt=\frac13\Big(1-\frac2\e\Big) ∫ 0 1 3 2 y 3 e − y 2 d y t = y 2 3 1 ∫ 0 1 t e − t d t = 3 1 ( 1 − e 2 ) 。
指数里是 y 2 y^2 y 2 ,先换元 t = y 2 t=y^2 t = y 2 把它变简单:y 3 d y = 1 2 t d t y^3\dy=\frac12t\dt y 3 d y = 2 1 t d t ;然后分部积分,∫ 0 1 t e − t d t = [ − ( t + 1 ) e − t ] 0 1 = 1 − 2 e − 1 \int_0^1t\e^{-t}\dt=\big[-(t+1)\e^{-t}\big]_0^1=1-2\e^{-1} ∫ 0 1 t e − t d t = [ − ( t + 1 ) e − t ] 0 1 = 1 − 2 e − 1 。
答案:1 3 − 2 3 e \frac13-\frac2{3\e} 3 1 − 3 e 2
例 2.5 2026 数三(20)
已知平面区域
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ 0\le y\le1\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } ,计算二重积分
∬ D y ( 1 + x 2 + y 2 ) 3 / 2 d x d y \displaystyle\iint_D\frac y{(1+x^2+y^2)^{3/2}}\dx\dy ∬ D ( 1 + x 2 + y 2 ) 3/2 y d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 先对 y y y 积分。 ∫ 0 1 y ( 1 + x 2 + y 2 ) 3 / 2 d y = [ − 1 1 + x 2 + y 2 ] 0 1 = 1 1 + x 2 − 1 2 + x 2 \displaystyle\int_0^1\frac y{(1+x^2+y^2)^{3/2}}\dy=\Big[-\frac1{\sqrt{1+x^2+y^2}}\Big]_0^1=\frac1{\sqrt{1+x^2}}-\frac1{\sqrt{2+x^2}} ∫ 0 1 ( 1 + x 2 + y 2 ) 3/2 y d y = [ − 1 + x 2 + y 2 1 ] 0 1 = 1 + x 2 1 − 2 + x 2 1 。
分子的 y y y 正好是 1 + x 2 + y 2 1+x^2+y^2 1 + x 2 + y 2 对 y y y 求导的一半,凑微分;先对 x x x 积分就没有这样的便宜。
② 再对 x x x 积分。 ∫ 0 1 d x 1 + x 2 − ∫ 0 1 d x 2 + x 2 = ln ( 1 + 2 ) − ln 1 + 3 2 \displaystyle\int_0^1\frac{\dx}{\sqrt{1+x^2}}-\int_0^1\frac{\dx}{\sqrt{2+x^2}}=\ln(1+\sqrt2)-\ln\frac{1+\sqrt3}{\sqrt2} ∫ 0 1 1 + x 2 d x − ∫ 0 1 2 + x 2 d x = ln ( 1 + 2 ) − ln 2 1 + 3 。
公式 ∫ d x a 2 + x 2 = ln ( x + a 2 + x 2 ) + C \int\frac{\dx}{\sqrt{a^2+x^2}}=\ln\big(x+\sqrt{a^2+x^2}\big)+C ∫ a 2 + x 2 d x = ln ( x + a 2 + x 2 ) + C ;第二个代入得 ln ( 1 + 3 ) − ln 2 \ln(1+\sqrt3)-\ln\sqrt2 ln ( 1 + 3 ) − ln 2 。
③ 化简。 原式 = ln 2 ( 1 + 2 ) 1 + 3 = ln 2 + 2 1 + 3 =\ln\dfrac{\sqrt2(1+\sqrt2)}{1+\sqrt3}=\ln\dfrac{2+\sqrt2}{1+\sqrt3} = ln 1 + 3 2 ( 1 + 2 ) = ln 1 + 3 2 + 2 。
对数相减等于商的对数,2 ( 1 + 2 ) = 2 + 2 \sqrt2(1+\sqrt2)=\sqrt2+2 2 ( 1 + 2 ) = 2 + 2 。
答案:ln 2 + 2 1 + 3 \ln\frac{2+\sqrt2}{1+\sqrt3} ln 1 + 3 2 + 2
2.3 分块,以及边界是参数曲线的区域
大白话:竖线穿过去时,如果上边界(或下边界)在中途换了一条曲线,一个积分就写不下,要在“换线”的地方把区域切开,分块积分再相加 。换个方向穿,有时就不用分块。另一种情况是边界是参数曲线(比如摆线):照样竖着穿,只是外层积分最后用参数换元。
x y O (6, 2) (2, 6) x =3y y =3x x +y =8x =2三角形的上边界在 x = 2 x=2 x = 2 处由 y = 3 x y=3x y = 3 x 换成 x + y = 8 x+y=8 x + y = 8 ,竖着穿要分两块。
x y O 上限 y =y (t ) 2π x =t −sin t 摆线一拱下的区域:竖着穿,y y y 从 0 到曲线高度;外层用 x = t − sin t x=t-\sin t x = t − sin t 换元。
分块与参数边界
区域可加 :∬ D = ∬ D 1 + ∬ D 2 \iint_D=\iint_{D_1}+\iint_{D_2} ∬ D = ∬ D 1 + ∬ D 2 ,在上下边界“换线”的横坐标处切开。
先看另一个方向 :横着穿如果不用切,就换次序(ep 板书:“对 D D D 的划分块越少越好”)。
参数边界 :D : 0 ≤ x ≤ X , 0 ≤ y ≤ y ( x ) D:0\le x\le X,\ 0\le y\le y(x) D : 0 ≤ x ≤ X , 0 ≤ y ≤ y ( x ) ,曲线由 x = x ( t ) x=x(t) x = x ( t ) ,y = y ( t ) y=y(t) y = y ( t ) 给出。先对 y y y 积分,再令 x = x ( t ) x=x(t) x = x ( t ) , d x = x ′ ( t ) d t \dx=x'(t)\dt d x = x ′ ( t ) d t ,上下限换成 t t t 的范围。
方法卡 · 分块与参数边界
什么时候用
多边形区域;由几条不同曲线拼成边界的区域;摆线、星形线等参数曲线围成的区域。
步骤
求出所有顶点,比较竖着穿、横着穿各要分几块,选块少的。
分块后每块单独写累次积分,最后相加。
参数边界:内层照常对 y y y 积分(上限是曲线高度),外层对 x x x 的积分用参数 t t t 换元。
最容易错
三角形只写一个积分(上边界明明换了线);参数换元时忘了乘
x ′ ( t ) x'(t) x ′ ( t ) ,或上下限没换成
t t t 。
例 2.6 2013 数二(17) 2013 数三(17)
设平面区域
D D D 由直线
x = 3 y x=3y x = 3 y ,
y = 3 x y=3x y = 3 x 及
x + y = 8 x+y=8 x + y = 8 围成,计算
∬ D x 2 d x d y \displaystyle\iint_Dx^2\dx\dy ∬ D x 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 顶点。 x = 3 y x=3y x = 3 y 与 x + y = 8 x+y=8 x + y = 8 交于 ( 6 , 2 ) (6,2) ( 6 , 2 ) ;y = 3 x y=3x y = 3 x 与 x + y = 8 x+y=8 x + y = 8 交于 ( 2 , 6 ) (2,6) ( 2 , 6 ) ;两条直线 x = 3 y x=3y x = 3 y 、y = 3 x y=3x y = 3 x 交于原点。
三条直线两两联立,就得到三角形的三个顶点。
② 竖着穿要分块。 下边界始终是 y = x 3 y=\frac x3 y = 3 x ;上边界在 0 ≤ x ≤ 2 0\le x\le2 0 ≤ x ≤ 2 时是 y = 3 x y=3x y = 3 x ,在 2 ≤ x ≤ 6 2\le x\le6 2 ≤ x ≤ 6 时是 y = 8 − x y=8-x y = 8 − x 。在 x = 2 x=2 x = 2 处切开。
顶点 ( 2 , 6 ) (2,6) ( 2 , 6 ) 的横坐标是 2,上边界在这里由一条线换成另一条(见图)。横着穿同样要在 y = 2 y=2 y = 2 处切开,所以两种次序都要分块。
③ 计算。 ∫ 0 2 x 2 ( 3 x − x 3 ) d x + ∫ 2 6 x 2 ( 8 − x − x 3 ) d x = 32 3 + 128 = 416 3 \displaystyle\int_0^2x^2\Big(3x-\frac x3\Big)\dx+\int_2^6x^2\Big(8-x-\frac x3\Big)\dx=\frac{32}3+128=\frac{416}3 ∫ 0 2 x 2 ( 3 x − 3 x ) d x + ∫ 2 6 x 2 ( 8 − x − 3 x ) d x = 3 32 + 128 = 3 416 。
被积函数只含 x x x ,内层积分就是 x 2 x^2 x 2 乘以竖线在区域里的长度;第一块 8 3 ∫ 0 2 x 3 d x = 32 3 \frac83\int_0^2x^3\dx=\frac{32}3 3 8 ∫ 0 2 x 3 d x = 3 32 ,第二块 [ 8 3 x 3 − 1 3 x 4 ] 2 6 = 128 \big[\frac83x^3-\frac13x^4\big]_2^6=128 [ 3 8 x 3 − 3 1 x 4 ] 2 6 = 128 。
答案:416 3 \frac{416}3 3 416
例 2.7 2018 数二(17) 李林 第十章 习题 解答 (11) · p265
设平面区域
D D D 由曲线
{ x = t − sin t y = 1 − cos t \begin{cases}x=t-\sin t\\y=1-\cos t\end{cases} { x = t − sin t y = 1 − cos t (
0 ≤ t ≤ 2 π 0\le t\le2\pi 0 ≤ t ≤ 2 π )与
x x x 轴围成,计算二重积分
∬ D ( x + 2 y ) d x d y \displaystyle\iint_D(x+2y)\dx\dy ∬ D ( x + 2 y ) d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 竖着穿。 D : 0 ≤ x ≤ 2 π , 0 ≤ y ≤ y ( x ) D:0\le x\le2\pi,\ 0\le y\le y(x) D : 0 ≤ x ≤ 2 π , 0 ≤ y ≤ y ( x ) ,y ( x ) y(x) y ( x ) 是摆线在横坐标 x x x 处的高度。
x ′ ( t ) = 1 − cos t ≥ 0 x'(t)=1-\cos t\ge0 x ′ ( t ) = 1 − cos t ≥ 0 ,x x x 随 t t t 单调增加,每个 x x x 只对应曲线上一个点,竖线只穿过曲线一次。
② 内层。 ∫ 0 y ( x ) ( x + 2 y ) d y = x y ( x ) + y ( x ) 2 \displaystyle\int_0^{y(x)}(x+2y)\dy=xy(x)+y(x)^2 ∫ 0 y ( x ) ( x + 2 y ) d y = x y ( x ) + y ( x ) 2 。
对 y y y 积分时 x x x 是常数:x x x 的原函数是 x y xy x y ,2 y 2y 2 y 的原函数是 y 2 y^2 y 2 。
③ 外层用参数换元。 令 x = t − sin t x=t-\sin t x = t − sin t ,则 d x = ( 1 − cos t ) d t \dx=(1-\cos t)\dt d x = ( 1 − cos t ) d t ,y = 1 − cos t y=1-\cos t y = 1 − cos t :原式 = ∫ 0 2 π ( t − sin t ) ( 1 − cos t ) 2 d t + ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 3 d t =\displaystyle\int_0^{2\pi}(t-\sin t)(1-\cos t)^2\dt+\int_0^{2\pi}(1-\cos t)^3\dt = ∫ 0 2 π ( t − sin t ) ( 1 − cos t ) 2 d t + ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 3 d t 。
x x x 从 0 到 2 π 2\pi 2 π 对应 t t t 从 0 到 2 π 2\pi 2 π ;被积式里的 y ( x ) y(x) y ( x ) 换成 1 − cos t 1-\cos t 1 − cos t , d x \dx d x 换成 x ′ ( t ) d t x'(t)\dt x ′ ( t ) d t 。
④ 两个定积分。 ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 3 d t = 2 π + 3 π = 5 π \displaystyle\int_0^{2\pi}(1-\cos t)^3\dt=2\pi+3\pi=5\pi ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 3 d t = 2 π + 3 π = 5 π ;第一个积分把 t t t 换成 2 π − t 2\pi-t 2 π − t 再与原式相加,得 π ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 2 d t = π ⋅ 3 π = 3 π 2 \displaystyle\pi\int_0^{2\pi}(1-\cos t)^2\dt=\pi\cdot3\pi=3\pi^2 π ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 2 d t = π ⋅ 3 π = 3 π 2 。所以原式 = 3 π 2 + 5 π =3\pi^2+5\pi = 3 π 2 + 5 π 。
( 1 − cos t ) 3 (1-\cos t)^3 ( 1 − cos t ) 3 展开后 cos t \cos t cos t 、cos 3 t \cos^3t cos 3 t 在一个周期上积分为 0,剩下 1 1 1 和 3 cos 2 t 3\cos^2t 3 cos 2 t ;第一个用“区间再现”:t t t 与 2 π − t 2\pi-t 2 π − t 两式相加时 t − sin t t-\sin t t − sin t 变成常数 2 π 2\pi 2 π 。
答案:3 π 2 + 5 π 3\pi^2+5\pi 3 π 2 + 5 π
例 2.8 李林 第十章 §3 例 21 · p261
设
D D D 为由摆线的第一拱
L : x = a ( t − sin t ) L:x=a(t-\sin t) L : x = a ( t − sin t ) ,
y = a ( 1 − cos t ) y=a(1-\cos t) y = a ( 1 − cos t ) (
0 ≤ t ≤ 2 π 0\le t\le2\pi 0 ≤ t ≤ 2 π ,
a > 0 a>0 a > 0 )与
x x x 轴围成的区域,计算
I = ∬ D y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_Dy^2\dx\dy I = ∬ D y 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 内层。 D : 0 ≤ x ≤ 2 π a , 0 ≤ y ≤ y ( x ) D:0\le x\le2\pi a,\ 0\le y\le y(x) D : 0 ≤ x ≤ 2 πa , 0 ≤ y ≤ y ( x ) ,I = ∫ 0 2 π a 1 3 y 3 ( x ) d x \displaystyle I=\int_0^{2\pi a}\frac13y^3(x)\dx I = ∫ 0 2 πa 3 1 y 3 ( x ) d x 。
与上一题一样竖着穿;y 2 y^2 y 2 对 y y y 积分得 y 3 3 \frac{y^3}3 3 y 3 。
② 换元。 x = a ( t − sin t ) x=a(t-\sin t) x = a ( t − sin t ) :I = 1 3 ∫ 0 2 π a 3 ( 1 − cos t ) 3 ⋅ a ( 1 − cos t ) d t = a 4 3 ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 4 d t I=\dfrac13\displaystyle\int_0^{2\pi}a^3(1-\cos t)^3\cdot a(1-\cos t)\dt=\frac{a^4}3\int_0^{2\pi}(1-\cos t)^4\dt I = 3 1 ∫ 0 2 π a 3 ( 1 − cos t ) 3 ⋅ a ( 1 − cos t ) d t = 3 a 4 ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 4 d t 。
d x = a ( 1 − cos t ) d t \dx=a(1-\cos t)\dt d x = a ( 1 − cos t ) d t ,所以被积式里多出一个因子 1 − cos t 1-\cos t 1 − cos t 。
③ 半角公式 + 华里士。 1 − cos t = 2 sin 2 t 2 1-\cos t=2\sin^2\frac t2 1 − cos t = 2 sin 2 2 t ,∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 4 d t = 16 ∫ 0 2 π sin 8 t 2 d t = 32 ∫ 0 π sin 8 u d u = 64 ⋅ 35 256 ⋅ π 2 = 35 π 4 \displaystyle\int_0^{2\pi}(1-\cos t)^4\dt=16\int_0^{2\pi}\sin^8\frac t2\dt=32\int_0^\pi\sin^8u\du=64\cdot\frac{35}{256}\cdot\frac\pi2=\frac{35\pi}4 ∫ 0 2 π ( 1 − cos t ) 4 d t = 16 ∫ 0 2 π sin 8 2 t d t = 32 ∫ 0 π sin 8 u d u = 64 ⋅ 256 35 ⋅ 2 π = 4 35 π ,所以 I = 35 π a 4 12 I=\dfrac{35\pi a^4}{12} I = 12 35 π a 4 。
u = t 2 u=\frac t2 u = 2 t , d t = 2 d u \dt=2\du d t = 2 d u ;sin 8 \sin^8 sin 8 在 [ 0 , π ] [0,\pi] [ 0 , π ] 上的积分是 [ 0 , π 2 ] [0,\frac\pi2] [ 0 , 2 π ] 上的两倍,再用华里士公式 7 8 ⋅ 5 6 ⋅ 3 4 ⋅ 1 2 ⋅ π 2 \frac78\cdot\frac56\cdot\frac34\cdot\frac12\cdot\frac\pi2 8 7 ⋅ 6 5 ⋅ 4 3 ⋅ 2 1 ⋅ 2 π 。
答案:35 π a 4 12 \frac{35\pi a^4}{12} 12 35 π a 4
2.4 小结
题目里的说法 换成什么 例子
“计算二重积分”,区域由直线、抛物线围成 画图、求交点,穿线定限 例 2.1 、例 2.2
被积函数含 e y 2 \e^{y^2} e y 2 、sin x x \frac{\sin x}x x s i n x 之类 那个变量放在后积 例 2.3 、例 2.4
被积函数含 y y y 与 ( ⋯ + y 2 ) k (\cdots+y^2)^k ( ⋯ + y 2 ) k 先对 y y y 积,凑微分 例 2.5
三角形、多边形区域 在换线处分块;或换个方向穿 例 2.6
边界是摆线等参数曲线 先对 y y y 积,外层用参数换元 例 2.7 、例 2.8
学完了,标记这一部分
第 3 部分
交换积分次序
交换积分次序是二重积分选择题、填空题的头号考点:画出区域、换方向穿;内层积不出来就换序;直角坐标与极坐标也能互相换。这一部分配 13 道真题。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 2 条)
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
交换积分次序是“计算方法”里的核心技能,真题年年出现。对应李林讲义第十章第三节题型一“交换积分顺序”、题型二“直角坐标系下计算与极坐标下计算相互转化”(p252—255);Maki《真题分类精解》第三十三讲 33.1 节中间的一大串换序题。
3.1 画图换序:从累次积分读出区域,再换一个方向穿
大白话:交换积分次序只有一个办法:把区域画出来 。给你的累次积分,外层的上下限和内层的上下限合在一起,就描述了一块区域;把这块区域画出来,再用另一个方向的线去穿,写出新的上下限。不画图、光靠“对调字母”,十有八九会错。
x y O π/2 π x =π−arcsin y y =sin x [ π 2 , π ] [\frac\pi2,\pi] [ 2 π , π ] 上 y = sin x y=\sin x y = sin x 的反函数是 x = π − arcsin y x=\pi-\arcsin y x = π − arcsin y 。
x y O −√(4−y ) √(4−y ) y =4−x ²−2 2 横线穿过这个区域要穿两段,换序后是两个积分之和。
换序的步骤与两个要点
读区域 :∫ a b d x ∫ φ 1 ( x ) φ 2 ( x ) f d y \displaystyle\int_a^b\dx\int_{\varphi_1(x)}^{\varphi_2(x)}f\dy ∫ a b d x ∫ φ 1 ( x ) φ 2 ( x ) f d y 表示 D : a ≤ x ≤ b , φ 1 ( x ) ≤ y ≤ φ 2 ( x ) D:a\le x\le b,\ \varphi_1(x)\le y\le\varphi_2(x) D : a ≤ x ≤ b , φ 1 ( x ) ≤ y ≤ φ 2 ( x ) 。
画区域 :画出 x = a x=a x = a 、x = b x=b x = b 、y = φ 1 ( x ) y=\varphi_1(x) y = φ 1 ( x ) 、y = φ 2 ( x ) y=\varphi_2(x) y = φ 2 ( x ) ,涂出夹在中间的部分。
换方向穿 :用横线穿,读出 y y y 的整体范围和每个 y y y 对应的左右边界(边界要解成 x = ψ ( y ) x=\psi(y) x = ψ ( y ) )。
反三角函数的分支 (孝哥一页纸):y = sin x y=\sin x y = sin x 在 [ − π 2 , π 2 ] [-\frac\pi2,\frac\pi2] [ − 2 π , 2 π ] 上反解为 x = arcsin y x=\arcsin y x = arcsin y ;在 [ π 2 , 3 π 2 ] [\frac\pi2,\frac{3\pi}2] [ 2 π , 2 3 π ] 上为 x = π − arcsin y x=\pi-\arcsin y x = π − arcsin y ;在 [ 3 π 2 , 5 π 2 ] [\frac{3\pi}2,\frac{5\pi}2] [ 2 3 π , 2 5 π ] 上为 x = 2 π + arcsin y x=2\pi+\arcsin y x = 2 π + arcsin y 。例如 ∫ π 2 π d x ∫ sin x 0 f d y = ∫ − 1 0 d y ∫ π − arcsin y 2 π + arcsin y f d x \displaystyle\int_\pi^{2\pi}\dx\int_{\sin x}^0f\dy=\int_{-1}^0\dy\int_{\pi-\arcsin y}^{2\pi+\arcsin y}f\dx ∫ π 2 π d x ∫ s i n x 0 f d y = ∫ − 1 0 d y ∫ π − a r c s i n y 2 π + a r c s i n y f d x 。
上限小于下限 (刷题本“正向不出错”):先添一个负号把上下限对调,再画图。
方法卡 · 交换积分次序
什么时候用
选择题“交换积分次序后等于”;两个累次积分相加,要合成一个。
步骤
把每个累次积分翻译成区域的不等式,画出来(几个积分就是几块,拼在一起)。
用另一个方向的线穿,看要不要分段:一根线穿过两次,就是两个积分之和。
把边界曲线反解成新的自变量的函数,注意反函数的分支。
检验:取一个特殊的值(比如边界上的点)代进新旧两种写法,看是否描述同一块。
最容易错
直接把上下限的字母对调;
[ π 2 , π ] [\frac\pi2,\pi] [ 2 π , π ] 上还写
arcsin y \arcsin y arcsin y ;横线穿过两段却只写一个积分。
例 3.1 李林 第十章 §3 例 3 · p253
积分
I = ∫ π 2 π d x ∫ sin x 1 f ( x , y ) d y = I=\displaystyle\int_{\frac\pi2}^\pi\dx\int_{\sin x}^1f(x,y)\dy= I = ∫ 2 π π d x ∫ s i n x 1 f ( x , y ) d y = ( )
(A)
∫ 0 1 d y ∫ π + arcsin y π f ( x , y ) d x \displaystyle\int_0^1\dy\int_{\pi+\arcsin y}^\pi f(x,y)\dx ∫ 0 1 d y ∫ π + a r c s i n y π f ( x , y ) d x (B)
∫ 0 1 d y ∫ π − arcsin y π f ( x , y ) d x \displaystyle\int_0^1\dy\int_{\pi-\arcsin y}^\pi f(x,y)\dx ∫ 0 1 d y ∫ π − a r c s i n y π f ( x , y ) d x (C)
∫ 0 1 d y ∫ π 2 π + arcsin y f ( x , y ) d x \displaystyle\int_0^1\dy\int_{\frac\pi2}^{\pi+\arcsin y}f(x,y)\dx ∫ 0 1 d y ∫ 2 π π + a r c s i n y f ( x , y ) d x (D)
∫ 0 1 d y ∫ π 2 π − arcsin y f ( x , y ) d x \displaystyle\int_0^1\dy\int_{\frac\pi2}^{\pi-\arcsin y}f(x,y)\dx ∫ 0 1 d y ∫ 2 π π − a r c s i n y f ( x , y ) d x
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域。 x ∈ [ π 2 , π ] x\in[\frac\pi2,\pi] x ∈ [ 2 π , π ] ,y y y 从 sin x \sin x sin x 到 1:曲线 y = sin x y=\sin x y = sin x 右半段的上方、直线 y = 1 y=1 y = 1 的下方、x = π x=\pi x = π 的左边(见左图)。
外层 x x x 的范围和内层 y y y 的上下限合起来,就是“竖线从 y = sin x y=\sin x y = sin x 穿到 y = 1 y=1 y = 1 ”描出的那一块。
② 横着穿。 y ∈ [ 0 , 1 ] y\in[0,1] y ∈ [ 0 , 1 ] ;横线从左边的曲线穿到右边的 x = π x=\pi x = π 。左边界要把 y = sin x y=\sin x y = sin x 在 [ π 2 , π ] [\frac\pi2,\pi] [ 2 π , π ] 上解成 x x x :x = π − arcsin y x=\pi-\arcsin y x = π − arcsin y 。
arcsin y \arcsin y arcsin y 的值在 [ − π 2 , π 2 ] [-\frac\pi2,\frac\pi2] [ − 2 π , 2 π ] 里,只能表示正弦曲线左半段;右半段与左半段关于 x = π 2 x=\frac\pi2 x = 2 π 对称,所以是 π − arcsin y \pi-\arcsin y π − arcsin y 。
③ 结论。 I = ∫ 0 1 d y ∫ π − arcsin y π f d x I=\displaystyle\int_0^1\dy\int_{\pi-\arcsin y}^\pi f\dx I = ∫ 0 1 d y ∫ π − a r c s i n y π f d x ,所以选(B)。
检验:y = 1 y=1 y = 1 时 x x x 从 π 2 \frac\pi2 2 π 到 π \pi π ,y = 0 y=0 y = 0 时区域收成点 x = π x=\pi x = π ,都与图吻合。
答案:B
例 3.2 2024 数二(6) 2024 数三(3)
设
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 是连续函数,则
∫ π 6 π 2 d x ∫ sin x 1 f ( x , y ) d y = \displaystyle\int_{\frac\pi6}^{\frac\pi2}\dx\int_{\sin x}^1f(x,y)\dy= ∫ 6 π 2 π d x ∫ s i n x 1 f ( x , y ) d y = ( )
(A)
∫ 1 2 1 d y ∫ π 6 arcsin y f ( x , y ) d x \displaystyle\int_{\frac12}^1\dy\int_{\frac\pi6}^{\arcsin y}f(x,y)\dx ∫ 2 1 1 d y ∫ 6 π a r c s i n y f ( x , y ) d x (B)
∫ 1 2 1 d y ∫ arcsin y π 2 f ( x , y ) d x \displaystyle\int_{\frac12}^1\dy\int_{\arcsin y}^{\frac\pi2}f(x,y)\dx ∫ 2 1 1 d y ∫ a r c s i n y 2 π f ( x , y ) d x (C)
∫ 0 1 2 d y ∫ π 6 arcsin y f ( x , y ) d x \displaystyle\int_0^{\frac12}\dy\int_{\frac\pi6}^{\arcsin y}f(x,y)\dx ∫ 0 2 1 d y ∫ 6 π a r c s i n y f ( x , y ) d x (D)
∫ 0 1 2 d y ∫ arcsin y π 2 f ( x , y ) d x \displaystyle\int_0^{\frac12}\dy\int_{\arcsin y}^{\frac\pi2}f(x,y)\dx ∫ 0 2 1 d y ∫ a r c s i n y 2 π f ( x , y ) d x
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域。 x ∈ [ π 6 , π 2 ] x\in[\frac\pi6,\frac\pi2] x ∈ [ 6 π , 2 π ] ,y y y 从 sin x \sin x sin x 到 1:正弦曲线上升段的上方、y = 1 y=1 y = 1 下方、x = π 6 x=\frac\pi6 x = 6 π 右边。
竖线从曲线穿到 y = 1 y=1 y = 1 ;左边是直线 x = π 6 x=\frac\pi6 x = 6 π 。
② 横着穿。 最低点是 ( π 6 , 1 2 ) (\frac\pi6,\frac12) ( 6 π , 2 1 ) ,所以 y ∈ [ 1 2 , 1 ] y\in[\frac12,1] y ∈ [ 2 1 , 1 ] ;左边界 x = π 6 x=\frac\pi6 x = 6 π ,右边界是曲线,y ≥ sin x ⟺ x ≤ arcsin y y\ge\sin x\iff x\le\arcsin y y ≥ sin x ⟺ x ≤ arcsin y 。
在 [ 0 , π 2 ] [0,\frac\pi2] [ 0 , 2 π ] 上 sin x \sin x sin x 单调增加,反函数就是 arcsin y \arcsin y arcsin y ;区域在曲线的左上方,所以曲线是右边界。
③ 选择。 原式 = ∫ 1 2 1 d y ∫ π 6 arcsin y f d x =\displaystyle\int_{\frac12}^1\dy\int_{\frac\pi6}^{\arcsin y}f\dx = ∫ 2 1 1 d y ∫ 6 π a r c s i n y f d x ,选(A)。
(C)(D)让 y y y 从 0 开始,但区域里 y ≥ sin x ≥ 1 2 y\ge\sin x\ge\frac12 y ≥ sin x ≥ 2 1 ;(B)把左右边界弄反了。
答案:A
例 3.3 2025 数一(4) 2025 数二(5)
设函数
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 连续,则
∫ − 2 2 d x ∫ 4 − x 2 4 f ( x , y ) d y = \displaystyle\int_{-2}^2\dx\int_{4-x^2}^4f(x,y)\dy= ∫ − 2 2 d x ∫ 4 − x 2 4 f ( x , y ) d y = ( )
(A)
∫ 0 4 [ ∫ − 2 − 4 − y f ( x , y ) d x + ∫ 4 − y 2 f ( x , y ) d x ] d y \displaystyle\int_0^4\Big[\int_{-2}^{-\sqrt{4-y}}f(x,y)\dx+\int_{\sqrt{4-y}}^2f(x,y)\dx\Big]\dy ∫ 0 4 [ ∫ − 2 − 4 − y f ( x , y ) d x + ∫ 4 − y 2 f ( x , y ) d x ] d y (B)
∫ 0 4 [ ∫ − 2 4 − y f ( x , y ) d x + ∫ 4 − y 2 f ( x , y ) d x ] d y \displaystyle\int_0^4\Big[\int_{-2}^{\sqrt{4-y}}f(x,y)\dx+\int_{\sqrt{4-y}}^2f(x,y)\dx\Big]\dy ∫ 0 4 [ ∫ − 2 4 − y f ( x , y ) d x + ∫ 4 − y 2 f ( x , y ) d x ] d y (C)
∫ 0 4 [ ∫ − 2 − 4 − y f ( x , y ) d x + ∫ 2 4 − y f ( x , y ) d x ] d y \displaystyle\int_0^4\Big[\int_{-2}^{-\sqrt{4-y}}f(x,y)\dx+\int_2^{\sqrt{4-y}}f(x,y)\dx\Big]\dy ∫ 0 4 [ ∫ − 2 − 4 − y f ( x , y ) d x + ∫ 2 4 − y f ( x , y ) d x ] d y (D)
2 ∫ 0 4 d y [ ∫ 4 − y 2 f ( x , y ) d x ] \displaystyle2\int_0^4\dy\Big[\int_{\sqrt{4-y}}^2f(x,y)\dx\Big] 2 ∫ 0 4 d y [ ∫ 4 − y 2 f ( x , y ) d x ]
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域。 ∣ x ∣ ≤ 2 |x|\le2 ∣ x ∣ ≤ 2 ,4 − x 2 ≤ y ≤ 4 4-x^2\le y\le4 4 − x 2 ≤ y ≤ 4 :抛物线 y = 4 − x 2 y=4-x^2 y = 4 − x 2 上方、直线 y = 4 y=4 y = 4 下方,是左右两个“角”(见右图)。
抛物线顶点 ( 0 , 4 ) (0,4) ( 0 , 4 ) 正好在 y = 4 y=4 y = 4 上,中间被“挤没了”,所以区域分成左右两块。
② 横着穿。 y ∈ [ 0 , 4 ] y\in[0,4] y ∈ [ 0 , 4 ] ;y ≥ 4 − x 2 ⟺ ∣ x ∣ ≥ 4 − y y\ge4-x^2\iff|x|\ge\sqrt{4-y} y ≥ 4 − x 2 ⟺ ∣ x ∣ ≥ 4 − y ,再加上 ∣ x ∣ ≤ 2 |x|\le2 ∣ x ∣ ≤ 2 :横线在左边穿过 [ − 2 , − 4 − y ] [-2,-\sqrt{4-y}] [ − 2 , − 4 − y ] ,在右边穿过 [ 4 − y , 2 ] [\sqrt{4-y},2] [ 4 − y , 2 ] 。
把不等式 y ≥ 4 − x 2 y\ge4-x^2 y ≥ 4 − x 2 解成 x x x 的范围,是“两边”而不是“中间”,一根横线穿过两段。
③ 选择。 所以选(A)。
(B)左块上限应为负的 − 4 − y -\sqrt{4-y} − 4 − y ;(C)右块上下限颠倒;(D)要求 f f f 关于 x x x 是偶函数,题目没有说。
答案:A
例 3.4 2025 数三(4)
设函数
f ( x ) f(x) f ( x ) 连续,则
∫ 0 1 d y ∫ 0 y f ( x ) d x = \displaystyle\int_0^1\dy\int_0^yf(x)\dx= ∫ 0 1 d y ∫ 0 y f ( x ) d x = ( )
(A)
∫ 0 1 x f ( x ) d x \displaystyle\int_0^1xf(x)\dx ∫ 0 1 x f ( x ) d x (B)
∫ 0 1 ( 1 + x ) f ( x ) d x \displaystyle\int_0^1(1+x)f(x)\dx ∫ 0 1 ( 1 + x ) f ( x ) d x (C)
∫ 0 1 ( x − 1 ) f ( x ) d x \displaystyle\int_0^1(x-1)f(x)\dx ∫ 0 1 ( x − 1 ) f ( x ) d x (D)
∫ 0 1 ( 1 − x ) f ( x ) d x \displaystyle\int_0^1(1-x)f(x)\dx ∫ 0 1 ( 1 − x ) f ( x ) d x
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 ,0 ≤ x ≤ y 0\le x\le y 0 ≤ x ≤ y :三角形 { 0 ≤ x ≤ y ≤ 1 } \{0\le x\le y\le1\} { 0 ≤ x ≤ y ≤ 1 } 。
横着读:y y y 从 0 到 1,每个 y y y 上 x x x 从 0 到 y y y ,是直线 y = x y=x y = x 左上方的三角形。
② 换序。 竖着穿:x ∈ [ 0 , 1 ] x\in[0,1] x ∈ [ 0 , 1 ] ,y y y 从 x x x 到 1:原式 = ∫ 0 1 d x ∫ x 1 f ( x ) d y = ∫ 0 1 ( 1 − x ) f ( x ) d x =\displaystyle\int_0^1\dx\int_x^1f(x)\dy=\int_0^1(1-x)f(x)\dx = ∫ 0 1 d x ∫ x 1 f ( x ) d y = ∫ 0 1 ( 1 − x ) f ( x ) d x 。所以选(D)。
换序后内层对 y y y 积分,f ( x ) f(x) f ( x ) 是常数,等于 f ( x ) f(x) f ( x ) 乘区间长度 1 − x 1-x 1 − x 。这就是把“二次积分”变成“一次积分”的常用手法。
答案:D
例 3.5 李林 第十章 习题 选择 (4) · p265
设
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 连续,则
∫ 1 2 d x ∫ x 2 f ( x , y ) d y + ∫ 1 2 d y ∫ y 4 − y f ( x , y ) d x = \displaystyle\int_1^2\dx\int_x^2f(x,y)\dy+\int_1^2\dy\int_y^{4-y}f(x,y)\dx= ∫ 1 2 d x ∫ x 2 f ( x , y ) d y + ∫ 1 2 d y ∫ y 4 − y f ( x , y ) d x = ( )
(A)
∫ 1 2 d x ∫ 1 4 − x f ( x , y ) d y \displaystyle\int_1^2\dx\int_1^{4-x}f(x,y)\dy ∫ 1 2 d x ∫ 1 4 − x f ( x , y ) d y (B)
∫ 1 2 d x ∫ x 4 − x f ( x , y ) d y \displaystyle\int_1^2\dx\int_x^{4-x}f(x,y)\dy ∫ 1 2 d x ∫ x 4 − x f ( x , y ) d y (C)
∫ 1 2 d y ∫ 1 4 − y f ( x , y ) d x \displaystyle\int_1^2\dy\int_1^{4-y}f(x,y)\dx ∫ 1 2 d y ∫ 1 4 − y f ( x , y ) d x (D)
∫ 1 2 d y ∫ y 2 f ( x , y ) d x \displaystyle\int_1^2\dy\int_y^2f(x,y)\dx ∫ 1 2 d y ∫ y 2 f ( x , y ) d x
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 两块区域。 第一块:1 ≤ x ≤ 2 1\le x\le2 1 ≤ x ≤ 2 ,x ≤ y ≤ 2 x\le y\le2 x ≤ y ≤ 2 (直线 y = x y=x y = x 上方);第二块:1 ≤ y ≤ 2 1\le y\le2 1 ≤ y ≤ 2 ,y ≤ x ≤ 4 − y y\le x\le4-y y ≤ x ≤ 4 − y (y = x y=x y = x 右边、x + y = 4 x+y=4 x + y = 4 左边)。
两个累次积分各自按穿线的方向读出一块区域。
② 第一块也横着写,再拼起来。 第一块横着穿:1 ≤ y ≤ 2 1\le y\le2 1 ≤ y ≤ 2 ,1 ≤ x ≤ y 1\le x\le y 1 ≤ x ≤ y 。两块在 x = y x=y x = y 处接上:1 ≤ y ≤ 2 1\le y\le2 1 ≤ y ≤ 2 ,1 ≤ x ≤ 4 − y 1\le x\le4-y 1 ≤ x ≤ 4 − y 。所以原式 = ∫ 1 2 d y ∫ 1 4 − y f d x =\displaystyle\int_1^2\dy\int_1^{4-y}f\dx = ∫ 1 2 d y ∫ 1 4 − y f d x ,选(C)。
同一根横线先穿过第一块(x x x 从 1 到 y y y ),紧接着穿过第二块(x x x 从 y y y 到 4 − y 4-y 4 − y ),合成一段。
③ 为什么不是(A)。 竖着看,x ∈ [ 1 , 2 ] x\in[1,2] x ∈ [ 1 , 2 ] 时区域的 y y y 最多到 2,而(A)在 x = 1 x=1 x = 1 处 y y y 上到 3,超出了区域。
拼好的区域是一个梯形,竖着穿时还要在 x = 2 x=2 x = 2 处分块,写不成一个积分。
答案:C
例 3.6 2018 数二(6)
∫ − 1 0 d x ∫ − x 2 − x 2 ( 1 − x y ) d y + ∫ 0 1 d x ∫ x 2 − x 2 ( 1 − x y ) d y = \displaystyle\int_{-1}^0\dx\int_{-x}^{2-x^2}(1-xy)\dy+\int_0^1\dx\int_x^{2-x^2}(1-xy)\dy= ∫ − 1 0 d x ∫ − x 2 − x 2 ( 1 − x y ) d y + ∫ 0 1 d x ∫ x 2 − x 2 ( 1 − x y ) d y = ( )
(A)
5 3 \frac53 3 5 (B)
5 6 \frac56 6 5 (C)
7 3 \frac73 3 7 (D)
7 6 \frac76 6 7
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 合成一个区域。 第一块 − 1 ≤ x ≤ 0 -1\le x\le0 − 1 ≤ x ≤ 0 ,− x ≤ y ≤ 2 − x 2 -x\le y\le2-x^2 − x ≤ y ≤ 2 − x 2 ;第二块 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,x ≤ y ≤ 2 − x 2 x\le y\le2-x^2 x ≤ y ≤ 2 − x 2 。合起来 D = { − 1 ≤ x ≤ 1 , ∣ x ∣ ≤ y ≤ 2 − x 2 } D=\{-1\le x\le1,\ |x|\le y\le2-x^2\} D = { − 1 ≤ x ≤ 1 , ∣ x ∣ ≤ y ≤ 2 − x 2 } 。
x ≤ 0 x\le0 x ≤ 0 时 − x = ∣ x ∣ -x=|x| − x = ∣ x ∣ ,x ≥ 0 x\ge0 x ≥ 0 时 x = ∣ x ∣ x=|x| x = ∣ x ∣ ,两块的下边界都是 y = ∣ x ∣ y=|x| y = ∣ x ∣ ,上边界都是抛物线,正好拼成一块。
② 对称性。 D D D 关于 y y y 轴对称,x y xy x y 是 x x x 的奇函数,所以 ∬ D x y d σ = 0 \iint_Dxy\dd\sigma=0 ∬ D x y d σ = 0 。
区域关于 y y y 轴对称时,把 x x x 换成 − x -x − x 区域不变而 x y xy x y 变号,左右两半正好抵消(第 5 部分)。
③ 剩下面积。 原式 = ∬ D 1 d σ = 2 ∫ 0 1 ( 2 − x 2 − x ) d x = 2 ( 2 − 1 3 − 1 2 ) = 7 3 =\iint_D1\dd\sigma=2\displaystyle\int_0^1(2-x^2-x)\dx=2\Big(2-\frac13-\frac12\Big)=\frac73 = ∬ D 1 d σ = 2 ∫ 0 1 ( 2 − x 2 − x ) d x = 2 ( 2 − 3 1 − 2 1 ) = 3 7 。所以选(C)。
被积函数 1 的积分就是面积;右半块面积乘 2。
答案:C
3.2 积不出来就换序
大白话:题目给的累次积分,内层那一次积不出来(被积函数在“积不出来”名单里),就是在提示你:换序 。换序以后,原来“积不出来”的变量放到外层,内层变成对另一个变量积分,通常会顺手多出一个因子,把外层救活。
x y O y =x y =√x y =22 4 李林例 1:两个累次积分的区域拼成一块,横着穿时 x x x 从 y y y 到 y 2 y^2 y 2 。
换序算积分的典型信号
内层被积函数是 e x 2 \e^{x^2} e x 2 、sin x x \frac{\sin x}x x s i n x 、tan x x \frac{\tan x}x x t a n x 、1 + x 3 \sqrt{1+x^3} 1 + x 3 、sin x y \sin\frac xy sin y x 这类,原函数写不出来。
换序后,内层变量不在“难算”的函数里,内层积分等于“难算的函数 × 区间长度”;这个长度常常是 x x x 、x 2 x^2 x 2 之类,正好凑微分。
两个累次积分相加:先拼成一个区域,再一起换序。
方法卡 · 积不出来就换序
步骤
确认内层确实积不出来(在名单里)。
画出区域,换成另一个次序。
先算新的内层:难算的函数当常数,乘区间长度。
外层通常凑微分就能算完;两项相减时,积不出来的部分往往互相抵消。
最容易错
硬着头皮对内层积分;换序后上下限读错;忘了把两块拼起来。
例 3.7 李林 第十章 §3 例 1 · p252
计算
I = ∫ 1 2 d x ∫ x x sin π x 2 y d y + ∫ 2 4 d x ∫ x 2 sin π x 2 y d y I=\displaystyle\int_1^2\dx\int_{\sqrt x}^x\sin\frac{\pi x}{2y}\dy+\int_2^4\dx\int_{\sqrt x}^2\sin\frac{\pi x}{2y}\dy I = ∫ 1 2 d x ∫ x x sin 2 y π x d y + ∫ 2 4 d x ∫ x 2 sin 2 y π x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 内层积不出来。 sin π x 2 y \sin\dfrac{\pi x}{2y} sin 2 y π x 对 y y y 的原函数不是初等函数。
积分变量 y y y 在分母里、又在正弦里,这正是“积不出来”的信号。
② 拼成一块、横着穿。 第一块 1 ≤ x ≤ 2 1\le x\le2 1 ≤ x ≤ 2 ,x ≤ y ≤ x \sqrt x\le y\le x x ≤ y ≤ x ;第二块 2 ≤ x ≤ 4 2\le x\le4 2 ≤ x ≤ 4 ,x ≤ y ≤ 2 \sqrt x\le y\le2 x ≤ y ≤ 2 。合起来是 1 ≤ y ≤ 2 1\le y\le2 1 ≤ y ≤ 2 ,y ≤ x ≤ y 2 y\le x\le y^2 y ≤ x ≤ y 2 (见图)。
y ≤ x y\le x y ≤ x 来自直线 y = x y=x y = x ,x ≤ y 2 x\le y^2 x ≤ y 2 来自曲线 y = x y=\sqrt x y = x ;两块在 x = 2 x=2 x = 2 处接上。
③ 先对 x x x 积分。 I = ∫ 1 2 d y ∫ y y 2 sin π x 2 y d x = ∫ 1 2 [ − 2 y π cos π x 2 y ] y y 2 d y = − 2 π ∫ 1 2 y cos π y 2 d y I=\displaystyle\int_1^2\dy\int_y^{y^2}\sin\frac{\pi x}{2y}\dx=\int_1^2\Big[-\frac{2y}\pi\cos\frac{\pi x}{2y}\Big]_y^{y^2}\dy=-\frac2\pi\int_1^2y\cos\frac{\pi y}2\dy I = ∫ 1 2 d y ∫ y y 2 sin 2 y π x d x = ∫ 1 2 [ − π 2 y cos 2 y π x ] y y 2 d y = − π 2 ∫ 1 2 y cos 2 π y d y 。
对 x x x 积分时 y y y 是常数,sin ( k x ) \sin(kx) sin ( k x ) 的原函数是 − 1 k cos ( k x ) -\frac1k\cos(kx) − k 1 cos ( k x ) ;下限处 cos π 2 = 0 \cos\frac\pi2=0 cos 2 π = 0 。
④ 分部积分。 ∫ 1 2 y cos π y 2 d y = [ 2 y π sin π y 2 + 4 π 2 cos π y 2 ] 1 2 = − 4 π 2 − 2 π \displaystyle\int_1^2y\cos\frac{\pi y}2\dy=\Big[\frac{2y}\pi\sin\frac{\pi y}2+\frac4{\pi^2}\cos\frac{\pi y}2\Big]_1^2=-\frac4{\pi^2}-\frac2\pi ∫ 1 2 y cos 2 π y d y = [ π 2 y sin 2 π y + π 2 4 cos 2 π y ] 1 2 = − π 2 4 − π 2 ,所以 I = 8 π 3 + 4 π 2 = 4 ( 2 + π ) π 3 I=\dfrac8{\pi^3}+\dfrac4{\pi^2}=\dfrac{4(2+\pi)}{\pi^3} I = π 3 8 + π 2 4 = π 3 4 ( 2 + π ) 。
y y y 求导、cos \cos cos 积分;y = 2 y=2 y = 2 处 sin π = 0 \sin\pi=0 sin π = 0 、cos π = − 1 \cos\pi=-1 cos π = − 1 ,y = 1 y=1 y = 1 处 sin π 2 = 1 \sin\frac\pi2=1 sin 2 π = 1 、cos π 2 = 0 \cos\frac\pi2=0 cos 2 π = 0 。
答案:4 ( 2 + π ) π 3 \frac{4(2+\pi)}{\pi^3} π 3 4 ( 2 + π )
例 3.8 李林 第十章 §3 例 2 · p253
计算
I = ∫ 0 + ∞ d x ∫ x 2 x e − y 2 d y I=\displaystyle\int_0^{+\infty}\dx\int_x^{2x}\e^{-y^2}\dy I = ∫ 0 + ∞ d x ∫ x 2 x e − y 2 d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 换序。 区域 x ≥ 0 x\ge0 x ≥ 0 ,x ≤ y ≤ 2 x x\le y\le2x x ≤ y ≤ 2 x 是两条射线 y = x y=x y = x 与 y = 2 x y=2x y = 2 x 之间的角形区域;横着穿:y ≥ 0 y\ge0 y ≥ 0 ,y 2 ≤ x ≤ y \dfrac y2\le x\le y 2 y ≤ x ≤ y 。
e − y 2 \e^{-y^2} e − y 2 对 y y y 积不出来,只能把 y y y 放到外层;y ≤ 2 x ⟺ x ≥ y 2 y\le2x\iff x\ge\frac y2 y ≤ 2 x ⟺ x ≥ 2 y 。
② 计算。 I = ∫ 0 + ∞ e − y 2 ( y − y 2 ) d y = 1 2 ∫ 0 + ∞ y e − y 2 d y = 1 4 I=\displaystyle\int_0^{+\infty}\e^{-y^2}\Big(y-\frac y2\Big)\dy=\frac12\int_0^{+\infty}y\e^{-y^2}\dy=\frac14 I = ∫ 0 + ∞ e − y 2 ( y − 2 y ) d y = 2 1 ∫ 0 + ∞ y e − y 2 d y = 4 1 。
内层对 x x x 积分,e − y 2 \e^{-y^2} e − y 2 是常数,乘区间长度 y 2 \frac y2 2 y ;多出来的 y y y 正好凑成 − 1 2 d ( e − y 2 ) -\frac12\dd(\e^{-y^2}) − 2 1 d ( e − y 2 ) 。
答案:1 4 \frac14 4 1
例 3.9 2014 数三(12) 李林 第十章 习题 填空 (2) · p265
二次积分
∫ 0 1 d y ∫ y 1 ( e x 2 x − e y 2 ) d x = \displaystyle\int_0^1\dy\int_y^1\Big(\frac{\e^{x^2}}x-\e^{y^2}\Big)\dx= ∫ 0 1 d y ∫ y 1 ( x e x 2 − e y 2 ) d x = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 拆成两项。 原式 = ∫ 0 1 d y ∫ y 1 e x 2 x d x − ∫ 0 1 d y ∫ y 1 e y 2 d x =\displaystyle\int_0^1\dy\int_y^1\frac{\e^{x^2}}x\dx-\int_0^1\dy\int_y^1\e^{y^2}\dx = ∫ 0 1 d y ∫ y 1 x e x 2 d x − ∫ 0 1 d y ∫ y 1 e y 2 d x 。
第一项内层对 x x x 积不出来;第二项内层的 e y 2 \e^{y^2} e y 2 是常数,可以直接算。
② 第一项换序,第二项直接算。 区域 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 0\le y\le x\le1 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 。第一项 = ∫ 0 1 d x ∫ 0 x e x 2 x d y = ∫ 0 1 e x 2 d x =\displaystyle\int_0^1\dx\int_0^x\frac{\e^{x^2}}x\dy=\int_0^1\e^{x^2}\dx = ∫ 0 1 d x ∫ 0 x x e x 2 d y = ∫ 0 1 e x 2 d x ;第二项 = ∫ 0 1 ( 1 − y ) e y 2 d y =\displaystyle\int_0^1(1-y)\e^{y^2}\dy = ∫ 0 1 ( 1 − y ) e y 2 d y 。
换序后内层对 y y y 积分,e x 2 x \frac{\e^{x^2}}x x e x 2 是常数,乘长度 x x x 把分母约掉。
③ 相减。 原式 = ∫ 0 1 e t 2 d t − ∫ 0 1 ( 1 − t ) e t 2 d t = ∫ 0 1 t e t 2 d t = e − 1 2 =\displaystyle\int_0^1\e^{t^2}\dt-\int_0^1(1-t)\e^{t^2}\dt=\int_0^1t\e^{t^2}\dt=\frac{\e-1}2 = ∫ 0 1 e t 2 d t − ∫ 0 1 ( 1 − t ) e t 2 d t = ∫ 0 1 t e t 2 d t = 2 e − 1 。
积分变量叫什么都一样;两个都积不出来的 ∫ e t 2 \int\e^{t^2} ∫ e t 2 正好抵消,剩下的能凑微分。
答案:e − 1 2 \frac{\e-1}2 2 e − 1
例 3.10 2017 数二(13)
∫ 0 1 d y ∫ y 1 tan x x d x = \displaystyle\int_0^1\dy\int_y^1\frac{\tan x}x\dx= ∫ 0 1 d y ∫ y 1 x tan x d x = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 换序。 区域 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 0\le y\le x\le1 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 ,竖着穿:原式 = ∫ 0 1 d x ∫ 0 x tan x x d y = ∫ 0 1 tan x d x =\displaystyle\int_0^1\dx\int_0^x\frac{\tan x}x\dy=\int_0^1\tan x\dx = ∫ 0 1 d x ∫ 0 x x tan x d y = ∫ 0 1 tan x d x 。
tan x x \frac{\tan x}x x t a n x 在“积不出来”名单里;换序后内层长度 x x x 约掉分母。
② 计算。 ∫ 0 1 tan x d x = − ln cos x ∣ 0 1 = − ln cos 1 \displaystyle\int_0^1\tan x\dx=-\ln\cos x\Big|_0^1=-\ln\cos1 ∫ 0 1 tan x d x = − ln cos x 0 1 = − ln cos 1 。
tan x = sin x cos x \tan x=\frac{\sin x}{\cos x} tan x = c o s x s i n x ,分子是分母导数的相反数。
答案:− ln cos 1 -\ln\cos1 − ln cos 1
例 3.11 2020 数二(10)
∫ 0 1 d y ∫ y 1 x 3 + 1 d x = \displaystyle\int_0^1\dy\int_{\sqrt y}^1\sqrt{x^3+1}\dx= ∫ 0 1 d y ∫ y 1 x 3 + 1 d x = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 换序。 0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 ,y ≤ x ≤ 1 \sqrt y\le x\le1 y ≤ x ≤ 1 等价于 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,0 ≤ y ≤ x 2 0\le y\le x^2 0 ≤ y ≤ x 2 :原式 = ∫ 0 1 x 3 + 1 ⋅ x 2 d x =\displaystyle\int_0^1\sqrt{x^3+1}\cdot x^2\dx = ∫ 0 1 x 3 + 1 ⋅ x 2 d x 。
x 3 + 1 \sqrt{x^3+1} x 3 + 1 对 x x x 积不出来;y ≤ x ⟺ y ≤ x 2 \sqrt y\le x\iff y\le x^2 y ≤ x ⟺ y ≤ x 2 ,内层长度 x 2 x^2 x 2 正好是 x 3 + 1 x^3+1 x 3 + 1 导数的三分之一。
② 凑微分。 ∫ 0 1 x 2 x 3 + 1 d x = 2 9 ( x 3 + 1 ) 3 2 ∣ 0 1 = 2 9 ( 2 2 − 1 ) \displaystyle\int_0^1x^2\sqrt{x^3+1}\dx=\frac29(x^3+1)^{\frac32}\Big|_0^1=\frac29(2\sqrt2-1) ∫ 0 1 x 2 x 3 + 1 d x = 9 2 ( x 3 + 1 ) 2 3 0 1 = 9 2 ( 2 2 − 1 ) 。
被积函数里的 x 2 x^2 x 2 正好是根号里 x 3 + 1 x^3+1 x 3 + 1 的导数(差一个 3 倍),所以凑微分:x 2 d x = 1 3 d ( x 3 + 1 ) x^2\dx=\frac13\dd(x^3+1) x 2 d x = 3 1 d ( x 3 + 1 ) ,再用 ∫ u 1 2 d u = 2 3 u 3 2 \int u^{\frac12}\du=\frac23u^{\frac32} ∫ u 2 1 d u = 3 2 u 2 3 。
答案:2 9 ( 2 2 − 1 ) \frac29(2\sqrt2-1) 9 2 ( 2 2 − 1 )
例 3.12 2022 数二(2)
∫ 0 2 d y ∫ y 2 y 1 + x 3 d x = \displaystyle\int_0^2\dy\int_y^2\frac y{\sqrt{1+x^3}}\dx= ∫ 0 2 d y ∫ y 2 1 + x 3 y d x = ( )
(A)
2 6 \frac{\sqrt2}6 6 2 (B)
1 3 \frac13 3 1 (C)
2 3 \frac{\sqrt2}3 3 2 (D)
2 3 \frac23 3 2
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 换序。 区域 0 ≤ y ≤ x ≤ 2 0\le y\le x\le2 0 ≤ y ≤ x ≤ 2 :原式 = ∫ 0 2 1 1 + x 3 d x ∫ 0 x y d y = ∫ 0 2 x 2 2 1 + x 3 d x =\displaystyle\int_0^2\frac1{\sqrt{1+x^3}}\dx\int_0^xy\dy=\int_0^2\frac{x^2}{2\sqrt{1+x^3}}\dx = ∫ 0 2 1 + x 3 1 d x ∫ 0 x y d y = ∫ 0 2 2 1 + x 3 x 2 d x 。
1 1 + x 3 \frac1{\sqrt{1+x^3}} 1 + x 3 1 对 x x x 积不出来;换序后内层 ∫ 0 x y d y = x 2 2 \int_0^xy\dy=\frac{x^2}2 ∫ 0 x y d y = 2 x 2 ,给出了 x 2 x^2 x 2 。
② 凑微分。 ∫ 0 2 x 2 2 1 + x 3 d x = 1 3 1 + x 3 ∣ 0 2 = 1 3 ( 3 − 1 ) = 2 3 \displaystyle\int_0^2\frac{x^2}{2\sqrt{1+x^3}}\dx=\frac13\sqrt{1+x^3}\Big|_0^2=\frac13(3-1)=\frac23 ∫ 0 2 2 1 + x 3 x 2 d x = 3 1 1 + x 3 0 2 = 3 1 ( 3 − 1 ) = 3 2 。所以选(D)。
分子 x 2 x^2 x 2 是根号里 1 + x 3 1+x^3 1 + x 3 的导数的三分之一,所以凑微分:x 2 d x = 1 3 d ( 1 + x 3 ) x^2\dx=\frac13\dd(1+x^3) x 2 d x = 3 1 d ( 1 + x 3 ) ,再用 ∫ d u 2 u = u \int\frac{\du}{2\sqrt u}=\sqrt u ∫ 2 u d u = u 。
答案:D
3.3 累次积分与极坐标互相转化
大白话:换序不只是在直角坐标里“竖着穿换成横着穿”,还可以在直角坐标和极坐标之间换 。直角坐标算不动的,换成极坐标;极坐标写的积分看不出区域,换回直角坐标。关键仍然是画出区域:极坐标的 θ \theta θ 管“方向”,r r r 管“从原点走多远”。换的时候记住面积元素: d x d y = r d r d θ \dx\dy=r\dd r\dd\theta d x d y = r d r d θ 。
x y O r =1/(cos θ+sin θ)r =12014 数一(3):右半三角形、左半四分之一圆,化极坐标时 θ \theta θ 分两段。
θ r O r =a /cos θθ=arccos(a /r ) π/4 a √2a 在 θ O r \theta Or θO r 平面上画区域,也可以交换极坐标的次序(李林例 5)。
互化的对照
x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ ,y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ , d x d y = r d r d θ \dx\dy=r\dd r\dd\theta d x d y = r d r d θ ;f ( x 2 + y 2 ) d x d y = f ( r 2 ) r d r d θ f(x^2+y^2)\dx\dy=f(r^2)\,r\dd r\dd\theta f ( x 2 + y 2 ) d x d y = f ( r 2 ) r d r d θ 。
直线:x = a ↔ r = a cos θ x=a\leftrightarrow r=\dfrac a{\cos\theta} x = a ↔ r = cos θ a ;y = x ↔ θ = π 4 y=x\leftrightarrow\theta=\dfrac\pi4 y = x ↔ θ = 4 π ;x + y = 1 ↔ r = 1 cos θ + sin θ x+y=1\leftrightarrow r=\dfrac1{\cos\theta+\sin\theta} x + y = 1 ↔ r = cos θ + sin θ 1 ;x y = 1 ↔ r = 1 sin θ cos θ xy=1\leftrightarrow r=\dfrac1{\sqrt{\sin\theta\cos\theta}} x y = 1 ↔ r = sin θ cos θ 1 。
圆:r = a ↔ x 2 + y 2 = a 2 r=a\leftrightarrow x^2+y^2=a^2 r = a ↔ x 2 + y 2 = a 2 ;r = 2 a cos θ ↔ x 2 + y 2 = 2 a x r=2a\cos\theta\leftrightarrow x^2+y^2=2ax r = 2 a cos θ ↔ x 2 + y 2 = 2 a x 。
极坐标内部也能换序:把 θ \theta θ 当横坐标、r r r 当纵坐标,在 θ O r \theta Or θO r 平面上画出区域再换(ep 板书:先 r r r 后 θ \theta θ 很难算时才考虑)。
方法卡 · 直角与极坐标互化
什么时候用
选择题“化为极坐标(直角坐标)下的累次积分”;给出的积分在当前坐标系下算不动。
步骤
从给出的积分读出区域,画图(极坐标方程先化成直角方程再画)。
在新坐标系下重新定限:极坐标从原点发射线,直角坐标用竖线或横线。
被积表达式整体替换,别忘了 r r r (或去掉 r r r )。
区域在不同方向上边界不同,就分段。
最容易错
化极坐标漏乘
r r r ,化回直角坐标又多乘了
x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 ;
θ \theta θ 的范围只写了一段。
例 3.13 2014 数一(3)
设
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 是连续函数,则
∫ 0 1 d y ∫ − 1 − y 2 1 − y f ( x , y ) d x = \displaystyle\int_0^1\dy\int_{-\sqrt{1-y^2}}^{1-y}f(x,y)\dx= ∫ 0 1 d y ∫ − 1 − y 2 1 − y f ( x , y ) d x = ( )
(A)
∫ 0 1 d x ∫ 0 x − 1 f d y + ∫ − 1 0 d x ∫ 0 1 − x 2 f d y \displaystyle\int_0^1\dx\int_0^{x-1}f\dy+\int_{-1}^0\dx\int_0^{\sqrt{1-x^2}}f\dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 x − 1 f d y + ∫ − 1 0 d x ∫ 0 1 − x 2 f d y (B)
∫ 0 1 d x ∫ 0 1 − x f d y + ∫ − 1 0 d x ∫ − 1 − x 2 0 f d y \displaystyle\int_0^1\dx\int_0^{1-x}f\dy+\int_{-1}^0\dx\int_{-\sqrt{1-x^2}}^0f\dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 1 − x f d y + ∫ − 1 0 d x ∫ − 1 − x 2 0 f d y (C)
∫ 0 π 2 d θ ∫ 0 1 cos θ + sin θ f ( r cos θ , r sin θ ) d r + ∫ π 2 π d θ ∫ 0 1 f ( r cos θ , r sin θ ) d r \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^{\frac1{\cos\theta+\sin\theta}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)\dd r+\int_{\frac\pi2}^\pi\dd\theta\int_0^1f(r\cos\theta,r\sin\theta)\dd r ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 c o s θ + s i n θ 1 f ( r cos θ , r sin θ ) d r + ∫ 2 π π d θ ∫ 0 1 f ( r cos θ , r sin θ ) d r (D)
∫ 0 π 2 d θ ∫ 0 1 cos θ + sin θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r + ∫ π 2 π d θ ∫ 0 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^{\frac1{\cos\theta+\sin\theta}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r+\int_{\frac\pi2}^\pi\dd\theta\int_0^1f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 c o s θ + s i n θ 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r + ∫ 2 π π d θ ∫ 0 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域。 y ∈ [ 0 , 1 ] y\in[0,1] y ∈ [ 0 , 1 ] ,横线从 x = − 1 − y 2 x=-\sqrt{1-y^2} x = − 1 − y 2 (单位圆左半)穿到 x = 1 − y x=1-y x = 1 − y (直线 x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 ):左边是第二象限的四分之一圆,右边是直线与两轴围成的三角形(见左图)。
两条边界在 y y y 轴上接上:y y y 轴左边归圆管,右边归直线管。
② 排除(A)(B)。 直角坐标:右块应为 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,0 ≤ y ≤ 1 − x 0\le y\le1-x 0 ≤ y ≤ 1 − x ;左块应为 − 1 ≤ x ≤ 0 -1\le x\le0 − 1 ≤ x ≤ 0 ,0 ≤ y ≤ 1 − x 2 0\le y\le\sqrt{1-x^2} 0 ≤ y ≤ 1 − x 2 。(A)右块上限写成 x − 1 x-1 x − 1 (是负数),(B)左块写成了下半圆,都不对。
每个选项对照区域的两块逐一检查,错一处就排除。
③ 极坐标。 θ ∈ [ 0 , π 2 ] \theta\in[0,\frac\pi2] θ ∈ [ 0 , 2 π ] 时射线碰到直线 x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 ,r r r 从 0 到 1 cos θ + sin θ \frac1{\cos\theta+\sin\theta} c o s θ + s i n θ 1 ;θ ∈ [ π 2 , π ] \theta\in[\frac\pi2,\pi] θ ∈ [ 2 π , π ] 时碰到单位圆,r r r 从 0 到 1。面积元素要带 r r r ,所以选(D)。
(C)的上下限都对,但少了面积元素里的 r r r 。
答案:D
例 3.14 2012 数三(3)
设函数
f ( t ) f(t) f ( t ) 连续,则二次积分
∫ 0 π 2 d θ ∫ 2 cos θ 2 f ( r 2 ) r d r = \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_{2\cos\theta}^2f(r^2)r\dd r= ∫ 0 2 π d θ ∫ 2 c o s θ 2 f ( r 2 ) r d r = ( )
(A)
∫ 0 2 d x ∫ 2 x − x 2 4 − x 2 x 2 + y 2 f ( x 2 + y 2 ) d y \displaystyle\int_0^2\dx\int_{\sqrt{2x-x^2}}^{\sqrt{4-x^2}}\sqrt{x^2+y^2}f(x^2+y^2)\dy ∫ 0 2 d x ∫ 2 x − x 2 4 − x 2 x 2 + y 2 f ( x 2 + y 2 ) d y (B)
∫ 0 2 d x ∫ 2 x − x 2 4 − x 2 f ( x 2 + y 2 ) d y \displaystyle\int_0^2\dx\int_{\sqrt{2x-x^2}}^{\sqrt{4-x^2}}f(x^2+y^2)\dy ∫ 0 2 d x ∫ 2 x − x 2 4 − x 2 f ( x 2 + y 2 ) d y (C)
∫ 0 2 d y ∫ 1 + 1 − y 2 4 − y 2 x 2 + y 2 f ( x 2 + y 2 ) d x \displaystyle\int_0^2\dy\int_{1+\sqrt{1-y^2}}^{\sqrt{4-y^2}}\sqrt{x^2+y^2}f(x^2+y^2)\dx ∫ 0 2 d y ∫ 1 + 1 − y 2 4 − y 2 x 2 + y 2 f ( x 2 + y 2 ) d x (D)
∫ 0 2 d y ∫ 1 + 1 − y 2 4 − y 2 f ( x 2 + y 2 ) d x \displaystyle\int_0^2\dy\int_{1+\sqrt{1-y^2}}^{\sqrt{4-y^2}}f(x^2+y^2)\dx ∫ 0 2 d y ∫ 1 + 1 − y 2 4 − y 2 f ( x 2 + y 2 ) d x
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 读区域。 θ ∈ [ 0 , π 2 ] \theta\in[0,\frac\pi2] θ ∈ [ 0 , 2 π ] ,r r r 从 2 cos θ 2\cos\theta 2 cos θ 到 2:圆 x 2 + y 2 = 4 x^2+y^2=4 x 2 + y 2 = 4 以内、偏心圆 x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 以外的第一象限部分。
r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 就是 x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x (A.3 节),它是以 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) 为圆心、半径 1 的小圆。
② 被积表达式。 f ( r 2 ) r d r d θ = f ( x 2 + y 2 ) d x d y f(r^2)r\dd r\dd\theta=f(x^2+y^2)\dx\dy f ( r 2 ) r d r d θ = f ( x 2 + y 2 ) d x d y ,所以(A)(C)多乘的 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 是错的。
极坐标里的 r d r d θ r\dd r\dd\theta r d r d θ 整体就是直角坐标的 d x d y \dx\dy d x d y ,r r r 不能再单独留下。
③ 竖着穿。 x ∈ [ 0 , 2 ] x\in[0,2] x ∈ [ 0 , 2 ] ,竖线从小圆上半 y = 2 x − x 2 y=\sqrt{2x-x^2} y = 2 x − x 2 穿到大圆 y = 4 − x 2 y=\sqrt{4-x^2} y = 4 − x 2 。所以选(B)。
(D)横着穿时,y ∈ [ 0 , 1 ] y\in[0,1] y ∈ [ 0 , 1 ] 的横线要跳过小圆,分成左右两段,(D)只写了右边一段。
答案:B
例 3.15 李林 第十章 §3 例 6 · p254
计算
I = ∫ 0 1 d x ∫ 1 − x 2 e 2 − x 2 ln ( x 2 + y 2 ) d y + ∫ 1 e d x ∫ 0 e 2 − x 2 ln ( x 2 + y 2 ) d y I=\displaystyle\int_0^1\dx\int_{\sqrt{1-x^2}}^{\sqrt{\e^2-x^2}}\ln(x^2+y^2)\dy+\int_1^\e\dx\int_0^{\sqrt{\e^2-x^2}}\ln(x^2+y^2)\dy I = ∫ 0 1 d x ∫ 1 − x 2 e 2 − x 2 ln ( x 2 + y 2 ) d y + ∫ 1 e d x ∫ 0 e 2 − x 2 ln ( x 2 + y 2 ) d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域。 第一块:x ∈ [ 0 , 1 ] x\in[0,1] x ∈ [ 0 , 1 ] ,y y y 在单位圆外、半径 e \e e 的圆内;第二块:x ∈ [ 1 , e ] x\in[1,\e] x ∈ [ 1 , e ] ,y y y 从 0 到大圆。合起来是第一象限的圆环 1 ≤ r ≤ e 1\le r\le\e 1 ≤ r ≤ e 。
单位圆只在 x ≤ 1 x\le1 x ≤ 1 时“挡住”下方,所以第一块下限是圆、第二块下限是 x x x 轴;拼起来正好是四分之一圆环。
② 化极坐标。 I = ∫ 0 π 2 d θ ∫ 1 e ln r 2 ⋅ r d r = π 2 ∫ 1 e 2 r ln r d r I=\displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_1^\e\ln r^2\cdot r\dd r=\frac\pi2\int_1^\e2r\ln r\dd r I = ∫ 0 2 π d θ ∫ 1 e ln r 2 ⋅ r d r = 2 π ∫ 1 e 2 r ln r d r 。
区域是圆环、被积函数是 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 的函数,这两条都是用极坐标的信号。
③ 分部积分。 ∫ 1 e 2 r ln r d r = [ r 2 ln r − r 2 2 ] 1 e = e 2 − e 2 2 + 1 2 = e 2 + 1 2 \displaystyle\int_1^\e2r\ln r\dd r=\Big[r^2\ln r-\frac{r^2}2\Big]_1^\e=\e^2-\frac{\e^2}2+\frac12=\frac{\e^2+1}2 ∫ 1 e 2 r ln r d r = [ r 2 ln r − 2 r 2 ] 1 e = e 2 − 2 e 2 + 2 1 = 2 e 2 + 1 ,所以 I = π 4 ( e 2 + 1 ) I=\dfrac\pi4(\e^2+1) I = 4 π ( e 2 + 1 ) 。
分部积分:把 ln r \ln r ln r 当求导的一项(求导后变简单),2 r 2r 2 r 当积分的一项;∫ r 2 ⋅ 1 r d r = r 2 2 \int r^2\cdot\frac1r\dd r=\frac{r^2}2 ∫ r 2 ⋅ r 1 d r = 2 r 2 。
答案:π 4 ( e 2 + 1 ) \frac\pi4(\e^2+1) 4 π ( e 2 + 1 )
例 3.16 李林 第十章 §3 例 7 · p254
I = ∫ 0 π 4 d θ ∫ 0 sec θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r I=\displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\dd\theta\int_0^{\sec\theta}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r I = ∫ 0 4 π d θ ∫ 0 s e c θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r 在直角坐标系下的累次积分为 ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 翻译边界。 θ = 0 \theta=0 θ = 0 是 x x x 轴,θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π 是 y = x y=x y = x ;r = sec θ ⟺ r cos θ = 1 ⟺ x = 1 r=\sec\theta\iff r\cos\theta=1\iff x=1 r = sec θ ⟺ r cos θ = 1 ⟺ x = 1 。
极坐标方程乘开:r cos θ r\cos\theta r cos θ 就是 x x x 。
② 区域与累次积分。 区域是三角形 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 0\le y\le x\le1 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 :I = ∫ 0 1 d x ∫ 0 x f ( x , y ) d y = ∫ 0 1 d y ∫ y 1 f ( x , y ) d x I=\displaystyle\int_0^1\dx\int_0^xf(x,y)\dy=\int_0^1\dy\int_y^1f(x,y)\dx I = ∫ 0 1 d x ∫ 0 x f ( x , y ) d y = ∫ 0 1 d y ∫ y 1 f ( x , y ) d x 。
从原点出发,夹在 x x x 轴与 y = x y=x y = x 之间,走到直线 x = 1 x=1 x = 1 为止,就是这个三角形;r d r d θ r\dd r\dd\theta r d r d θ 换回 d x d y \dx\dy d x d y 。
答案:∫ 0 1 d x ∫ 0 x f ( x , y ) d y \int_0^1\dx\int_0^xf(x,y)\dy ∫ 0 1 d x ∫ 0 x f ( x , y ) d y (或 ∫ 0 1 d y ∫ y 1 f ( x , y ) d x \int_0^1\dy\int_y^1f(x,y)\dx ∫ 0 1 d y ∫ y 1 f ( x , y ) d x )
例 3.17 李林 第十章 §3 例 8 · p254
积分
I = ∫ arctan 1 4 π 4 d θ ∫ 1 sin θ cos θ 2 cos θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r = I=\displaystyle\int_{\arctan\frac14}^{\frac\pi4}\dd\theta\int_{\frac1{\sqrt{\sin\theta\cos\theta}}}^{\frac2{\cos\theta}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r= I = ∫ a r c t a n 4 1 4 π d θ ∫ s i n θ c o s θ 1 c o s θ 2 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r = ( )
(A)
∫ 1 2 d x ∫ 1 x x f ( x , y ) d y \displaystyle\int_1^2\dx\int_{\frac1x}^xf(x,y)\dy ∫ 1 2 d x ∫ x 1 x f ( x , y ) d y (B)
∫ 1 2 d x ∫ x 1 x f ( x , y ) d y \displaystyle\int_1^2\dx\int_x^{\frac1x}f(x,y)\dy ∫ 1 2 d x ∫ x x 1 f ( x , y ) d y (C)
∫ 1 2 2 d y ∫ x 1 x f ( x , y ) d x \displaystyle\int_{\frac12}^2\dy\int_x^{\frac1x}f(x,y)\dx ∫ 2 1 2 d y ∫ x x 1 f ( x , y ) d x (D)
∫ 1 2 2 d y ∫ 1 x x f ( x , y ) d x \displaystyle\int_{\frac12}^2\dy\int_{\frac1x}^xf(x,y)\dx ∫ 2 1 2 d y ∫ x 1 x f ( x , y ) d x
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 翻译边界。 θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π :y = x y=x y = x ;r = 2 cos θ r=\frac2{\cos\theta} r = c o s θ 2 :x = 2 x=2 x = 2 ;r = 1 sin θ cos θ ⟺ r 2 sin θ cos θ = 1 ⟺ x y = 1 r=\frac1{\sqrt{\sin\theta\cos\theta}}\iff r^2\sin\theta\cos\theta=1\iff xy=1 r = s i n θ c o s θ 1 ⟺ r 2 sin θ cos θ = 1 ⟺ x y = 1 。
每条极坐标边界都乘开成直角坐标;第三条两边平方后是双曲线。
② 区域。 区域夹在双曲线 x y = 1 xy=1 x y = 1 (内侧)与直线 x = 2 x=2 x = 2 (外侧)之间、直线 y = x y=x y = x 下方;下边的射线 θ = arctan 1 4 \theta=\arctan\frac14 θ = arctan 4 1 只经过顶点 ( 2 , 1 2 ) (2,\frac12) ( 2 , 2 1 ) 。竖着穿:1 ≤ x ≤ 2 1\le x\le2 1 ≤ x ≤ 2 ,1 x ≤ y ≤ x \frac1x\le y\le x x 1 ≤ y ≤ x 。
y = x 4 y=\frac x4 y = 4 x 与 x = 2 x=2 x = 2 交于 ( 2 , 1 2 ) (2,\frac12) ( 2 , 2 1 ) ,而 2 ⋅ 1 2 = 1 2\cdot\frac12=1 2 ⋅ 2 1 = 1 正好在双曲线上,所以这条射线只碰到区域的一个角。
③ 选择。 I = ∫ 1 2 d x ∫ 1 x x f d y I=\displaystyle\int_1^2\dx\int_{\frac1x}^xf\dy I = ∫ 1 2 d x ∫ x 1 x f d y ,选(A)。
(B)上下限颠倒;(C)(D)对 x x x 积分,上下限里却出现 x x x ,写法本身就不成立。
答案:A
例 3.18 李林 第十章 习题 选择 (3) · p264
设
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 为连续函数,则
∫ 0 π 4 d θ ∫ 0 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r = \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\dd\theta\int_0^1f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r= ∫ 0 4 π d θ ∫ 0 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r = ( )
(A)
∫ 0 2 2 d x ∫ x 1 − x 2 f d y \displaystyle\int_0^{\frac{\sqrt2}2}\dx\int_x^{\sqrt{1-x^2}}f\dy ∫ 0 2 2 d x ∫ x 1 − x 2 f d y (B)
∫ 0 2 2 d x ∫ 0 1 − x 2 f d y \displaystyle\int_0^{\frac{\sqrt2}2}\dx\int_0^{\sqrt{1-x^2}}f\dy ∫ 0 2 2 d x ∫ 0 1 − x 2 f d y (C)
∫ 0 2 2 d y ∫ y 1 − y 2 f d x \displaystyle\int_0^{\frac{\sqrt2}2}\dy\int_y^{\sqrt{1-y^2}}f\dx ∫ 0 2 2 d y ∫ y 1 − y 2 f d x (D)
∫ 0 2 2 d y ∫ 0 1 − y 2 f d x \displaystyle\int_0^{\frac{\sqrt2}2}\dy\int_0^{\sqrt{1-y^2}}f\dx ∫ 0 2 2 d y ∫ 0 1 − y 2 f d x
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 θ ∈ [ 0 , π 4 ] \theta\in[0,\frac\pi4] θ ∈ [ 0 , 4 π ] ,r ∈ [ 0 , 1 ] r\in[0,1] r ∈ [ 0 , 1 ] :单位圆里夹在 x x x 轴与 y = x y=x y = x 之间的扇形。
扇形的两条边是 θ = 0 \theta=0 θ = 0 (x x x 轴)和 θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π (y = x y=x y = x ),弧是单位圆。
② 横着穿。 y ∈ [ 0 , 2 2 ] y\in[0,\frac{\sqrt2}2] y ∈ [ 0 , 2 2 ] (y = x y=x y = x 与圆交于 ( 2 2 , 2 2 ) (\frac{\sqrt2}2,\frac{\sqrt2}2) ( 2 2 , 2 2 ) );横线从 y = x y=x y = x 即 x = y x=y x = y 穿到圆 x = 1 − y 2 x=\sqrt{1-y^2} x = 1 − y 2 。所以选(C)。
竖着穿要在 x = 2 2 x=\frac{\sqrt2}2 x = 2 2 处分块(上边界由直线换成圆),所以(A)(B)写成一个积分都不对。
答案:C
例 3.19 李林 第十章 §3 例 5 · p254
设
I = ∫ 0 π 4 d θ ∫ 0 a cos θ r f ( r , θ ) d r ( a > 0 ) I=\displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\dd\theta\int_0^{\frac a{\cos\theta}}rf(r,\theta)\dd r\ (a>0) I = ∫ 0 4 π d θ ∫ 0 c o s θ a r f ( r , θ ) d r ( a > 0 ) ,求交换积分顺序后的表达式。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 在 θ O r \theta Or θO r 平面画区域。 把 θ \theta θ 当横轴、r r r 当纵轴:0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π ,0 ≤ r ≤ a cos θ 0\le r\le\frac a{\cos\theta} 0 ≤ r ≤ c o s θ a ,是曲线 r = a cos θ r=\frac a{\cos\theta} r = c o s θ a 下方的一块(见右图)。r r r 的最大值是 a cos π 4 = 2 a \frac a{\cos\frac\pi4}=\sqrt2a c o s 4 π a = 2 a 。
极坐标内部换序,就把 ( θ , r ) (\theta,r) ( θ , r ) 当普通的直角坐标来画,不要画到 x O y xOy x O y 平面上。
② 横着穿,分两段。 0 ≤ r ≤ a 0\le r\le a 0 ≤ r ≤ a 时,θ \theta θ 从 0 到 π 4 \frac\pi4 4 π ;a ≤ r ≤ 2 a a\le r\le\sqrt2a a ≤ r ≤ 2 a 时,θ \theta θ 从曲线 θ = arccos a r \theta=\arccos\frac ar θ = arccos r a 到 π 4 \frac\pi4 4 π 。
r = a cos θ ⟺ cos θ = a r ⟺ θ = arccos a r r=\frac a{\cos\theta}\iff\cos\theta=\frac ar\iff\theta=\arccos\frac ar r = c o s θ a ⟺ cos θ = r a ⟺ θ = arccos r a ;r < a r<a r < a 时横线碰不到曲线。
③ 写出结果。 I = ∫ 0 a d r ∫ 0 π 4 r f ( r , θ ) d θ + ∫ a 2 a d r ∫ arccos a r π 4 r f ( r , θ ) d θ I=\displaystyle\int_0^a\dd r\int_0^{\frac\pi4}rf(r,\theta)\dd\theta+\int_a^{\sqrt2a}\dd r\int_{\arccos\frac ar}^{\frac\pi4}rf(r,\theta)\dd\theta I = ∫ 0 a d r ∫ 0 4 π r f ( r , θ ) d θ + ∫ a 2 a d r ∫ a r c c o s r a 4 π r f ( r , θ ) d θ 。
被积表达式 r f ( r , θ ) rf(r,\theta) r f ( r , θ ) 原样保留,只改上下限和次序。
答案:∫ 0 a d r ∫ 0 π 4 r f d θ + ∫ a 2 a d r ∫ arccos a r π 4 r f d θ \int_0^a\dd r\int_0^{\frac\pi4}rf\dd\theta+\int_a^{\sqrt2a}\dd r\int_{\arccos\frac ar}^{\frac\pi4}rf\dd\theta ∫ 0 a d r ∫ 0 4 π r f d θ + ∫ a 2 a d r ∫ a r c c o s r a 4 π r f d θ
例 3.20 2010 数二(20) 李林 第十章 §3 例 9 · p255
计算二重积分
I = ∬ D r 2 sin θ 1 − r 2 cos 2 θ d r d θ I=\displaystyle\iint_Dr^2\sin\theta\sqrt{1-r^2\cos2\theta}\dd r\dd\theta I = ∬ D r 2 sin θ 1 − r 2 cos 2 θ d r d θ ,其中
D = { ( r , θ ) ∣ 0 ≤ r ≤ sec θ , 0 ≤ θ ≤ π 4 } D=\Big\{(r,\theta)\ \Big|\ 0\le r\le\sec\theta,\ 0\le\theta\le\dfrac\pi4\Big\} D = { ( r , θ ) 0 ≤ r ≤ sec θ , 0 ≤ θ ≤ 4 π } 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 为什么化回直角坐标。 r 2 cos 2 θ = r 2 cos 2 θ − r 2 sin 2 θ = x 2 − y 2 r^2\cos2\theta=r^2\cos^2\theta-r^2\sin^2\theta=x^2-y^2 r 2 cos 2 θ = r 2 cos 2 θ − r 2 sin 2 θ = x 2 − y 2 ,被积表达式是 r sin θ ⋅ 1 − x 2 + y 2 ⋅ r d r d θ = y 1 − x 2 + y 2 d x d y r\sin\theta\cdot\sqrt{1-x^2+y^2}\cdot r\dd r\dd\theta=y\sqrt{1-x^2+y^2}\dx\dy r sin θ ⋅ 1 − x 2 + y 2 ⋅ r d r d θ = y 1 − x 2 + y 2 d x d y 。
根号里在极坐标下很乱,在直角坐标下只是 1 − x 2 + y 2 1-x^2+y^2 1 − x 2 + y 2 ;而且 y y y 正好是根号里 y 2 y^2 y 2 的“配套”,对 y y y 积分能凑微分。
② 区域。 0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π ,r ≤ sec θ r\le\sec\theta r ≤ sec θ 即 x ≤ 1 x\le1 x ≤ 1 :三角形 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 0\le y\le x\le1 0 ≤ y ≤ x ≤ 1 。
与上面李林例 7 的区域相同。
③ 先对 y y y 积分。 ∫ 0 x y 1 − x 2 + y 2 d y = 1 3 ( 1 − x 2 + y 2 ) 3 2 ∣ 0 x = 1 3 [ 1 − ( 1 − x 2 ) 3 2 ] \displaystyle\int_0^x y\sqrt{1-x^2+y^2}\dy=\frac13(1-x^2+y^2)^{\frac32}\Big|_0^x=\frac13\big[1-(1-x^2)^{\frac32}\big] ∫ 0 x y 1 − x 2 + y 2 d y = 3 1 ( 1 − x 2 + y 2 ) 2 3 0 x = 3 1 [ 1 − ( 1 − x 2 ) 2 3 ] 。
内层对 y y y 积分时 x x x 是常数,y d y y\dy y d y 正好凑成 1 2 d ( 1 − x 2 + y 2 ) \frac12\dd(1-x^2+y^2) 2 1 d ( 1 − x 2 + y 2 ) ;上限 y = x y=x y = x 时根号里是 1。
④ 外层。 I = 1 3 ∫ 0 1 [ 1 − ( 1 − x 2 ) 3 2 ] d x = 1 3 − 1 3 ⋅ 3 π 16 = 1 3 − π 16 I=\dfrac13\displaystyle\int_0^1\big[1-(1-x^2)^{\frac32}\big]\dx=\frac13-\frac13\cdot\frac{3\pi}{16}=\frac13-\frac\pi{16} I = 3 1 ∫ 0 1 [ 1 − ( 1 − x 2 ) 2 3 ] d x = 3 1 − 3 1 ⋅ 16 3 π = 3 1 − 16 π 。
令 x = sin t x=\sin t x = sin t :∫ 0 1 ( 1 − x 2 ) 3 2 d x = ∫ 0 π 2 cos 4 t d t = 3 π 16 \int_0^1(1-x^2)^{\frac32}\dx=\int_0^{\frac\pi2}\cos^4t\dt=\frac{3\pi}{16} ∫ 0 1 ( 1 − x 2 ) 2 3 d x = ∫ 0 2 π cos 4 t d t = 16 3 π (华里士公式)。
答案:1 3 − π 16 \frac13-\frac\pi{16} 3 1 − 16 π
例 3.21 2026 数二(17)
求二重积分
I = ∫ − 1 1 d x ∫ ∣ x ∣ 2 − x 2 y sin x 2 + y 2 d y I=\displaystyle\int_{-1}^1\dx\int_{|x|}^{\sqrt{2-x^2}}y\sin\sqrt{x^2+y^2}\dy I = ∫ − 1 1 d x ∫ ∣ x ∣ 2 − x 2 y sin x 2 + y 2 d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域。 ∣ x ∣ ≤ y ≤ 2 − x 2 |x|\le y\le\sqrt{2-x^2} ∣ x ∣ ≤ y ≤ 2 − x 2 :V 字 y = ∣ x ∣ y=|x| y = ∣ x ∣ 上方、半径 2 \sqrt2 2 的圆以内,是 θ ∈ [ π 4 , 3 π 4 ] \theta\in[\frac\pi4,\frac{3\pi}4] θ ∈ [ 4 π , 4 3 π ] 、r ∈ [ 0 , 2 ] r\in[0,\sqrt2] r ∈ [ 0 , 2 ] 的扇形。
y = ± x y=\pm x y = ± x 与圆 x 2 + y 2 = 2 x^2+y^2=2 x 2 + y 2 = 2 交于 ( ± 1 , 1 ) (\pm1,1) ( ± 1 , 1 ) ,所以外层 x x x 从 − 1 -1 − 1 到 1,与题目吻合。
② 化极坐标。 I = ∫ π 4 3 π 4 sin θ d θ ∫ 0 2 r 2 sin r d r = 2 ∫ 0 2 r 2 sin r d r I=\displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}\sin\theta\dd\theta\int_0^{\sqrt2}r^2\sin r\dd r=\sqrt2\int_0^{\sqrt2}r^2\sin r\dd r I = ∫ 4 π 4 3 π sin θ d θ ∫ 0 2 r 2 sin r d r = 2 ∫ 0 2 r 2 sin r d r 。
y = r sin θ y=r\sin\theta y = r sin θ ,再乘面积元素里的 r r r ,得 r 2 sin θ sin r r^2\sin\theta\sin r r 2 sin θ sin r ;扇形上 θ \theta θ 、r r r 的积分可以分开。
③ 分部积分两次。 ∫ 0 2 r 2 sin r d r = [ − r 2 cos r + 2 r sin r + 2 cos r ] 0 2 = 2 2 sin 2 − 2 \displaystyle\int_0^{\sqrt2}r^2\sin r\dd r=\big[-r^2\cos r+2r\sin r+2\cos r\big]_0^{\sqrt2}=2\sqrt2\sin\sqrt2-2 ∫ 0 2 r 2 sin r d r = [ − r 2 cos r + 2 r sin r + 2 cos r ] 0 2 = 2 2 sin 2 − 2 ,所以 I = 4 sin 2 − 2 2 I=4\sin\sqrt2-2\sqrt2 I = 4 sin 2 − 2 2 。
r 2 r^2 r 2 求导两次变成常数;r = 2 r=\sqrt2 r = 2 处 − 2 cos 2 -2\cos\sqrt2 − 2 cos 2 与 2 cos 2 2\cos\sqrt2 2 cos 2 抵消。
答案:4 sin 2 − 2 2 4\sin\sqrt2-2\sqrt2 4 sin 2 − 2 2
例 3.22 李林 第十章 习题 解答 (9) · p265
计算
I = ∫ 0 2 π d θ ∫ θ 2 π ( θ 2 − 1 ) e r 2 d r I=\displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_{\frac\theta2}^\pi(\theta^2-1)\e^{r^2}\dd r I = ∫ 0 2 π d θ ∫ 2 θ π ( θ 2 − 1 ) e r 2 d r 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 先对 r r r 积不出来。 e r 2 \e^{r^2} e r 2 对 r r r 没有初等原函数,要交换 θ \theta θ 与 r r r 的次序。
这里的积分没有乘 r r r ,只是把 ( θ , r ) (\theta,r) ( θ , r ) 当作普通的两个变量;在 θ O r \theta Or θO r 平面上画区域即可。
② 在 θ O r \theta Or θO r 平面换序。 0 ≤ θ ≤ 2 π 0\le\theta\le2\pi 0 ≤ θ ≤ 2 π ,θ 2 ≤ r ≤ π \frac\theta2\le r\le\pi 2 θ ≤ r ≤ π 等价于 0 ≤ r ≤ π 0\le r\le\pi 0 ≤ r ≤ π ,0 ≤ θ ≤ 2 r 0\le\theta\le2r 0 ≤ θ ≤ 2 r :I = ∫ 0 π e r 2 d r ∫ 0 2 r ( θ 2 − 1 ) d θ = ∫ 0 π e r 2 ( 8 r 3 3 − 2 r ) d r I=\displaystyle\int_0^\pi\e^{r^2}\dd r\int_0^{2r}(\theta^2-1)\dd\theta=\int_0^\pi\e^{r^2}\Big(\frac{8r^3}3-2r\Big)\dd r I = ∫ 0 π e r 2 d r ∫ 0 2 r ( θ 2 − 1 ) d θ = ∫ 0 π e r 2 ( 3 8 r 3 − 2 r ) d r 。
r ≥ θ 2 ⟺ θ ≤ 2 r r\ge\frac\theta2\iff\theta\le2r r ≥ 2 θ ⟺ θ ≤ 2 r ;换序后内层对 θ \theta θ 积分是多项式,积出来带着 r r r ,正好救活 e r 2 \e^{r^2} e r 2 。
③ 外层。 令 t = r 2 t=r^2 t = r 2 :∫ 0 π 8 3 r 3 e r 2 d r = 4 3 [ ( t − 1 ) e t ] 0 π 2 \displaystyle\int_0^\pi\frac83r^3\e^{r^2}\dd r=\frac43\big[(t-1)\e^t\big]_0^{\pi^2} ∫ 0 π 3 8 r 3 e r 2 d r = 3 4 [ ( t − 1 ) e t ] 0 π 2 ,∫ 0 π 2 r e r 2 d r = e π 2 − 1 \displaystyle\int_0^\pi2r\e^{r^2}\dd r=\e^{\pi^2}-1 ∫ 0 π 2 r e r 2 d r = e π 2 − 1 。所以 I = 4 π 2 − 7 3 e π 2 + 7 3 I=\dfrac{4\pi^2-7}3\e^{\pi^2}+\dfrac73 I = 3 4 π 2 − 7 e π 2 + 3 7 。
r 3 d r = 1 2 t d t r^3\dd r=\frac12t\dt r 3 d r = 2 1 t d t ,∫ t e t d t = ( t − 1 ) e t \int t\e^t\dt=(t-1)\e^t ∫ t e t d t = ( t − 1 ) e t ;两项相减后合并同类项。
答案:4 π 2 − 7 3 e π 2 + 7 3 \frac{4\pi^2-7}3\e^{\pi^2}+\frac73 3 4 π 2 − 7 e π 2 + 3 7
3.4 变限的二重积分:求导与求极限
大白话:累次积分的上下限里含参数 t t t (或 x x x ),再让你对 t t t 求导、求极限。如果 t t t 同时出现在内层和外层的限里,直接求导很麻烦;先换序,让 t t t 只出现在最外层的上限 ,整个式子就变成一个普通的变上限积分,求导一步到位(孝哥一页纸“二重变限”)。
x y O 1 t ²t y =√x y =t 2021 数二(14):换序后 t t t 只出现在外层上限,f ( t ) = ∫ 1 t d y ∫ 1 y 2 sin x y d x f(t)=\int_1^t\dy\int_1^{y^2}\sin\frac xy\dx f ( t ) = ∫ 1 t d y ∫ 1 y 2 sin y x d x 。
二重变限的处理(孝哥一页纸)
特征 :f ( t ) = ∫ 0 t d x ∫ x t g ( x , y ) d y \displaystyle f(t)=\int_0^t\dx\int_x^tg(x,y)\dy f ( t ) = ∫ 0 t d x ∫ x t g ( x , y ) d y 这类,t t t 出现在内层上限,或被积函数里含 t t t 。
解法 :换序,f ( t ) = ∫ 0 t d y ∫ 0 y g ( x , y ) d x f(t)=\displaystyle\int_0^t\dy\int_0^yg(x,y)\dx f ( t ) = ∫ 0 t d y ∫ 0 y g ( x , y ) d x ,再用变上限积分求导:f ′ ( t ) = ∫ 0 t g ( x , t ) d x f'(t)=\displaystyle\int_0^tg(x,t)\dx f ′ ( t ) = ∫ 0 t g ( x , t ) d x 。
极限题 :分子是二重变限积分时,先换序化成一重变上限积分,再用等价无穷小或洛必达。
方法卡 · 变限二重积分
什么时候用
F ( t ) = ∫ d x ∫ ⋯ F(t)=\displaystyle\int\dx\int\cdots F ( t ) = ∫ d x ∫ ⋯ ,上下限含
t t t ,求
F ′ ( t ) F'(t) F ′ ( t ) 或含
F ( t ) F(t) F ( t ) 的极限。
步骤
画出区域(t t t 当作一个固定的数)。
换序,使 t t t 只出现在外层上限。
算出内层,得到 F ( t ) = ∫ t G ( y ) d y F(t)=\int^tG(y)\dy F ( t ) = ∫ t G ( y ) d y ,于是 F ′ ( t ) = G ( t ) F'(t)=G(t) F ′ ( t ) = G ( t ) 。
求极限时,分母用等价无穷小简化,再洛必达。
最容易错
不换序直接对外层上限求导,漏掉内层上限也含
t t t 的那一部分。
例 3.23 2021 数二(14)
已知函数
f ( t ) = ∫ 1 t 2 d x ∫ x t sin x y d y f(t)=\displaystyle\int_1^{t^2}\dx\int_{\sqrt x}^t\sin\frac xy\dy f ( t ) = ∫ 1 t 2 d x ∫ x t sin y x d y ,则
f ′ ( π 2 ) = f'\Big(\dfrac\pi2\Big)= f ′ ( 2 π ) = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 为什么换序。 t t t 同时出现在外层上限 t 2 t^2 t 2 和内层上限 t t t ;而且 sin x y \sin\frac xy sin y x 对 y y y 积不出来。换成先对 x x x 积分。
两个理由都指向换序:内层积不出来,t t t 又分散在两层。
② 换序。 区域 1 ≤ x ≤ t 2 1\le x\le t^2 1 ≤ x ≤ t 2 ,x ≤ y ≤ t \sqrt x\le y\le t x ≤ y ≤ t 等价于 1 ≤ y ≤ t 1\le y\le t 1 ≤ y ≤ t ,1 ≤ x ≤ y 2 1\le x\le y^2 1 ≤ x ≤ y 2 (见图):f ( t ) = ∫ 1 t d y ∫ 1 y 2 sin x y d x = ∫ 1 t y ( cos 1 y − cos y ) d y f(t)=\displaystyle\int_1^t\dy\int_1^{y^2}\sin\frac xy\dx=\int_1^ty\Big(\cos\frac1y-\cos y\Big)\dy f ( t ) = ∫ 1 t d y ∫ 1 y 2 sin y x d x = ∫ 1 t y ( cos y 1 − cos y ) d y 。
x ≤ y ⟺ x ≤ y 2 \sqrt x\le y\iff x\le y^2 x ≤ y ⟺ x ≤ y 2 ;对 x x x 积分时 y y y 是常数,∫ sin x y d x = − y cos x y \int\sin\frac xy\dx=-y\cos\frac xy ∫ sin y x d x = − y cos y x ,代入 x = y 2 x=y^2 x = y 2 与 x = 1 x=1 x = 1 。
③ 求导。 f ′ ( t ) = t ( cos 1 t − cos t ) f'(t)=t\Big(\cos\dfrac1t-\cos t\Big) f ′ ( t ) = t ( cos t 1 − cos t ) ,f ′ ( π 2 ) = π 2 ( cos 2 π − 0 ) = π 2 cos 2 π f'\Big(\dfrac\pi2\Big)=\dfrac\pi2\Big(\cos\dfrac2\pi-0\Big)=\dfrac\pi2\cos\dfrac2\pi f ′ ( 2 π ) = 2 π ( cos π 2 − 0 ) = 2 π cos π 2 。
t t t 只在上限,变上限积分求导就是把 t t t 代进被积函数;cos π 2 = 0 \cos\frac\pi2=0 cos 2 π = 0 。
答案:π 2 cos 2 π \frac\pi2\cos\frac2\pi 2 π cos π 2
例 3.24 李林 第十章 §3 例 4 · p253
求
lim x → 0 + ∫ 0 x 4 d t ∫ t 4 x sin t u d u 1 − e − 1 8 x 8 \lim\limits_{x\to0^+}\dfrac{\displaystyle\int_0^{x^4}\dt\int_{\sqrt[4]t}^x\sin\frac tu\du}{1-\e^{-\frac18x^8}} x → 0 + lim 1 − e − 8 1 x 8 ∫ 0 x 4 d t ∫ 4 t x sin u t d u 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 分析。 这是 0 0 \frac00 0 0 型;分子的内层上限含 x x x ,不能直接对 x x x 求导,先换序。
内层 ∫ t 4 x \int_{\sqrt[4]t}^x ∫ 4 t x 的上限是 x x x ,外层上限 x 4 x^4 x 4 也含 x x x ,与上一题同型。
② 换序。 区域 0 ≤ t ≤ x 4 0\le t\le x^4 0 ≤ t ≤ x 4 ,t 4 ≤ u ≤ x \sqrt[4]t\le u\le x 4 t ≤ u ≤ x 等价于 0 ≤ u ≤ x 0\le u\le x 0 ≤ u ≤ x ,0 ≤ t ≤ u 4 0\le t\le u^4 0 ≤ t ≤ u 4 :分子 = ∫ 0 x d u ∫ 0 u 4 sin t u d t = ∫ 0 x u ( 1 − cos u 3 ) d u = 2 ∫ 0 x u sin 2 u 3 2 d u =\displaystyle\int_0^x\du\int_0^{u^4}\sin\frac tu\dt=\int_0^xu(1-\cos u^3)\du=2\int_0^xu\sin^2\frac{u^3}2\du = ∫ 0 x d u ∫ 0 u 4 sin u t d t = ∫ 0 x u ( 1 − cos u 3 ) d u = 2 ∫ 0 x u sin 2 2 u 3 d u 。
对 t t t 积分时 u u u 是常数:∫ 0 u 4 sin t u d t = u ( 1 − cos u 3 ) \int_0^{u^4}\sin\frac tu\dt=u\big(1-\cos u^3\big) ∫ 0 u 4 sin u t d t = u ( 1 − cos u 3 ) ;再用 1 − cos a = 2 sin 2 a 2 1-\cos a=2\sin^2\frac a2 1 − cos a = 2 sin 2 2 a 。
③ 等价无穷小 + 洛必达。 分母 ∼ x 8 8 \sim\dfrac{x^8}8 ∼ 8 x 8 。原式 = lim 2 ∫ 0 x u sin 2 u 3 2 d u 1 8 x 8 = lim 2 x sin 2 x 3 2 x 7 = lim 2 x ⋅ x 6 4 x 7 = 1 2 =\lim\dfrac{2\int_0^xu\sin^2\frac{u^3}2\du}{\frac18x^8}=\lim\dfrac{2x\sin^2\frac{x^3}2}{x^7}=\lim\dfrac{2x\cdot\frac{x^6}4}{x^7}=\dfrac12 = lim 8 1 x 8 2 ∫ 0 x u sin 2 2 u 3 d u = lim x 7 2 x sin 2 2 x 3 = lim x 7 2 x ⋅ 4 x 6 = 2 1 。
1 − e − v ∼ v 1-\e^{-v}\sim v 1 − e − v ∼ v ;洛必达后分子是被积函数在 u = x u=x u = x 的值,sin x 3 2 ∼ x 3 2 \sin\frac{x^3}2\sim\frac{x^3}2 sin 2 x 3 ∼ 2 x 3 。
答案:1 2 \frac12 2 1
例 3.25 李林 第十章 习题 填空 (1) · p265
设
f ( x ) f(x) f ( x ) 连续,
F ( t ) = ∫ 1 t d y ∫ y t f ( x ) d x F(t)=\displaystyle\int_1^t\dy\int_y^tf(x)\dx F ( t ) = ∫ 1 t d y ∫ y t f ( x ) d x ,则
F ′ ( 2 ) = F'(2)= F ′ ( 2 ) = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 换序。 区域 1 ≤ y ≤ x ≤ t 1\le y\le x\le t 1 ≤ y ≤ x ≤ t :F ( t ) = ∫ 1 t d x ∫ 1 x f ( x ) d y = ∫ 1 t ( x − 1 ) f ( x ) d x F(t)=\displaystyle\int_1^t\dx\int_1^xf(x)\dy=\int_1^t(x-1)f(x)\dx F ( t ) = ∫ 1 t d x ∫ 1 x f ( x ) d y = ∫ 1 t ( x − 1 ) f ( x ) d x 。
t t t 原来在内外两层,换序后只在外层上限;内层对 y y y 积分,f ( x ) f(x) f ( x ) 是常数,乘长度 x − 1 x-1 x − 1 。
② 求导。 F ′ ( t ) = ( t − 1 ) f ( t ) F'(t)=(t-1)f(t) F ′ ( t ) = ( t − 1 ) f ( t ) ,F ′ ( 2 ) = f ( 2 ) F'(2)=f(2) F ′ ( 2 ) = f ( 2 ) 。
变上限积分求导,把上限 t t t 代进被积函数。
答案:f ( 2 ) f(2) f ( 2 )
3.5 小结
学完了,标记这一部分
第 4 部分
极坐标下的计算
极坐标是二重积分解答题的主力:区域和圆有关、被积函数含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 ,就换成 r r r 、θ \theta θ ,面积元素是 r d r d θ r\dd r\dd\theta r d r d θ 。这一部分从定限讲起,覆盖偏心圆、心形线、双纽线、玫瑰线,配 12 道真题。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 2 条)
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
对应李林讲义第十章第二节“极坐标系下二重积分的计算”(p250—251);Maki《真题分类精解》第三十三讲 33.1 节后半的极坐标计算题。二重积分的解答题大多数要用极坐标。
4.1 什么时候用极坐标,怎样定上下限
大白话:区域是圆、扇形、圆环(或它们的一部分),或者被积函数含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 、y x \frac yx x y ,就用极坐标 。定限的办法和直角坐标的“穿线”一样,只是线换成了从原点出发的射线:先看 θ \theta θ 在哪个角度范围内,再让射线从原点射出去,先碰到的边界是 r r r 的下限,后碰到的是上限。别忘了面积元素 d σ = r d r d θ \dd\sigma=r\dd r\dd\theta d σ = r d r d θ 里的那个 r r r 。
x y O β α 极点在区域外:r 1 ( θ ) ≤ r ≤ r 2 ( θ ) r_1(\theta)\le r\le r_2(\theta) r 1 ( θ ) ≤ r ≤ r 2 ( θ ) 。
x y O 极点在边界上:0 ≤ r ≤ r ( θ ) 0\le r\le r(\theta) 0 ≤ r ≤ r ( θ ) 。
x y O 极点在内部:0 ≤ θ ≤ 2 π 0\le\theta\le2\pi 0 ≤ θ ≤ 2 π 。
极坐标下的计算公式(李林 p250—251)
∬ D f ( x , y ) d x d y = ∬ D f ( r cos θ , r sin θ ) r d r d θ = ∫ α β d θ ∫ r 1 ( θ ) r 2 ( θ ) f ( r cos θ , r sin θ ) r d r . \displaystyle \iint_Df(x,y)\dx\dy=\iint_Df(r\cos\theta,r\sin\theta)\,r\dd r\dd\theta=\int_\alpha^\beta\dd\theta\int_{r_1(\theta)}^{r_2(\theta)}f(r\cos\theta,r\sin\theta)\,r\dd r. ∬ D f ( x , y ) d x d y = ∬ D f ( r cos θ , r sin θ ) r d r d θ = ∫ α β d θ ∫ r 1 ( θ ) r 2 ( θ ) f ( r cos θ , r sin θ ) r d r .
r r r 来自雅可比行列式 ∣ ∂ ( x , y ) ∂ ( r , θ ) ∣ = r \Big|\dfrac{\pd(x,y)}{\pd(r,\theta)}\Big|=r ∂ ( r , θ ) ∂ ( x , y ) = r :极坐标下的小块近似是边长 d r \dd r d r 和 r d θ r\dd\theta r d θ 的小矩形。
三种情形:极点在区域外(r r r 从 r 1 r_1 r 1 到 r 2 r_2 r 2 );在边界上(r r r 从 0 开始);在内部(θ \theta θ 从 0 到 2 π 2\pi 2 π )。
何时用(刷题本):一看区域是圆状域或其一部分、直角顶点在原点的三角形;二看被积函数是 f ( x 2 + y 2 ) f(x^2+y^2) f ( x 2 + y 2 ) 、f ( y x ) f\big(\frac yx\big) f ( x y ) 等。满足其一就考虑极坐标。
方法卡 · 极坐标计算二重积分
什么时候用
区域由圆、过原点的射线围成;被积函数含
x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 ;直角坐标算不下去。
步骤
把每条边界化成极坐标方程(A.3 节):射线 θ = \theta= θ = 常数,圆 r = a r=a r = a 、r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ ,直线 r = a cos θ r=\frac a{\cos\theta} r = c o s θ a 等。
定 θ \theta θ 的范围:从原点看过去,区域夹在哪两个方向之间。
从原点射出一条射线,先碰到的边界是下限,后碰到的是上限;不同方向碰到的边界不同就分段。
代换被积函数,乘上 r r r ;θ \theta θ 与 r r r 的积分能分开就分开算。
最容易错
漏乘
r r r ;
θ \theta θ 的范围读错(比如
y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 写成
π 6 \frac\pi6 6 π );射线在不同方向碰到不同边界却没分段。
x y O θ=π/6 θ=π/3 1 2 李林例题的扇环:r r r 从 1 到 2,θ \theta θ 从 π 6 \frac\pi6 6 π 到 π 3 \frac\pi3 3 π 。
x y O 2xy =1 4xy =1 y =x y =√3x 2015 数一(4):射线从 4 x y = 1 4xy=1 4 x y = 1 进入、从 2 x y = 1 2xy=1 2 x y = 1 离开。
例 4.1 李林 第十章 §2 例如 · p251
计算
I = ∬ D ( x + 2 y ) d x d y I=\displaystyle\iint_D(x+2y)\dx\dy I = ∬ D ( x + 2 y ) d x d y ,其中
D D D 是由
x 2 + y 2 = 1 x^2+y^2=1 x 2 + y 2 = 1 ,
x 2 + y 2 = 4 x^2+y^2=4 x 2 + y 2 = 4 ,
y = 1 3 x y=\dfrac1{\sqrt3}x y = 3 1 x ,
y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 所围成的闭区域在第一象限的部分。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 边界化成极坐标。 x 2 + y 2 = 1 ⇒ r = 1 x^2+y^2=1\Rightarrow r=1 x 2 + y 2 = 1 ⇒ r = 1 ;x 2 + y 2 = 4 ⇒ r = 2 x^2+y^2=4\Rightarrow r=2 x 2 + y 2 = 4 ⇒ r = 2 ;y = 1 3 x ⇒ θ = π 6 y=\frac1{\sqrt3}x\Rightarrow\theta=\frac\pi6 y = 3 1 x ⇒ θ = 6 π ;y = 3 x ⇒ θ = π 3 y=\sqrt3x\Rightarrow\theta=\frac\pi3 y = 3 x ⇒ θ = 3 π 。
过原点的直线 y = k x y=kx y = k x 在极坐标下是 tan θ = k \tan\theta=k tan θ = k ,tan π 6 = 1 3 \tan\frac\pi6=\frac1{\sqrt3} tan 6 π = 3 1 ,tan π 3 = 3 \tan\frac\pi3=\sqrt3 tan 3 π = 3 。
② 写成累次积分。 I = ∫ π 6 π 3 d θ ∫ 1 2 ( r cos θ + 2 r sin θ ) r d r = ∫ π 6 π 3 ( cos θ + 2 sin θ ) d θ ⋅ ∫ 1 2 r 2 d r I=\displaystyle\int_{\frac\pi6}^{\frac\pi3}\dd\theta\int_1^2(r\cos\theta+2r\sin\theta)r\dd r=\int_{\frac\pi6}^{\frac\pi3}(\cos\theta+2\sin\theta)\dd\theta\cdot\int_1^2r^2\dd r I = ∫ 6 π 3 π d θ ∫ 1 2 ( r cos θ + 2 r sin θ ) r d r = ∫ 6 π 3 π ( cos θ + 2 sin θ ) d θ ⋅ ∫ 1 2 r 2 d r 。
扇环的 r r r 、θ \theta θ 上下限都是常数,被积函数又是“θ \theta θ 的函数 × r r r 的函数”,可以拆成两个定积分相乘。
③ 计算。 ∫ 1 2 r 2 d r = 7 3 \displaystyle\int_1^2r^2\dd r=\frac73 ∫ 1 2 r 2 d r = 3 7 ,∫ π 6 π 3 ( cos θ + 2 sin θ ) d θ = [ sin θ − 2 cos θ ] π 6 π 3 = 3 2 ( 3 − 1 ) \displaystyle\int_{\frac\pi6}^{\frac\pi3}(\cos\theta+2\sin\theta)\dd\theta=\big[\sin\theta-2\cos\theta\big]_{\frac\pi6}^{\frac\pi3}=\frac32(\sqrt3-1) ∫ 6 π 3 π ( cos θ + 2 sin θ ) d θ = [ sin θ − 2 cos θ ] 6 π 3 π = 2 3 ( 3 − 1 ) 。所以 I = 7 2 ( 3 − 1 ) I=\dfrac72(\sqrt3-1) I = 2 7 ( 3 − 1 ) 。
把上下限分别代入原函数 sin θ − 2 cos θ \sin\theta-2\cos\theta sin θ − 2 cos θ :π 3 \frac\pi3 3 π 处是 3 2 − 1 \frac{\sqrt3}2-1 2 3 − 1 ,π 6 \frac\pi6 6 π 处是 1 2 − 3 \frac12-\sqrt3 2 1 − 3 ,相减得 3 3 2 − 3 2 \frac{3\sqrt3}2-\frac32 2 3 3 − 2 3 。
答案:7 2 ( 3 − 1 ) \frac72(\sqrt3-1) 2 7 ( 3 − 1 )
例 4.2 2015 数一(4) 2015 数二(6) 李林 第十章 习题 选择 (2) · p264
设
D D D 是第一象限中的曲线
2 x y = 1 2xy=1 2 x y = 1 ,
4 x y = 1 4xy=1 4 x y = 1 与直线
y = x y=x y = x ,
y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 围成的平面区域,函数
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 在
D D D 上连续,则
∬ D f ( x , y ) d x d y = \displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy= ∬ D f ( x , y ) d x d y = ( )
(A)
∫ π 4 π 3 d θ ∫ 1 2 sin 2 θ 1 sin 2 θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r \displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi3}\dd\theta\int_{\frac1{2\sin2\theta}}^{\frac1{\sin2\theta}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r ∫ 4 π 3 π d θ ∫ 2 s i n 2 θ 1 s i n 2 θ 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r (B)
∫ π 4 π 3 d θ ∫ 1 2 sin 2 θ 1 sin 2 θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r \displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi3}\dd\theta\int_{\frac1{\sqrt{2\sin2\theta}}}^{\frac1{\sqrt{\sin2\theta}}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r ∫ 4 π 3 π d θ ∫ 2 s i n 2 θ 1 s i n 2 θ 1 f ( r cos θ , r sin θ ) r d r (C)
∫ π 4 π 3 d θ ∫ 1 2 sin 2 θ 1 sin 2 θ f ( r cos θ , r sin θ ) d r \displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi3}\dd\theta\int_{\frac1{2\sin2\theta}}^{\frac1{\sin2\theta}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)\dd r ∫ 4 π 3 π d θ ∫ 2 s i n 2 θ 1 s i n 2 θ 1 f ( r cos θ , r sin θ ) d r (D)
∫ π 4 π 3 d θ ∫ 1 2 sin 2 θ 1 sin 2 θ f ( r cos θ , r sin θ ) d r \displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi3}\dd\theta\int_{\frac1{\sqrt{2\sin2\theta}}}^{\frac1{\sqrt{\sin2\theta}}}f(r\cos\theta,r\sin\theta)\dd r ∫ 4 π 3 π d θ ∫ 2 s i n 2 θ 1 s i n 2 θ 1 f ( r cos θ , r sin θ ) d r
解答先遮住,自己试 5 分钟
① θ \theta θ 的范围。 y = x ⇒ θ = π 4 y=x\Rightarrow\theta=\frac\pi4 y = x ⇒ θ = 4 π ,y = 3 x ⇒ θ = π 3 y=\sqrt3x\Rightarrow\theta=\frac\pi3 y = 3 x ⇒ θ = 3 π 。
区域夹在两条过原点的直线之间,θ \theta θ 的上下限直接读出。
② 双曲线化极坐标。 4 x y = 1 ⇒ 4 r 2 sin θ cos θ = 1 ⇒ r 2 = 1 2 sin 2 θ 4xy=1\Rightarrow4r^2\sin\theta\cos\theta=1\Rightarrow r^2=\dfrac1{2\sin2\theta} 4 x y = 1 ⇒ 4 r 2 sin θ cos θ = 1 ⇒ r 2 = 2 sin 2 θ 1 ,r = 1 2 sin 2 θ r=\dfrac1{\sqrt{2\sin2\theta}} r = 2 sin 2 θ 1 ;同理 2 x y = 1 ⇒ r = 1 sin 2 θ 2xy=1\Rightarrow r=\dfrac1{\sqrt{\sin2\theta}} 2 x y = 1 ⇒ r = sin 2 θ 1 。
x y = r 2 sin θ cos θ = r 2 2 sin 2 θ xy=r^2\sin\theta\cos\theta=\frac{r^2}2\sin2\theta x y = r 2 sin θ cos θ = 2 r 2 sin 2 θ ;解出的是 r 2 r^2 r 2 ,还要开方。
③ 选择。 射线先碰到离原点近的 4 x y = 1 4xy=1 4 x y = 1 ,再碰到 2 x y = 1 2xy=1 2 x y = 1 (见图),而且要乘 r r r ,所以选(B)。
(A)(C)忘了开方;(C)(D)漏了面积元素里的 r r r 。
答案:B
例 4.3 2020 数二(19)
设平面区域
D D D 由直线
x = 1 x=1 x = 1 ,
x = 2 x=2 x = 2 ,
y = x y=x y = x 与
x x x 轴围成,计算
∬ D x 2 + y 2 x d x d y \displaystyle\iint_D\frac{\sqrt{x^2+y^2}}x\dx\dy ∬ D x x 2 + y 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 为什么用极坐标。 被积函数含 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 ,而且 x 2 + y 2 x = 1 cos θ \frac{\sqrt{x^2+y^2}}x=\frac1{\cos\theta} x x 2 + y 2 = c o s θ 1 只和 θ \theta θ 有关;区域夹在过原点的 x x x 轴与 y = x y=x y = x 之间。
这两点都是用极坐标的信号:被积函数化简后很干净,θ \theta θ 的范围是常数。
② 定限。 θ ∈ [ 0 , π 4 ] \theta\in[0,\frac\pi4] θ ∈ [ 0 , 4 π ] ;射线从 x = 1 x=1 x = 1 (r = sec θ r=\sec\theta r = sec θ )进入、从 x = 2 x=2 x = 2 (r = 2 sec θ r=2\sec\theta r = 2 sec θ )离开。
竖直线 x = a x=a x = a 的极坐标方程是 r cos θ = a r\cos\theta=a r cos θ = a ,即 r = a sec θ r=a\sec\theta r = a sec θ 。
③ 化成一元积分。 ∬ D = ∫ 0 π 4 1 cos θ d θ ∫ sec θ 2 sec θ r d r = 3 2 ∫ 0 π 4 sec 3 θ d θ \displaystyle\iint_D=\int_0^{\frac\pi4}\frac1{\cos\theta}\dd\theta\int_{\sec\theta}^{2\sec\theta}r\dd r=\frac32\int_0^{\frac\pi4}\sec^3\theta\dd\theta ∬ D = ∫ 0 4 π cos θ 1 d θ ∫ s e c θ 2 s e c θ r d r = 2 3 ∫ 0 4 π sec 3 θ d θ 。
内层对 r r r 积分时 θ \theta θ 是常数:∫ sec θ 2 sec θ r d r = 1 2 ( 4 − 1 ) sec 2 θ \int_{\sec\theta}^{2\sec\theta}r\dd r=\frac12(4-1)\sec^2\theta ∫ s e c θ 2 s e c θ r d r = 2 1 ( 4 − 1 ) sec 2 θ ,再乘外面的 1 cos θ = sec θ \frac1{\cos\theta}=\sec\theta c o s θ 1 = sec θ ,得到 sec 3 θ \sec^3\theta sec 3 θ 。
④ 计算 ∫ sec 3 θ \int\sec^3\theta ∫ sec 3 θ 。 ∫ 0 π 4 sec 3 θ d θ = 1 2 [ sec θ tan θ + ln ( sec θ + tan θ ) ] 0 π 4 = 1 2 [ 2 + ln ( 1 + 2 ) ] \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\sec^3\theta\dd\theta=\frac12\big[\sec\theta\tan\theta+\ln(\sec\theta+\tan\theta)\big]_0^{\frac\pi4}=\frac12\big[\sqrt2+\ln(1+\sqrt2)\big] ∫ 0 4 π sec 3 θ d θ = 2 1 [ sec θ tan θ + ln ( sec θ + tan θ ) ] 0 4 π = 2 1 [ 2 + ln ( 1 + 2 ) ] ,所以原式 = 3 4 [ 2 + ln ( 1 + 2 ) ] =\dfrac34\big[\sqrt2+\ln(1+\sqrt2)\big] = 4 3 [ 2 + ln ( 1 + 2 ) ] 。
∫ sec 3 \int\sec^3 ∫ sec 3 用分部积分(把 sec θ d θ \sec\theta\dd\theta sec θ d θ 的一部分写成 d tan θ \dd\tan\theta d tan θ ),是《一元函数积分学》里的常用结果。
答案:3 4 [ 2 + ln ( 1 + 2 ) ] \frac34\big[\sqrt2+\ln(1+\sqrt2)\big] 4 3 [ 2 + ln ( 1 + 2 ) ]
例 4.4 2024 数一(17)
已知平面区域
D = { ( x , y ) ∣ 1 − y 2 ≤ x ≤ 1 , − 1 ≤ y ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid\sqrt{1-y^2}\le x\le1,\ -1\le y\le1\} D = {( x , y ) ∣ 1 − y 2 ≤ x ≤ 1 , − 1 ≤ y ≤ 1 } ,计算
∬ D x x 2 + y 2 d σ \displaystyle\iint_D\frac x{\sqrt{x^2+y^2}}\dd\sigma ∬ D x 2 + y 2 x d σ 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 正方形 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,− 1 ≤ y ≤ 1 -1\le y\le1 − 1 ≤ y ≤ 1 中,单位圆以外的部分(右半圆与正方形之间的两个角加上中间的月牙)。
x ≥ 1 − y 2 ⟺ x 2 + y 2 ≥ 1 x\ge\sqrt{1-y^2}\iff x^2+y^2\ge1 x ≥ 1 − y 2 ⟺ x 2 + y 2 ≥ 1 且 x ≥ 0 x\ge0 x ≥ 0 :在右半平面、单位圆外;x ≤ 1 x\le1 x ≤ 1 与 ∣ y ∣ ≤ 1 |y|\le1 ∣ y ∣ ≤ 1 是正方形。
② 先对 x x x 积分最快。 ∫ 1 − y 2 1 x x 2 + y 2 d x = [ x 2 + y 2 ] 1 − y 2 1 = 1 + y 2 − 1 \displaystyle\int_{\sqrt{1-y^2}}^1\frac x{\sqrt{x^2+y^2}}\dx=\Big[\sqrt{x^2+y^2}\Big]_{\sqrt{1-y^2}}^1=\sqrt{1+y^2}-1 ∫ 1 − y 2 1 x 2 + y 2 x d x = [ x 2 + y 2 ] 1 − y 2 1 = 1 + y 2 − 1 。
分子 x x x 正好是 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 对 x x x 导数的一半,一步凑微分;下限处 x 2 + y 2 = 1 x^2+y^2=1 x 2 + y 2 = 1 。
③ 外层。 原式 = ∫ − 1 1 ( 1 + y 2 − 1 ) d y = 2 ∫ 0 1 1 + y 2 d y − 2 = 2 + ln ( 1 + 2 ) − 2 =\displaystyle\int_{-1}^1\big(\sqrt{1+y^2}-1\big)\dy=2\int_0^1\sqrt{1+y^2}\dy-2=\sqrt2+\ln(1+\sqrt2)-2 = ∫ − 1 1 ( 1 + y 2 − 1 ) d y = 2 ∫ 0 1 1 + y 2 d y − 2 = 2 + ln ( 1 + 2 ) − 2 。
∫ 1 + y 2 d y = 1 2 [ y 1 + y 2 + ln ( y + 1 + y 2 ) ] \int\sqrt{1+y^2}\dy=\frac12\big[y\sqrt{1+y^2}+\ln(y+\sqrt{1+y^2})\big] ∫ 1 + y 2 d y = 2 1 [ y 1 + y 2 + ln ( y + 1 + y 2 ) ] ;被积函数是偶函数,取两倍。
④ 为什么没用极坐标。 极坐标下 x x 2 + y 2 = cos θ \frac x{\sqrt{x^2+y^2}}=\cos\theta x 2 + y 2 x = cos θ 虽然简单,但射线的出口在 ∣ θ ∣ ≤ π 4 |\theta|\le\frac\pi4 ∣ θ ∣ ≤ 4 π 时是 x = 1 x=1 x = 1 ,在 π 4 ≤ ∣ θ ∣ ≤ π 2 \frac\pi4\le|\theta|\le\frac\pi2 4 π ≤ ∣ θ ∣ ≤ 2 π 时是 y = ± 1 y=\pm1 y = ± 1 ,要分三段;算出来结果一样,只是更长。
不是看到 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 就非用极坐标不可:先看哪种坐标下“先积的那一次”最省事。
答案:2 + ln ( 1 + 2 ) − 2 \sqrt2+\ln(1+\sqrt2)-2 2 + ln ( 1 + 2 ) − 2
4.2 偏心圆、心形线与其他极坐标曲线
大白话:偏心圆 x 2 + y 2 = 2 a x x^2+y^2=2ax x 2 + y 2 = 2 a x 、x 2 + y 2 = 2 b y x^2+y^2=2by x 2 + y 2 = 2 b y 过原点,化成极坐标是 r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ 、r = 2 b sin θ r=2b\sin\theta r = 2 b sin θ ,原点在边界上,所以 r r r 从 0 开始;心形线、双纽线、玫瑰线题目往往直接给极坐标方程。两个圆相交、圆和直线相交时,不同方向的射线碰到的边界不同,要按交点的方向角分段。
x y O (1, 1) r =2sin θθ=π/4 y = x y=x y = x 、x 2 + y 2 = 2 y x^2+y^2=2y x 2 + y 2 = 2 y 与 y y y 轴围成:π 4 ≤ θ ≤ π 2 \frac\pi4\le\theta\le\frac\pi2 4 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 sin θ 0\le r\le2\sin\theta 0 ≤ r ≤ 2 sin θ 。
x y O r =2(1+cos θ)r =2心形线以内、圆 r = 2 r=2 r = 2 以外(右半):2 ≤ r ≤ 2 ( 1 + cos θ ) 2\le r\le2(1+\cos\theta) 2 ≤ r ≤ 2 ( 1 + cos θ ) 。
常用的极坐标区域
x 2 + y 2 ≤ 2 a x x^2+y^2\le2ax x 2 + y 2 ≤ 2 a x :− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 a cos θ 0\le r\le2a\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 a cos θ 。x 2 + y 2 ≤ 2 b y x^2+y^2\le2by x 2 + y 2 ≤ 2 b y :0 ≤ θ ≤ π 0\le\theta\le\pi 0 ≤ θ ≤ π ,0 ≤ r ≤ 2 b sin θ 0\le r\le2b\sin\theta 0 ≤ r ≤ 2 b sin θ 。
两个偏心圆的公共部分(如 x 2 + y 2 ≤ 2 x x^2+y^2\le2x x 2 + y 2 ≤ 2 x 与 x 2 + y 2 ≤ 2 y x^2+y^2\le2y x 2 + y 2 ≤ 2 y ):交点方向 θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π ,θ < π 4 \theta<\frac\pi4 θ < 4 π 时 r ≤ 2 sin θ r\le2\sin\theta r ≤ 2 sin θ ,θ > π 4 \theta>\frac\pi4 θ > 4 π 时 r ≤ 2 cos θ r\le2\cos\theta r ≤ 2 cos θ 。
心形线 r ≤ a ( 1 + cos θ ) r\le a(1+\cos\theta) r ≤ a ( 1 + cos θ ) :0 ≤ θ ≤ 2 π 0\le\theta\le2\pi 0 ≤ θ ≤ 2 π ;双纽线 r 2 ≤ a 2 cos 2 θ r^2\le a^2\cos2\theta r 2 ≤ a 2 cos 2 θ :一瓣是 − π 4 ≤ θ ≤ π 4 -\frac\pi4\le\theta\le\frac\pi4 − 4 π ≤ θ ≤ 4 π 。
对称性(孝哥一页纸):r ( − θ ) = r ( θ ) r(-\theta)=r(\theta) r ( − θ ) = r ( θ ) ⟹ 关于极轴对称;r ( π − θ ) = r ( θ ) r(\pi-\theta)=r(\theta) r ( π − θ ) = r ( θ ) ⟹ 关于 y y y 轴对称。算一半再乘 2。
方法卡 · 偏心圆与极坐标曲线
什么时候用
区域边界有偏心圆、心形线、双纽线、玫瑰线,或
( x 2 + y 2 ) k (x^2+y^2)^k ( x 2 + y 2 ) k 这类方程。
步骤
把每条曲线化成 r = r ( θ ) r=r(\theta) r = r ( θ ) ,画出来。
求出两条边界交点的方向角,按方向角分段。
每段里射线从原点出发,写出 r r r 的上下限。
积分时用 sin n \sin^n sin n 、cos n \cos^n cos n 的华里士公式,或凑 d ( sin θ ) \dd(\sin\theta) d ( sin θ ) 、d ( cos θ ) \dd(\cos\theta) d ( cos θ ) 。
最容易错
偏心圆的
θ \theta θ 范围写成
[ 0 , 2 π ] [0,2\pi] [ 0 , 2 π ] ;两圆的公共部分只写了一个上限;心形线忘了
( 1 + cos θ ) k (1+\cos\theta)^k ( 1 + cos θ ) k 要展开或用半角公式。
例 4.5 2011 数二(13)
设平面区域
D D D 由直线
y = x y=x y = x ,圆
x 2 + y 2 = 2 y x^2+y^2=2y x 2 + y 2 = 2 y 及
y y y 轴所围成,则二重积分
∬ D x y d σ = \displaystyle\iint_Dxy\dd\sigma= ∬ D x y d σ = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域的极坐标。 圆 x 2 + y 2 = 2 y x^2+y^2=2y x 2 + y 2 = 2 y 即 r = 2 sin θ r=2\sin\theta r = 2 sin θ ;区域在 y = x y=x y = x (θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π )与 y y y 轴(θ = π 2 \theta=\frac\pi2 θ = 2 π )之间:π 4 ≤ θ ≤ π 2 \frac\pi4\le\theta\le\frac\pi2 4 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 sin θ 0\le r\le2\sin\theta 0 ≤ r ≤ 2 sin θ (见左图)。
圆过原点,原点在边界上,r r r 从 0 开始;射线的出口是圆周。
② 积分。 ∬ D x y d σ = ∫ π 4 π 2 sin θ cos θ d θ ∫ 0 2 sin θ r 3 d r = ∫ π 4 π 2 4 sin 5 θ cos θ d θ \displaystyle\iint_Dxy\dd\sigma=\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}\sin\theta\cos\theta\dd\theta\int_0^{2\sin\theta}r^3\dd r=\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}4\sin^5\theta\cos\theta\dd\theta ∬ D x y d σ = ∫ 4 π 2 π sin θ cos θ d θ ∫ 0 2 s i n θ r 3 d r = ∫ 4 π 2 π 4 sin 5 θ cos θ d θ 。
被积函数换成极坐标 x y = r 2 sin θ cos θ xy=r^2\sin\theta\cos\theta x y = r 2 sin θ cos θ ,再乘面积元素的 r r r 得 r 3 r^3 r 3 ;内层 ∫ 0 2 sin θ r 3 d r = 4 sin 4 θ \int_0^{2\sin\theta}r^3\dd r=4\sin^4\theta ∫ 0 2 s i n θ r 3 d r = 4 sin 4 θ 。
③ 凑微分。 = 4 6 sin 6 θ ∣ π 4 π 2 = 2 3 ( 1 − 1 8 ) = 7 12 =\dfrac46\sin^6\theta\Big|_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}=\dfrac23\Big(1-\dfrac18\Big)=\dfrac7{12} = 6 4 sin 6 θ 4 π 2 π = 3 2 ( 1 − 8 1 ) = 12 7 。
被积式里的 cos θ \cos\theta cos θ 正好配成 d ( sin θ ) \dd(\sin\theta) d ( sin θ ) ,一步积出;代入下限时 sin π 4 = 2 2 \sin\frac\pi4=\frac{\sqrt2}2 sin 4 π = 2 2 ,它的六次方是 1 8 \frac18 8 1 。
答案:7 12 \frac7{12} 12 7
例 4.6 2015 数三(3)
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 x , x 2 + y 2 ≤ 2 y } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le2x,\ x^2+y^2\le2y\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 x , x 2 + y 2 ≤ 2 y } ,函数
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 在
D D D 上连续,则
∬ D f ( x , y ) d x d y = \displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy= ∬ D f ( x , y ) d x d y = ( )
(A)
∫ 0 π 4 d θ ∫ 0 2 cos θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r + ∫ π 4 π 2 d θ ∫ 0 2 sin θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\dd\theta\int_0^{2\cos\theta}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r+\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^{2\sin\theta}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r ∫ 0 4 π d θ ∫ 0 2 c o s θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r + ∫ 4 π 2 π d θ ∫ 0 2 s i n θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r (B)
∫ 0 π 4 d θ ∫ 0 2 sin θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r + ∫ π 4 π 2 d θ ∫ 0 2 cos θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\dd\theta\int_0^{2\sin\theta}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r+\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^{2\cos\theta}f(r\cos\theta,r\sin\theta)r\dd r ∫ 0 4 π d θ ∫ 0 2 s i n θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r + ∫ 4 π 2 π d θ ∫ 0 2 c o s θ f ( r cos θ , r sin θ ) r d r (C)
2 ∫ 0 1 d x ∫ 1 − 1 − x 2 x f ( x , y ) d y \displaystyle2\int_0^1\dx\int_{1-\sqrt{1-x^2}}^xf(x,y)\dy 2 ∫ 0 1 d x ∫ 1 − 1 − x 2 x f ( x , y ) d y (D)
2 ∫ 0 1 d x ∫ x 2 x − x 2 f ( x , y ) d y \displaystyle2\int_0^1\dx\int_x^{\sqrt{2x-x^2}}f(x,y)\dy 2 ∫ 0 1 d x ∫ x 2 x − x 2 f ( x , y ) d y
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 两个偏心圆 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ (圆心 ( 1 , 0 ) (1,0) ( 1 , 0 ) )与 r = 2 sin θ r=2\sin\theta r = 2 sin θ (圆心 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) )的公共部分,是一个关于 y = x y=x y = x 对称的“透镜”,两圆交于原点和 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) 。
x 2 + y 2 ≤ 2 x x^2+y^2\le2x x 2 + y 2 ≤ 2 x 、x 2 + y 2 ≤ 2 y x^2+y^2\le2y x 2 + y 2 ≤ 2 y 都是过原点的偏心圆(A.2 节的图);交点方向 θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π 。
② 射线碰到谁。 0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π 时 sin θ ≤ cos θ \sin\theta\le\cos\theta sin θ ≤ cos θ ,射线先碰到 r = 2 sin θ r=2\sin\theta r = 2 sin θ ;π 4 ≤ θ ≤ π 2 \frac\pi4\le\theta\le\frac\pi2 4 π ≤ θ ≤ 2 π 时先碰到 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 。所以选(B)。
两个不等式要同时满足,r r r 的上限取两个里较小的那个;比较 2 sin θ 2\sin\theta 2 sin θ 与 2 cos θ 2\cos\theta 2 cos θ 的大小,以 π 4 \frac\pi4 4 π 为界。
③ 为什么不是(C)(D)。 (C)(D)把区域的一半乘 2,要求 f f f 关于 y = x y=x y = x 对称(f ( x , y ) = f ( y , x ) f(x,y)=f(y,x) f ( x , y ) = f ( y , x ) ),题目只说 f f f 连续。
区域关于 y = x y=x y = x 对称,但被积函数不一定,所以不能随便乘 2(第 5 部分的轮换对称)。
答案:B
例 4.7 2012 数二(18)
计算二重积分
∬ D x y d σ \displaystyle\iint_Dxy\dd\sigma ∬ D x y d σ ,其中区域
D D D 由曲线
r = 1 + cos θ ( 0 ≤ θ ≤ π ) r=1+\cos\theta\ (0\le\theta\le\pi) r = 1 + cos θ ( 0 ≤ θ ≤ π ) 与极轴围成。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 定限。 0 ≤ θ ≤ π 0\le\theta\le\pi 0 ≤ θ ≤ π ,0 ≤ r ≤ 1 + cos θ 0\le r\le1+\cos\theta 0 ≤ r ≤ 1 + cos θ (心形线的上半)。
极轴就是 x x x 轴正半轴;心形线上半与极轴围成的区域,原点在边界上。
② 积分。 ∬ D x y d σ = ∫ 0 π sin θ cos θ d θ ∫ 0 1 + cos θ r 3 d r = 1 4 ∫ 0 π sin θ cos θ ( 1 + cos θ ) 4 d θ \displaystyle\iint_Dxy\dd\sigma=\int_0^\pi\sin\theta\cos\theta\dd\theta\int_0^{1+\cos\theta}r^3\dd r=\frac14\int_0^\pi\sin\theta\cos\theta(1+\cos\theta)^4\dd\theta ∬ D x y d σ = ∫ 0 π sin θ cos θ d θ ∫ 0 1 + c o s θ r 3 d r = 4 1 ∫ 0 π sin θ cos θ ( 1 + cos θ ) 4 d θ 。
极坐标下被积函数 x y xy x y 乘面积元素的 r r r ,得到 r 3 sin θ cos θ r^3\sin\theta\cos\theta r 3 sin θ cos θ ;内层对 r r r 积分得 1 4 ( 1 + cos θ ) 4 \frac14(1+\cos\theta)^4 4 1 ( 1 + cos θ ) 4 。
③ 换元 u = cos θ u=\cos\theta u = cos θ 。 = 1 4 ∫ − 1 1 u ( 1 + u ) 4 d u = 1 4 [ ( 1 + u ) 6 6 − ( 1 + u ) 5 5 ] − 1 1 = 1 4 ( 64 6 − 32 5 ) = 16 15 =\dfrac14\displaystyle\int_{-1}^1u(1+u)^4\du=\frac14\Big[\frac{(1+u)^6}6-\frac{(1+u)^5}5\Big]_{-1}^1=\frac14\Big(\frac{64}6-\frac{32}5\Big)=\frac{16}{15} = 4 1 ∫ − 1 1 u ( 1 + u ) 4 d u = 4 1 [ 6 ( 1 + u ) 6 − 5 ( 1 + u ) 5 ] − 1 1 = 4 1 ( 6 64 − 5 32 ) = 15 16 。
sin θ d θ = − d u \sin\theta\dd\theta=-\du sin θ d θ = − d u ,θ \theta θ 从 0 到 π \pi π 对应 u u u 从 1 到 − 1 -1 − 1 ,负号把上下限翻过来;u = ( 1 + u ) − 1 u=(1+u)-1 u = ( 1 + u ) − 1 拆开积分。
答案:16 15 \frac{16}{15} 15 16
例 4.8 2016 数一(15)
已知平面区域
D = { ( r , θ ) ∣ 2 ≤ r ≤ 2 ( 1 + cos θ ) , − π 2 ≤ θ ≤ π 2 } D=\Big\{(r,\theta)\ \Big|\ 2\le r\le2(1+\cos\theta),\ -\dfrac\pi2\le\theta\le\dfrac\pi2\Big\} D = { ( r , θ ) 2 ≤ r ≤ 2 ( 1 + cos θ ) , − 2 π ≤ θ ≤ 2 π } ,计算二重积分
∬ D x d x d y \displaystyle\iint_Dx\dx\dy ∬ D x d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域已经是极坐标。 心形线 r = 2 ( 1 + cos θ ) r=2(1+\cos\theta) r = 2 ( 1 + cos θ ) 以内、圆 r = 2 r=2 r = 2 以外,θ ∈ [ − π 2 , π 2 ] \theta\in[-\frac\pi2,\frac\pi2] θ ∈ [ − 2 π , 2 π ] (见右图)。
题目直接给出 r r r 、θ \theta θ 的范围,射线从 r = 2 r=2 r = 2 进入、从心形线离开。
② 积分。 ∬ D x d x d y = ∫ − π 2 π 2 cos θ d θ ∫ 2 2 ( 1 + cos θ ) r 2 d r = 8 3 ∫ − π 2 π 2 cos θ [ ( 1 + cos θ ) 3 − 1 ] d θ \displaystyle\iint_Dx\dx\dy=\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\cos\theta\dd\theta\int_2^{2(1+\cos\theta)}r^2\dd r=\frac83\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\cos\theta\big[(1+\cos\theta)^3-1\big]\dd\theta ∬ D x d x d y = ∫ − 2 π 2 π cos θ d θ ∫ 2 2 ( 1 + c o s θ ) r 2 d r = 3 8 ∫ − 2 π 2 π cos θ [ ( 1 + cos θ ) 3 − 1 ] d θ 。
被积函数 x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ 再乘面积元素的 r r r ,得 r 2 cos θ r^2\cos\theta r 2 cos θ ;内层 ∫ 2 2 ( 1 + cos θ ) r 2 d r = 8 3 [ ( 1 + cos θ ) 3 − 1 ] \int_2^{2(1+\cos\theta)}r^2\dd r=\frac83[(1+\cos\theta)^3-1] ∫ 2 2 ( 1 + c o s θ ) r 2 d r = 3 8 [( 1 + cos θ ) 3 − 1 ] 。
③ 展开,用华里士公式。 cos θ [ ( 1 + cos θ ) 3 − 1 ] = 3 cos 2 θ + 3 cos 3 θ + cos 4 θ \cos\theta[(1+\cos\theta)^3-1]=3\cos^2\theta+3\cos^3\theta+\cos^4\theta cos θ [( 1 + cos θ ) 3 − 1 ] = 3 cos 2 θ + 3 cos 3 θ + cos 4 θ ,在 [ − π 2 , π 2 ] [-\frac\pi2,\frac\pi2] [ − 2 π , 2 π ] 上积分依次为 3 π 2 \frac{3\pi}2 2 3 π 、4 4 4 、3 π 8 \frac{3\pi}8 8 3 π 。所以原式 = 8 3 ( 15 π 8 + 4 ) = 5 π + 32 3 =\dfrac83\Big(\dfrac{15\pi}8+4\Big)=5\pi+\dfrac{32}3 = 3 8 ( 8 15 π + 4 ) = 5 π + 3 32 。
被积函数是偶函数,[ − π 2 , π 2 ] [-\frac\pi2,\frac\pi2] [ − 2 π , 2 π ] 上的积分是 [ 0 , π 2 ] [0,\frac\pi2] [ 0 , 2 π ] 上的两倍:cos 2 \cos^2 cos 2 得 π 2 \frac\pi2 2 π ,cos 3 \cos^3 cos 3 得 4 3 \frac43 3 4 ,cos 4 \cos^4 cos 4 得 3 π 8 \frac{3\pi}8 8 3 π 。
答案:5 π + 32 3 5\pi+\frac{32}3 5 π + 3 32
x y O r =sin²θy =x y =−x 2019 数二(18) 的区域:r ≤ sin 2 θ r\le\sin^2\theta r ≤ sin 2 θ 且 π 4 ≤ θ ≤ 3 π 4 \frac\pi4\le\theta\le\frac{3\pi}4 4 π ≤ θ ≤ 4 3 π 。
例 4.9 2019 数二(18)
已知平面区域
D = { ( x , y ) ∣ ∣ x ∣ ≤ y , ( x 2 + y 2 ) 3 ≤ y 4 } D=\{(x,y)\mid|x|\le y,\ (x^2+y^2)^3\le y^4\} D = {( x , y ) ∣ ∣ x ∣ ≤ y , ( x 2 + y 2 ) 3 ≤ y 4 } ,计算二重积分
∬ D x + y x 2 + y 2 d x d y \displaystyle\iint_D\frac{x+y}{\sqrt{x^2+y^2}}\dx\dy ∬ D x 2 + y 2 x + y d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 化成极坐标区域。 ( x 2 + y 2 ) 3 ≤ y 4 ⟺ r 6 ≤ r 4 sin 4 θ ⟺ r ≤ sin 2 θ (x^2+y^2)^3\le y^4\iff r^6\le r^4\sin^4\theta\iff r\le\sin^2\theta ( x 2 + y 2 ) 3 ≤ y 4 ⟺ r 6 ≤ r 4 sin 4 θ ⟺ r ≤ sin 2 θ ;∣ x ∣ ≤ y ⟺ π 4 ≤ θ ≤ 3 π 4 |x|\le y\iff\frac\pi4\le\theta\le\frac{3\pi}4 ∣ x ∣ ≤ y ⟺ 4 π ≤ θ ≤ 4 3 π 。
约去 r 4 r^4 r 4 后开方(A.3 节例题);y ≥ ∣ x ∣ y\ge|x| y ≥ ∣ x ∣ 是 V 字上方,方向角在 π 4 \frac\pi4 4 π 与 3 π 4 \frac{3\pi}4 4 3 π 之间。
② 积分。 ∬ D = ∫ π 4 3 π 4 ( cos θ + sin θ ) d θ ∫ 0 sin 2 θ r d r = 1 2 ∫ π 4 3 π 4 ( cos θ + sin θ ) sin 4 θ d θ \displaystyle\iint_D=\int_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}(\cos\theta+\sin\theta)\dd\theta\int_0^{\sin^2\theta}r\dd r=\frac12\int_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}(\cos\theta+\sin\theta)\sin^4\theta\dd\theta ∬ D = ∫ 4 π 4 3 π ( cos θ + sin θ ) d θ ∫ 0 s i n 2 θ r d r = 2 1 ∫ 4 π 4 3 π ( cos θ + sin θ ) sin 4 θ d θ 。
x + y x 2 + y 2 = cos θ + sin θ \frac{x+y}{\sqrt{x^2+y^2}}=\cos\theta+\sin\theta x 2 + y 2 x + y = cos θ + sin θ ,再乘面积元素的 r r r 。
③ 两部分。 被积函数分成两部分分别积。cos θ sin 4 θ \cos\theta\sin^4\theta cos θ sin 4 θ 这部分 = 1 10 sin 5 θ ∣ π 4 3 π 4 = 0 =\frac1{10}\sin^5\theta\big|_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}=0 = 10 1 sin 5 θ 4 π 4 3 π = 0 ;sin 5 θ \sin^5\theta sin 5 θ 部分 = ∫ π 4 π 2 sin 5 θ d θ = [ − cos θ + 2 3 cos 3 θ − 1 5 cos 5 θ ] π 4 π 2 = 43 2 120 =\displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}\sin^5\theta\dd\theta=\Big[-\cos\theta+\frac23\cos^3\theta-\frac15\cos^5\theta\Big]_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}=\frac{43\sqrt2}{120} = ∫ 4 π 2 π sin 5 θ d θ = [ − cos θ + 3 2 cos 3 θ − 5 1 cos 5 θ ] 4 π 2 π = 120 43 2 。
sin 3 π 4 = sin π 4 \sin\frac{3\pi}4=\sin\frac\pi4 sin 4 3 π = sin 4 π ,所以第一部分为 0;sin 5 \sin^5 sin 5 关于 π 2 \frac\pi2 2 π 对称,1 2 \frac12 2 1 乘两倍的一半;sin 5 = ( 1 − cos 2 ) 2 sin \sin^5=(1-\cos^2)^2\sin sin 5 = ( 1 − cos 2 ) 2 sin ,令 u = cos θ u=\cos\theta u = cos θ 积分。
答案:43 2 120 \frac{43\sqrt2}{120} 120 43 2
例 4.10 2021 数二(21)
设
D D D 由曲线
( x 2 + y 2 ) 2 = x 2 − y 2 ( x ≥ 0 , y ≥ 0 ) (x^2+y^2)^2=x^2-y^2\ (x\ge0,\ y\ge0) ( x 2 + y 2 ) 2 = x 2 − y 2 ( x ≥ 0 , y ≥ 0 ) 与
x x x 轴围成,求
∬ D x y d x d y \displaystyle\iint_Dxy\dx\dy ∬ D x y d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 双纽线化极坐标。 r 4 = r 2 cos 2 θ ⇒ r 2 = cos 2 θ r^4=r^2\cos2\theta\Rightarrow r^2=\cos2\theta r 4 = r 2 cos 2 θ ⇒ r 2 = cos 2 θ ;第一象限、cos 2 θ ≥ 0 \cos2\theta\ge0 cos 2 θ ≥ 0 :0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π ,0 ≤ r ≤ cos 2 θ 0\le r\le\sqrt{\cos2\theta} 0 ≤ r ≤ cos 2 θ 。
A.2 节:双纽线只在 cos 2 θ ≥ 0 \cos2\theta\ge0 cos 2 θ ≥ 0 的方向有点;第一象限那半瓣对应 θ ∈ [ 0 , π 4 ] \theta\in[0,\frac\pi4] θ ∈ [ 0 , 4 π ] 。
② 积分。 ∬ D x y d x d y = ∫ 0 π 4 sin θ cos θ d θ ∫ 0 cos 2 θ r 3 d r = 1 8 ∫ 0 π 4 sin 2 θ cos 2 2 θ d θ \displaystyle\iint_Dxy\dx\dy=\int_0^{\frac\pi4}\sin\theta\cos\theta\dd\theta\int_0^{\sqrt{\cos2\theta}}r^3\dd r=\frac18\int_0^{\frac\pi4}\sin2\theta\cos^22\theta\dd\theta ∬ D x y d x d y = ∫ 0 4 π sin θ cos θ d θ ∫ 0 c o s 2 θ r 3 d r = 8 1 ∫ 0 4 π sin 2 θ cos 2 2 θ d θ 。
内层对 r r r 积分得 1 4 cos 2 2 θ \frac14\cos^22\theta 4 1 cos 2 2 θ (上限的平方是 cos 2 θ \cos2\theta cos 2 θ );再用二倍角公式 sin θ cos θ = 1 2 sin 2 θ \sin\theta\cos\theta=\frac12\sin2\theta sin θ cos θ = 2 1 sin 2 θ 合并。
③ 凑微分。 = 1 8 [ − cos 3 2 θ 6 ] 0 π 4 = 1 48 =\dfrac18\Big[-\dfrac{\cos^32\theta}6\Big]_0^{\frac\pi4}=\dfrac1{48} = 8 1 [ − 6 cos 3 2 θ ] 0 4 π = 48 1 。
sin 2 θ \sin2\theta sin 2 θ 正好是 cos 2 θ \cos2\theta cos 2 θ 的导数(差一个 − 2 -2 − 2 倍):sin 2 θ d θ = − 1 2 d ( cos 2 θ ) \sin2\theta\dd\theta=-\frac12\dd(\cos2\theta) sin 2 θ d θ = − 2 1 d ( cos 2 θ ) ,凑微分一步积出。
答案:1 48 \frac1{48} 48 1
例 4.11 李林 第十章 §3 例 10 · p255
计算
I = ∬ D ( x 2 + y 2 + y ) d x d y I=\displaystyle\iint_D\big(\sqrt{x^2+y^2}+y\big)\dx\dy I = ∬ D ( x 2 + y 2 + y ) d x d y ,其中
D D D 是由
x 2 + y 2 = 4 x^2+y^2=4 x 2 + y 2 = 4 和
( x + 1 ) 2 + y 2 = 1 (x+1)^2+y^2=1 ( x + 1 ) 2 + y 2 = 1 所围成的区域(大圆内、小圆外)。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① y y y 的部分为 0。 D D D 关于 x x x 轴对称,y y y 是 y y y 的奇函数,∬ D y d x d y = 0 \iint_Dy\dx\dy=0 ∬ D y d x d y = 0 。
把 y y y 换成 − y -y − y 区域不变而被积函数变号,上下两半抵消(第 5 部分)。
② 大圆减小圆。 ∬ D x 2 + y 2 = ∬ 大圆 − ∬ 小圆 \displaystyle\iint_D\sqrt{x^2+y^2}=\iint_{\text{大圆}}-\iint_{\text{小圆}} ∬ D x 2 + y 2 = ∬ 大圆 − ∬ 小圆 。大圆:∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 r 2 d r = 16 π 3 \displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^2r^2\dd r=\frac{16\pi}3 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 r 2 d r = 3 16 π 。
挖掉一块的区域,用“整块减去挖掉的”最省事;被积函数 x 2 + y 2 = r \sqrt{x^2+y^2}=r x 2 + y 2 = r ,再乘 r r r 。
③ 小圆用偏心圆。 小圆 ( x + 1 ) 2 + y 2 = 1 (x+1)^2+y^2=1 ( x + 1 ) 2 + y 2 = 1 在极坐标下是 r = − 2 cos θ r=-2\cos\theta r = − 2 cos θ ,它在左半平面,所以 π 2 ≤ θ ≤ 3 π 2 \frac\pi2\le\theta\le\frac{3\pi}2 2 π ≤ θ ≤ 2 3 π :∫ π 2 3 π 2 d θ ∫ 0 − 2 cos θ r 2 d r = − 8 3 ∫ π 2 3 π 2 cos 3 θ d θ = 32 9 \displaystyle\int_{\frac\pi2}^{\frac{3\pi}2}\dd\theta\int_0^{-2\cos\theta}r^2\dd r=-\frac83\int_{\frac\pi2}^{\frac{3\pi}2}\cos^3\theta\dd\theta=\frac{32}9 ∫ 2 π 2 3 π d θ ∫ 0 − 2 c o s θ r 2 d r = − 3 8 ∫ 2 π 2 3 π cos 3 θ d θ = 9 32 。所以 I = 16 π 3 − 32 9 I=\dfrac{16\pi}3-\dfrac{32}9 I = 3 16 π − 9 32 。
小圆在左半平面,cos θ ≤ 0 \cos\theta\le0 cos θ ≤ 0 ,r = − 2 cos θ ≥ 0 r=-2\cos\theta\ge0 r = − 2 cos θ ≥ 0 ;∫ π 2 3 π 2 cos 3 θ d θ = − 4 3 \int_{\frac\pi2}^{\frac{3\pi}2}\cos^3\theta\dd\theta=-\frac43 ∫ 2 π 2 3 π cos 3 θ d θ = − 3 4 。
答案:16 π 3 − 32 9 \frac{16\pi}3-\frac{32}9 3 16 π − 9 32
4.3 被积函数拆项、区域分段
大白话:被积函数是几项相加时,先拆开看:有的项靠对称性直接变成 0,有的项在极坐标下特别简单 ;区域由直线和圆拼成时,射线在不同方向碰到不同的边界,按方向角分段。有时分段后会出现意想不到的抵消,比如 2022 年的真题。
x y O y −x =2r =22022 数一(18):θ ∈ [ 0 , π 2 ] \theta\in[0,\frac\pi2] θ ∈ [ 0 , 2 π ] 时射线碰到圆 r = 2 r=2 r = 2 ;θ ∈ [ π 2 , π ] \theta\in[\frac\pi2,\pi] θ ∈ [ 2 π , π ] 时碰到直线 y − x = 2 y-x=2 y − x = 2 。
拆项与分段的常用结论
( x − y ) 2 x 2 + y 2 = 1 − 2 x y x 2 + y 2 = 1 − sin 2 θ \dfrac{(x-y)^2}{x^2+y^2}=1-\dfrac{2xy}{x^2+y^2}=1-\sin2\theta x 2 + y 2 ( x − y ) 2 = 1 − x 2 + y 2 2 x y = 1 − sin 2 θ ;x y x 2 + y 2 = 1 2 sin 2 θ \dfrac{xy}{x^2+y^2}=\dfrac12\sin2\theta x 2 + y 2 x y = 2 1 sin 2 θ 。
直线 y − x = 2 y-x=2 y − x = 2 的极坐标方程 r = 2 sin θ − cos θ r=\dfrac2{\sin\theta-\cos\theta} r = sin θ − cos θ 2 ,而 ( sin θ − cos θ ) 2 = 1 − sin 2 θ (\sin\theta-\cos\theta)^2=1-\sin2\theta ( sin θ − cos θ ) 2 = 1 − sin 2 θ 。
被积函数的某一项关于某个变量是奇函数、区域又对称,这一项的积分为 0(第 5 部分)。
方法卡 · 拆项与分段
步骤
把被积函数拆开,逐项看对称性,能消掉的先消掉。
剩下的项在极坐标下化简(往往只剩 θ \theta θ 的函数)。
按射线的“出口”分段,每段单独写 r r r 的上限。
算完注意有没有可以约掉的因子。
最容易错
拆项后忘了某些项对称为 0,硬算;分段点的方向角算错。
例 4.12 2022 数一(18) 2022 数二(19) 2022 数三(19)
已知平面区域
D = { ( x , y ) ∣ y − 2 ≤ x ≤ 4 − y 2 , 0 ≤ y ≤ 2 } D=\{(x,y)\mid y-2\le x\le\sqrt{4-y^2},\ 0\le y\le2\} D = {( x , y ) ∣ y − 2 ≤ x ≤ 4 − y 2 , 0 ≤ y ≤ 2 } ,计算
I = ∬ D ( x − y ) 2 x 2 + y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D\frac{(x-y)^2}{x^2+y^2}\dx\dy I = ∬ D x 2 + y 2 ( x − y ) 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 化简被积函数。 ( x − y ) 2 x 2 + y 2 = 1 − 2 x y x 2 + y 2 = 1 − sin 2 θ \dfrac{(x-y)^2}{x^2+y^2}=1-\dfrac{2xy}{x^2+y^2}=1-\sin2\theta x 2 + y 2 ( x − y ) 2 = 1 − x 2 + y 2 2 x y = 1 − sin 2 θ 。
分子展开是 x 2 + y 2 − 2 x y x^2+y^2-2xy x 2 + y 2 − 2 x y ,前两项与分母约成 1;2 x y x 2 + y 2 = 2 sin θ cos θ \frac{2xy}{x^2+y^2}=2\sin\theta\cos\theta x 2 + y 2 2 x y = 2 sin θ cos θ 。
② 区域分两段。 D D D 由左边的三角形(y − 2 ≤ x ≤ 0 y-2\le x\le0 y − 2 ≤ x ≤ 0 )和右边的四分之一圆(0 ≤ x ≤ 4 − y 2 0\le x\le\sqrt{4-y^2} 0 ≤ x ≤ 4 − y 2 )拼成。θ ∈ [ 0 , π 2 ] \theta\in[0,\frac\pi2] θ ∈ [ 0 , 2 π ] :0 ≤ r ≤ 2 0\le r\le2 0 ≤ r ≤ 2 ;θ ∈ [ π 2 , π ] \theta\in[\frac\pi2,\pi] θ ∈ [ 2 π , π ] :0 ≤ r ≤ 2 sin θ − cos θ 0\le r\le\dfrac2{\sin\theta-\cos\theta} 0 ≤ r ≤ sin θ − cos θ 2 。
左边界 x = y − 2 x=y-2 x = y − 2 即直线 y − x = 2 y-x=2 y − x = 2 ,化成极坐标 r ( sin θ − cos θ ) = 2 r(\sin\theta-\cos\theta)=2 r ( sin θ − cos θ ) = 2 。
③ 右半。 ∫ 0 π 2 ( 1 − sin 2 θ ) d θ ∫ 0 2 r d r = 2 ( π 2 − 1 ) = π − 2 \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}(1-\sin2\theta)\dd\theta\int_0^2r\dd r=2\Big(\frac\pi2-1\Big)=\pi-2 ∫ 0 2 π ( 1 − sin 2 θ ) d θ ∫ 0 2 r d r = 2 ( 2 π − 1 ) = π − 2 。
四分之一圆的上下限都是常数,两个积分可以分开算:∫ 0 π 2 sin 2 θ d θ = 1 \int_0^{\frac\pi2}\sin2\theta\dd\theta=1 ∫ 0 2 π sin 2 θ d θ = 1 ,∫ 0 2 r d r = 2 \int_0^2r\dd r=2 ∫ 0 2 r d r = 2 。
④ 左半出现抵消。 ∫ π 2 π ( 1 − sin 2 θ ) ⋅ 1 2 ⋅ 4 ( sin θ − cos θ ) 2 d θ = ∫ π 2 π 2 d θ = π \displaystyle\int_{\frac\pi2}^\pi(1-\sin2\theta)\cdot\frac12\cdot\frac4{(\sin\theta-\cos\theta)^2}\dd\theta=\int_{\frac\pi2}^\pi2\dd\theta=\pi ∫ 2 π π ( 1 − sin 2 θ ) ⋅ 2 1 ⋅ ( sin θ − cos θ ) 2 4 d θ = ∫ 2 π π 2 d θ = π ,所以 I = ( π − 2 ) + π = 2 π − 2 I=(\pi-2)+\pi=2\pi-2 I = ( π − 2 ) + π = 2 π − 2 。
( sin θ − cos θ ) 2 = 1 − sin 2 θ (\sin\theta-\cos\theta)^2=1-\sin2\theta ( sin θ − cos θ ) 2 = 1 − sin 2 θ ,正好与被积函数约掉,剩下常数 2。这是出题人精心设计的。
答案:2 π − 2 2\pi-2 2 π − 2
例 4.13 李林 第十章 习题 解答 (5) · p265
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 , x ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le1,\ x\ge0\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 , x ≥ 0 } ,求
I = ∬ D 1 + x y 1 + x 2 + y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D\frac{1+xy}{1+x^2+y^2}\dx\dy I = ∬ D 1 + x 2 + y 2 1 + x y d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 拆项,奇函数部分为 0。 I = ∬ D 1 1 + x 2 + y 2 d x d y + ∬ D x y 1 + x 2 + y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D\frac1{1+x^2+y^2}\dx\dy+\iint_D\frac{xy}{1+x^2+y^2}\dx\dy I = ∬ D 1 + x 2 + y 2 1 d x d y + ∬ D 1 + x 2 + y 2 x y d x d y ,第二项中 D D D 关于 x x x 轴对称,被积函数是 y y y 的奇函数,积分为 0。
把 y y y 换成 − y -y − y ,右半圆盘不变,x y 1 + x 2 + y 2 \frac{xy}{1+x^2+y^2} 1 + x 2 + y 2 x y 变号,上下两半抵消。
② 第一项用极坐标。 ∫ − π 2 π 2 d θ ∫ 0 1 r 1 + r 2 d r = π ⋅ 1 2 ln 2 = π 2 ln 2 \displaystyle\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^1\frac r{1+r^2}\dd r=\pi\cdot\frac12\ln2=\frac\pi2\ln2 ∫ − 2 π 2 π d θ ∫ 0 1 1 + r 2 r d r = π ⋅ 2 1 ln 2 = 2 π ln 2 。
右半圆盘 θ ∈ [ − π 2 , π 2 ] \theta\in[-\frac\pi2,\frac\pi2] θ ∈ [ − 2 π , 2 π ] ;r 1 + r 2 \frac r{1+r^2} 1 + r 2 r 凑成 1 2 d ln ( 1 + r 2 ) \frac12\dd\ln(1+r^2) 2 1 d ln ( 1 + r 2 ) 。
答案:π 2 ln 2 \frac\pi2\ln2 2 π ln 2
4.4 极坐标曲线围成的面积
大白话:面积就是被积函数为 1 的二重积分。极坐标下 S = ∬ D r d r d θ = ∫ α β 1 2 r 2 ( θ ) d θ \displaystyle S=\iint_D r\dd r\dd\theta=\int_\alpha^\beta\frac12r^2(\theta)\dd\theta S = ∬ D r d r d θ = ∫ α β 2 1 r 2 ( θ ) d θ ,内层 ∫ 0 r ( θ ) r d r \int_0^{r(\theta)}r\dd r ∫ 0 r ( θ ) r d r 直接写成 1 2 r 2 ( θ ) \frac12r^2(\theta) 2 1 r 2 ( θ ) 。这就是一元积分里“极坐标面积公式”的来历。
x y O r =cos 3θS =½∫r ²dθ一瓣玫瑰线 r = cos 3 θ r=\cos3\theta r = cos 3 θ :面积 S = 1 2 ∫ − π / 6 π / 6 cos 2 3 θ d θ = π 12 S=\frac12\int_{-\pi/6}^{\pi/6}\cos^23\theta\dd\theta=\frac\pi{12} S = 2 1 ∫ − π /6 π /6 cos 2 3 θ d θ = 12 π 。
极坐标面积公式
S = ∬ D d σ = ∫ α β d θ ∫ 0 r ( θ ) r d r = 1 2 ∫ α β r 2 ( θ ) d θ . \displaystyle S=\iint_D\dd\sigma=\int_\alpha^\beta\dd\theta\int_0^{r(\theta)}r\dd r=\frac12\int_\alpha^\beta r^2(\theta)\dd\theta. S = ∬ D d σ = ∫ α β d θ ∫ 0 r ( θ ) r d r = 2 1 ∫ α β r 2 ( θ ) d θ .
两条曲线之间:S = 1 2 ∫ α β [ r 2 2 ( θ ) − r 1 2 ( θ ) ] d θ S=\frac12\int_\alpha^\beta\big[r_2^2(\theta)-r_1^2(\theta)\big]\dd\theta S = 2 1 ∫ α β [ r 2 2 ( θ ) − r 1 2 ( θ ) ] d θ 。常用结果:心形线 r = a ( 1 + cos θ ) r=a(1+\cos\theta) r = a ( 1 + cos θ ) 围成 3 2 π a 2 \frac32\pi a^2 2 3 π a 2 ;三叶玫瑰线 r = a cos 3 θ r=a\cos3\theta r = a cos 3 θ 一瓣 π a 2 12 \frac{\pi a^2}{12} 12 π a 2 。
方法卡 · 极坐标求面积
什么时候用
“曲线
r = r ( θ ) r=r(\theta) r = r ( θ ) 围成的面积”。
步骤
找出曲线闭合一圈对应的 θ \theta θ 范围(r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 的那一段)。
代入 1 2 ∫ r 2 d θ \frac12\int r^2\dd\theta 2 1 ∫ r 2 d θ 。
用降幂公式 cos 2 u = 1 + cos 2 u 2 \cos^2u=\frac{1+\cos2u}2 cos 2 u = 2 1 + c o s 2 u 或华里士公式。
最容易错
忘了
1 2 \frac12 2 1 ;
θ \theta θ 范围取得太大,把同一块面积算了两次。
例 4.14 2013 数二(11)
设封闭曲线
L L L 的极坐标方程为
r = cos 3 θ ( − π 6 ≤ θ ≤ π 6 ) r=\cos3\theta\ \Big(-\dfrac\pi6\le\theta\le\dfrac\pi6\Big) r = cos 3 θ ( − 6 π ≤ θ ≤ 6 π ) ,则
L L L 所围平面图形的面积是 ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 面积公式。 S = 1 2 ∫ − π 6 π 6 cos 2 3 θ d θ S=\dfrac12\displaystyle\int_{-\frac\pi6}^{\frac\pi6}\cos^23\theta\dd\theta S = 2 1 ∫ − 6 π 6 π cos 2 3 θ d θ 。
θ \theta θ 从 − π 6 -\frac\pi6 − 6 π 到 π 6 \frac\pi6 6 π 时 cos 3 θ ≥ 0 \cos3\theta\ge0 cos 3 θ ≥ 0 ,正好画出一瓣闭合曲线。
② 计算。 = 1 2 ∫ − π 6 π 6 1 + cos 6 θ 2 d θ = 1 2 ⋅ 1 2 ⋅ π 3 = π 12 =\dfrac12\displaystyle\int_{-\frac\pi6}^{\frac\pi6}\frac{1+\cos6\theta}2\dd\theta=\frac12\cdot\frac12\cdot\frac\pi3=\frac\pi{12} = 2 1 ∫ − 6 π 6 π 2 1 + cos 6 θ d θ = 2 1 ⋅ 2 1 ⋅ 3 π = 12 π 。
降幂公式;cos 6 θ \cos6\theta cos 6 θ 在长度为 π 3 \frac\pi3 3 π (一个周期)的区间上积分为 0。
答案:π 12 \frac\pi{12} 12 π
例 4.15 2022 数二(15)
已知曲线
L L L 的极坐标方程为
r = sin 3 θ ( 0 ≤ θ ≤ π 3 ) r=\sin3\theta\ \Big(0\le\theta\le\dfrac\pi3\Big) r = sin 3 θ ( 0 ≤ θ ≤ 3 π ) ,则
L L L 围成有界区域的面积为 ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 面积公式。 S = 1 2 ∫ 0 π 3 sin 2 3 θ d θ S=\dfrac12\displaystyle\int_0^{\frac\pi3}\sin^23\theta\dd\theta S = 2 1 ∫ 0 3 π sin 2 3 θ d θ 。
0 ≤ θ ≤ π 3 0\le\theta\le\frac\pi3 0 ≤ θ ≤ 3 π 时 sin 3 θ ≥ 0 \sin3\theta\ge0 sin 3 θ ≥ 0 ,曲线从原点出发又回到原点,围成一瓣。
② 计算。 = 1 2 ∫ 0 π 3 1 − cos 6 θ 2 d θ = π 12 =\dfrac12\displaystyle\int_0^{\frac\pi3}\frac{1-\cos6\theta}2\dd\theta=\frac\pi{12} = 2 1 ∫ 0 3 π 2 1 − cos 6 θ d θ = 12 π 。
与上一题一样,cos 6 θ \cos6\theta cos 6 θ 在一个周期上积分为 0。两题其实是同一瓣玫瑰转了个方向。
答案:π 12 \frac\pi{12} 12 π
例 4.16 基础
求心形线
r = a ( 1 + cos θ ) ( a > 0 ) r=a(1+\cos\theta)\ (a>0) r = a ( 1 + cos θ ) ( a > 0 ) 所围图形的面积。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 面积公式。 S = 1 2 ∫ 0 2 π a 2 ( 1 + cos θ ) 2 d θ S=\dfrac12\displaystyle\int_0^{2\pi}a^2(1+\cos\theta)^2\dd\theta S = 2 1 ∫ 0 2 π a 2 ( 1 + cos θ ) 2 d θ 。
心形线 θ \theta θ 从 0 到 2 π 2\pi 2 π 走一圈,r ≥ 0 r\ge0 r ≥ 0 始终成立。
② 展开。 ( 1 + cos θ ) 2 = 1 + 2 cos θ + cos 2 θ (1+\cos\theta)^2=1+2\cos\theta+\cos^2\theta ( 1 + cos θ ) 2 = 1 + 2 cos θ + cos 2 θ ,在 [ 0 , 2 π ] [0,2\pi] [ 0 , 2 π ] 上积分为 2 π + 0 + π = 3 π 2\pi+0+\pi=3\pi 2 π + 0 + π = 3 π ,所以 S = 3 2 π a 2 S=\dfrac32\pi a^2 S = 2 3 π a 2 。
cos θ \cos\theta cos θ 在一个周期上积分为 0;cos 2 θ \cos^2\theta cos 2 θ 的平均值是 1 2 \frac12 2 1 ,积分是 π \pi π 。
答案:3 2 π a 2 \frac32\pi a^2 2 3 π a 2
4.5 小结
题目里的说法 换成什么 例子
扇形、扇环、被积函数含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 极坐标,射线定限,别忘 r r r 例 4.1 、例 4.3
边界是双曲线 x y = c xy=c x y = c r 2 = 2 c sin 2 θ r^2=\frac{2c}{\sin2\theta} r 2 = s i n 2 θ 2 c 例 4.2
偏心圆 x 2 + y 2 = 2 b y x^2+y^2=2by x 2 + y 2 = 2 b y r = 2 b sin θ r=2b\sin\theta r = 2 b sin θ ,r r r 从 0 开始例 4.5
两个偏心圆的公共部分 按交点方向分段,取较小的上限 例 4.6
心形线、双纽线、( x 2 + y 2 ) 3 ≤ y 4 (x^2+y^2)^3\le y^4 ( x 2 + y 2 ) 3 ≤ y 4 题目给的或化出的 r ( θ ) r(\theta) r ( θ ) 例 4.8 、例 4.10 、例 4.9
被积函数是几项之和 拆项,对称的项为 0 例 4.13
区域要按方向分段,被积函数化成 θ \theta θ 的式子 分段后看能否和边界的 r ( θ ) r(\theta) r ( θ ) 约分 例 4.12
极坐标曲线围成的面积 S = 1 2 ∫ r 2 d θ S=\frac12\int r^2\dd\theta S = 2 1 ∫ r 2 d θ 例 4.14 、例 4.15
看到 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 但区域是正方形 先想想直角坐标会不会更快 例 4.4
学完了,标记这一部分
第 5 部分
对称性
对称性是二重积分里最省力的工具:区域一对称,奇函数的积分直接写 0,分式对调一加分母就约掉。这一部分讲三种对称:关于坐标轴(奇偶对称)、关于 y = x y=x y = x (轮换对称)、中心不在原点(平移与形心),配 10 道真题。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 1、2 条)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
大纲没有单列“对称性”,它是性质和计算方法合在一起用的技巧,却是真题最爱考的省力点。对应李林讲义第十章第三节“二重积分的对称性”(p251—252)与题型三“利用对称性计算二重积分”(p255—257);Maki《真题分类精解》第三十三讲 33.2 节“二重积分的对称性与轮换对称性”。
5.1 奇偶对称:区域关于坐标轴对称
大白话:先看区域,再看函数 。区域关于 y y y 轴对称(左右对称),就看被积函数对 x x x 是奇是偶:对 x x x 是奇函数(f ( − x , y ) = − f ( x , y ) f(-x,y)=-f(x,y) f ( − x , y ) = − f ( x , y ) ),左右两边一正一负正好抵消,积分为 0;是偶函数,就等于右半边的 2 倍。区域关于 x x x 轴对称(上下对称),就看对 y y y 的奇偶。这和定积分里“奇函数在 [ − a , a ] [-a,a] [ − a , a ] 上积分为 0”是一个道理,只多一个要求:区域必须真的对称 ,所以一定先画图。第 4 部分 例 4.11 里 ∬ D y d x d y = 0 \iint_Dy\dx\dy=0 ∬ D y d x d y = 0 用的就是它。
x y O y =x ²x ²+y ²=2−1 1 关于 y y y 轴对称:( x , y ) (x,y) ( x , y ) 在 D D D 里,( − x , y ) (-x,y) ( − x , y ) 也在。要看 f f f 对 x x x 的奇偶。
x y O (√2, 1) (√2, −1) x =√(1+y ²)x =√2y 1 关于 x x x 轴对称:( x , y ) (x,y) ( x , y ) 在 D D D 里,( x , − y ) (x,-y) ( x , − y ) 也在。要看 f f f 对 y y y 的奇偶。
奇偶对称性(李林 p251;刷题本 章节七)
D 关于 y 轴对称: ∬ D f d σ = { 0 , f ( − x , y ) = − f ( x , y ) , 2 ∬ D 1 f d σ , f ( − x , y ) = f ( x , y ) , \displaystyle D\text{ 关于 }y\text{ 轴对称:}\ \iint_Df\dd\sigma=\begin{cases}0,&f(-x,y)=-f(x,y),\\[2pt]2\displaystyle\iint_{D_1}f\dd\sigma,&f(-x,y)=f(x,y),\end{cases} D 关于 y 轴对称: ∬ D f d σ = ⎩ ⎨ ⎧ 0 , 2 ∬ D 1 f d σ , f ( − x , y ) = − f ( x , y ) , f ( − x , y ) = f ( x , y ) , D 1 = D ∩ { x ≥ 0 } . \displaystyle D_1=D\cap\{x\ge0\}. D 1 = D ∩ { x ≥ 0 } .
D 关于 x 轴对称: ∬ D f d σ = { 0 , f ( x , − y ) = − f ( x , y ) , 2 ∬ D 1 f d σ , f ( x , − y ) = f ( x , y ) , \displaystyle D\text{ 关于 }x\text{ 轴对称:}\ \iint_Df\dd\sigma=\begin{cases}0,&f(x,-y)=-f(x,y),\\[2pt]2\displaystyle\iint_{D_1}f\dd\sigma,&f(x,-y)=f(x,y),\end{cases} D 关于 x 轴对称: ∬ D f d σ = ⎩ ⎨ ⎧ 0 , 2 ∬ D 1 f d σ , f ( x , − y ) = − f ( x , y ) , f ( x , − y ) = f ( x , y ) , D 1 = D ∩ { y ≥ 0 } . \displaystyle D_1=D\cap\{y\ge0\}. D 1 = D ∩ { y ≥ 0 } .
关于原点对称(刷题本):f ( − x , − y ) = − f ( x , y ) f(-x,-y)=-f(x,y) f ( − x , − y ) = − f ( x , y ) 时积分为 0;f ( − x , − y ) = f ( x , y ) f(-x,-y)=f(x,y) f ( − x , − y ) = f ( x , y ) 时等于 D D D 的一半(比如右半或上半)上积分的 2 倍。
为什么:把左半边用 x → − x x\to-x x → − x 翻到右半边,面积元素不变,被积函数变成 f ( − x , y ) f(-x,y) f ( − x , y ) ;奇函数翻过去变号,正好和右半边抵消。
被积函数是几项之和时逐项看:奇的那项直接扔掉,只算剩下的。
区域本身不对称时,添一条“镜像曲线”(y = x 3 y=x^3 y = x 3 配 y = − x 3 y=-x^3 y = − x 3 ,y = sin x y=\sin x y = sin x 配 y = − sin x y=-\sin x y = − sin x ),把区域拆成几块,每块各自对称。
方法卡 · 奇偶对称
什么时候用
区域关于
x x x 轴、
y y y 轴或原点对称(或者添一条线后能拆成对称的几块);被积函数里有
x x x 或
y y y 的奇次项。
步骤
画图,确认区域关于哪条轴对称:把边界方程里的 x x x 换成 − x -x − x (或 y y y 换成 − y -y − y ),方程不变才算。
被积函数展开拆项,逐项看对“翻转的那个变量”是奇还是偶。
奇项积分为 0;偶项化成一半区域上积分的 2 倍。
区域不对称:找出边界曲线的镜像,添上去分块,每块用各自的对称。
最容易错
看反了变量(关于
y y y 轴对称要看对
x x x 的奇偶);区域看着对称其实不对称(2012 数二(6):
y = sin x y=\sin x y = sin x 、
x = ± π 2 x=\pm\frac\pi2 x = ± 2 π 、
y = 1 y=1 y = 1 围成的区域并不左右对称);
( x + y ) 3 (x+y)^3 ( x + y ) 3 没展开就下结论。
x y O y =x y =−x r =1/sin θ2016 数二(18):三角形关于 y y y 轴对称;极坐标下射线在 y = 1 y=1 y = 1 即 r = 1 sin θ r=\frac1{\sin\theta} r = s i n θ 1 处离开。
例 5.1 2016 数二(18)
设
D D D 是由直线
y = 1 y=1 y = 1 ,
y = x y=x y = x ,
y = − x y=-x y = − x 围成的有界区域,计算二重积分
∬ D x 2 − x y − y 2 x 2 + y 2 d x d y \displaystyle\iint_D\frac{x^2-xy-y^2}{x^2+y^2}\dx\dy ∬ D x 2 + y 2 x 2 − x y − y 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 用对称性去掉 x y xy x y 项。 D D D 是顶点为 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 、( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) 、( − 1 , 1 ) (-1,1) ( − 1 , 1 ) 的三角形,关于 y y y 轴对称;x y x 2 + y 2 \dfrac{xy}{x^2+y^2} x 2 + y 2 x y 对 x x x 是奇函数,积分为 0。所以原式 = ∬ D x 2 − y 2 x 2 + y 2 d x d y =\displaystyle\iint_D\frac{x^2-y^2}{x^2+y^2}\dx\dy = ∬ D x 2 + y 2 x 2 − y 2 d x d y 。
把 x x x 换成 − x -x − x ,x y xy x y 变号而 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 不变,左右两半一正一负抵消。
② 换极坐标。 x 2 − y 2 x 2 + y 2 = cos 2 θ \dfrac{x^2-y^2}{x^2+y^2}=\cos2\theta x 2 + y 2 x 2 − y 2 = cos 2 θ ;θ ∈ [ π 4 , 3 π 4 ] \theta\in\big[\frac\pi4,\frac{3\pi}4\big] θ ∈ [ 4 π , 4 3 π ] ,射线从原点出发,在 y = 1 y=1 y = 1 (r = 1 sin θ r=\frac1{\sin\theta} r = s i n θ 1 )离开。
区域夹在两条过原点的直线 y = ± x y=\pm x y = ± x 之间,被积函数又只和 θ \theta θ 有关,r r r 那一层只剩 ∫ r d r \int r\dd r ∫ r d r 。
③ 计算。 原式 = ∫ π 4 3 π 4 cos 2 θ ⋅ 1 2 sin 2 θ d θ = ∫ π 4 3 π 4 ( 1 2 sin 2 θ − 1 ) d θ = [ − 1 2 cot θ − θ ] π 4 3 π 4 = 1 − π 2 =\displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}\cos2\theta\cdot\frac1{2\sin^2\theta}\dd\theta=\int_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}\Big(\frac1{2\sin^2\theta}-1\Big)\dd\theta=\Big[-\frac12\cot\theta-\theta\Big]_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}=1-\frac\pi2 = ∫ 4 π 4 3 π cos 2 θ ⋅ 2 sin 2 θ 1 d θ = ∫ 4 π 4 3 π ( 2 sin 2 θ 1 − 1 ) d θ = [ − 2 1 cot θ − θ ] 4 π 4 3 π = 1 − 2 π 。
用二倍角公式 cos 2 θ = 1 − 2 sin 2 θ \cos2\theta=1-2\sin^2\theta cos 2 θ = 1 − 2 sin 2 θ 拆项,除以 2 sin 2 θ 2\sin^2\theta 2 sin 2 θ 就拆成 1 2 sin 2 θ − 1 \frac1{2\sin^2\theta}-1 2 s i n 2 θ 1 − 1 ;cot 3 π 4 = − 1 \cot\frac{3\pi}4=-1 cot 4 3 π = − 1 ,cot π 4 = 1 \cot\frac\pi4=1 cot 4 π = 1 。
答案:1 − π 2 1-\frac\pi2 1 − 2 π
例 5.2 2015 数二(18) 2015 数三(16) 刷题本 章节七 例 7-13
计算二重积分
∬ D x ( x + y ) d x d y \displaystyle\iint_Dx(x+y)\dx\dy ∬ D x ( x + y ) d x d y ,其中
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 , y ≥ x 2 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le2,\ y\ge x^2\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 , y ≥ x 2 } 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 用对称性去掉 x y xy x y 项。 D D D 关于 y y y 轴对称,x y xy x y 对 x x x 是奇函数,∬ D x y d x d y = 0 \displaystyle\iint_Dxy\dx\dy=0 ∬ D x y d x d y = 0 ;x 2 x^2 x 2 是偶函数。所以原式 = ∬ D x 2 d x d y = 2 ∬ D 1 x 2 d x d y =\displaystyle\iint_Dx^2\dx\dy=2\iint_{D_1}x^2\dx\dy = ∬ D x 2 d x d y = 2 ∬ D 1 x 2 d x d y ,D 1 D_1 D 1 是右半边。
两条边界 x 2 + y 2 = 2 x^2+y^2=2 x 2 + y 2 = 2 、y = x 2 y=x^2 y = x 2 里 x x x 都以平方出现,把 x x x 换成 − x -x − x 方程不变,区域左右对称(见本节开头左图)。
② 定限。 两曲线交于 ( ± 1 , 1 ) (\pm1,1) ( ± 1 , 1 ) ;右半边 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,x 2 ≤ y ≤ 2 − x 2 x^2\le y\le\sqrt{2-x^2} x 2 ≤ y ≤ 2 − x 2 。
把 y = x 2 y=x^2 y = x 2 代入圆方程:x 2 + x 4 = 2 x^2+x^4=2 x 2 + x 4 = 2 ,得 x 2 = 1 x^2=1 x 2 = 1 ;竖线从抛物线进入、从圆离开。
③ 计算。 原式 = 2 ∫ 0 1 x 2 ( 2 − x 2 − x 2 ) d x = 2 ( ∫ 0 1 x 2 2 − x 2 d x − 1 5 ) =2\displaystyle\int_0^1x^2\big(\sqrt{2-x^2}-x^2\big)\dx=2\Big(\int_0^1x^2\sqrt{2-x^2}\dx-\frac15\Big) = 2 ∫ 0 1 x 2 ( 2 − x 2 − x 2 ) d x = 2 ( ∫ 0 1 x 2 2 − x 2 d x − 5 1 ) 。令 x = 2 sin t x=\sqrt2\sin t x = 2 sin t :∫ 0 1 x 2 2 − x 2 d x = ∫ 0 π 4 4 sin 2 t cos 2 t d t = ∫ 0 π 4 sin 2 2 t d t = π 8 \displaystyle\int_0^1x^2\sqrt{2-x^2}\dx=\int_0^{\frac\pi4}4\sin^2t\cos^2t\dd t=\int_0^{\frac\pi4}\sin^22t\dd t=\frac\pi8 ∫ 0 1 x 2 2 − x 2 d x = ∫ 0 4 π 4 sin 2 t cos 2 t d t = ∫ 0 4 π sin 2 2 t d t = 8 π 。所以原式 = π 4 − 2 5 =\dfrac\pi4-\dfrac25 = 4 π − 5 2 。
见到 a 2 − x 2 \sqrt{a^2-x^2} a 2 − x 2 用三角代换;x = 1 x=1 x = 1 时 sin t = 1 2 \sin t=\frac1{\sqrt2} sin t = 2 1 ,t = π 4 t=\frac\pi4 t = 4 π ;sin 2 2 t = 1 − cos 4 t 2 \sin^22t=\frac{1-\cos4t}2 sin 2 2 t = 2 1 − c o s 4 t 在 [ 0 , π 4 ] [0,\frac\pi4] [ 0 , 4 π ] 上积分为 π 8 \frac\pi8 8 π 。
答案:π 4 − 2 5 \frac\pi4-\frac25 4 π − 5 2
例 5.3 2010 数三(16) 刷题本 章节七 例 7-14
计算二重积分
∬ D ( x + y ) 3 d x d y \displaystyle\iint_D(x+y)^3\dx\dy ∬ D ( x + y ) 3 d x d y ,其中
D D D 由曲线
x = 1 + y 2 x=\sqrt{1+y^2} x = 1 + y 2 与直线
x + 2 y = 0 x+\sqrt2y=0 x + 2 y = 0 及
x − 2 y = 0 x-\sqrt2y=0 x − 2 y = 0 围成。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画区域。 x = 1 + y 2 x=\sqrt{1+y^2} x = 1 + y 2 是双曲线 x 2 − y 2 = 1 x^2-y^2=1 x 2 − y 2 = 1 的右支;直线 x = ± 2 y x=\pm\sqrt2y x = ± 2 y 与它交于 ( 2 , ± 1 ) (\sqrt2,\pm1) ( 2 , ± 1 ) 。所以 D = { − 1 ≤ y ≤ 1 , 2 ∣ y ∣ ≤ x ≤ 1 + y 2 } D=\{-1\le y\le1,\ \sqrt2|y|\le x\le\sqrt{1+y^2}\} D = { − 1 ≤ y ≤ 1 , 2 ∣ y ∣ ≤ x ≤ 1 + y 2 } ,关于 x x x 轴对称(本节开头右图)。
把 y y y 换成 − y -y − y ,三条边界的方程都不变;x = 2 y x=\sqrt2y x = 2 y 代入 x 2 − y 2 = 1 x^2-y^2=1 x 2 − y 2 = 1 得 y 2 = 1 y^2=1 y 2 = 1 。
② 展开,扔掉奇项。 ( x + y ) 3 = x 3 + 3 x 2 y + 3 x y 2 + y 3 (x+y)^3=x^3+3x^2y+3xy^2+y^3 ( x + y ) 3 = x 3 + 3 x 2 y + 3 x y 2 + y 3 ,其中 3 x 2 y 3x^2y 3 x 2 y 与 y 3 y^3 y 3 对 y y y 是奇函数,积分为 0。原式 = 2 ∫ 0 1 d y ∫ 2 y 1 + y 2 ( x 3 + 3 x y 2 ) d x =2\displaystyle\int_0^1\dy\int_{\sqrt2y}^{\sqrt{1+y^2}}(x^3+3xy^2)\dx = 2 ∫ 0 1 d y ∫ 2 y 1 + y 2 ( x 3 + 3 x y 2 ) d x 。
区域上下对称,要看对 y y y 的奇偶;剩下两项对 y y y 是偶函数,取上半再乘 2。先对 x x x 积分,因为 x x x 的上下限是现成的。
③ 计算。 内层 = [ x 4 4 + 3 2 x 2 y 2 ] 2 y 1 + y 2 = 1 4 + 2 y 2 − 9 4 y 4 =\Big[\dfrac{x^4}4+\dfrac32x^2y^2\Big]_{\sqrt2y}^{\sqrt{1+y^2}}=\dfrac14+2y^2-\dfrac94y^4 = [ 4 x 4 + 2 3 x 2 y 2 ] 2 y 1 + y 2 = 4 1 + 2 y 2 − 4 9 y 4 ,所以原式 = 2 ( 1 4 + 2 3 − 9 20 ) = 14 15 =2\Big(\dfrac14+\dfrac23-\dfrac9{20}\Big)=\dfrac{14}{15} = 2 ( 4 1 + 3 2 − 20 9 ) = 15 14 。
上限代入得 ( 1 + y 2 ) 2 4 + 3 2 ( 1 + y 2 ) y 2 = 1 4 + 2 y 2 + 7 4 y 4 \frac{(1+y^2)^2}4+\frac32(1+y^2)y^2=\frac14+2y^2+\frac74y^4 4 ( 1 + y 2 ) 2 + 2 3 ( 1 + y 2 ) y 2 = 4 1 + 2 y 2 + 4 7 y 4 ,下限代入得 y 4 + 3 y 4 = 4 y 4 y^4+3y^4=4y^4 y 4 + 3 y 4 = 4 y 4 ,两者相减。
答案:14 15 \frac{14}{15} 15 14
x y O D ₁D ₂D ₃D ₄y =x ³y =−x ³1 −1 李林例 11:添辅助曲线 y = − x 3 y=-x^3 y = − x 3 分成四块。
例 5.4 李林 第十章 §3 例 11 · p255
计算
I = ∬ D x [ 1 + y f ( x 2 + y 2 ) ] d x d y I=\displaystyle\iint_Dx\big[1+yf(x^2+y^2)\big]\dx\dy I = ∬ D x [ 1 + y f ( x 2 + y 2 ) ] d x d y ,其中
D D D 是由
y = x 3 y=x^3 y = x 3 ,
y = 1 y=1 y = 1 ,
x = − 1 x=-1 x = − 1 所围成的闭区域。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 为什么要添线。 D D D 不对称:左下角 y = x 3 y=x^3 y = x 3 以下那一块在右边没有镜像。添曲线 y = − x 3 y=-x^3 y = − x 3 (− 1 ≤ x ≤ 0 -1\le x\le0 − 1 ≤ x ≤ 0 ),D D D 分成两块:D 1 ∪ D 2 = { − 1 ≤ x ≤ 1 , ∣ x ∣ 3 ≤ y ≤ 1 } D_1\cup D_2=\{-1\le x\le1,\ |x|^3\le y\le1\} D 1 ∪ D 2 = { − 1 ≤ x ≤ 1 , ∣ x ∣ 3 ≤ y ≤ 1 } 关于 y y y 轴对称;D 3 ∪ D 4 = { − 1 ≤ x ≤ 0 , x 3 ≤ y ≤ − x 3 } D_3\cup D_4=\{-1\le x\le0,\ x^3\le y\le-x^3\} D 3 ∪ D 4 = { − 1 ≤ x ≤ 0 , x 3 ≤ y ≤ − x 3 } 关于 x x x 轴对称。
y = − x 3 y=-x^3 y = − x 3 是 y = x 3 y=x^3 y = x 3 关于 y y y 轴的镜像,添上它,上面那块的左右边界就配成对;剩下的一块夹在 y = x 3 y=x^3 y = x 3 与 y = − x 3 y=-x^3 y = − x 3 之间,上下对称。
② 被积函数拆两项。 I = ∬ D x d x d y + ∬ D x y f ( x 2 + y 2 ) d x d y I=\displaystyle\iint_Dx\dx\dy+\iint_Dxyf(x^2+y^2)\dx\dy I = ∬ D x d x d y + ∬ D x y f ( x 2 + y 2 ) d x d y 。第二项的被积函数对 x x x 、对 y y y 都是奇函数,在两块上积分都为 0。
在 D 1 ∪ D 2 D_1\cup D_2 D 1 ∪ D 2 上用“对 x x x 奇”,在 D 3 ∪ D 4 D_3\cup D_4 D 3 ∪ D 4 上用“对 y y y 奇”;f f f 是什么函数都不用知道。
③ 算 ∬ D x d x d y \iint_Dx\dx\dy ∬ D x d x d y 。 在 D 1 ∪ D 2 D_1\cup D_2 D 1 ∪ D 2 上 x x x 是奇函数,积分为 0;在 D 3 ∪ D 4 D_3\cup D_4 D 3 ∪ D 4 上 ∫ − 1 0 d x ∫ x 3 − x 3 x d y = ∫ − 1 0 ( − 2 x 4 ) d x = − 2 5 \displaystyle\int_{-1}^0\dx\int_{x^3}^{-x^3}x\dy=\int_{-1}^0(-2x^4)\dx=-\frac25 ∫ − 1 0 d x ∫ x 3 − x 3 x d y = ∫ − 1 0 ( − 2 x 4 ) d x = − 5 2 。所以 I = − 2 5 I=-\dfrac25 I = − 5 2 。
x x x 对 y y y 是偶函数,在上下对称的 D 3 ∪ D 4 D_3\cup D_4 D 3 ∪ D 4 上扔不掉,只能老实算;竖线从 y = x 3 y=x^3 y = x 3 进入、从 y = − x 3 y=-x^3 y = − x 3 离开。
答案:− 2 5 -\frac25 − 5 2
x y O (x , y ) (−x , y ) D ₁D ₂y =sin x y =−sin x −π/2 π/2 2012 数二(6):添曲线 y = − sin x y=-\sin x y = − sin x ,上块 D 1 D_1 D 1 左右对称,左下块 D 2 D_2 D 2 上下对称。
例 5.5 2012 数二(6) 李林 第十章 习题 填空 (4) · p265
设区域
D D D 由曲线
y = sin x y=\sin x y = sin x ,
x = ± π 2 x=\pm\dfrac\pi2 x = ± 2 π ,
y = 1 y=1 y = 1 围成,则
∬ D ( x y 5 − 1 ) d x d y = \displaystyle\iint_D(xy^5-1)\dx\dy= ∬ D ( x y 5 − 1 ) d x d y = ( )
(A)
π \pi π (B)
2 2 2 (C)
− 2 -2 − 2 (D)
− π -\pi − π
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域并不对称。 D = { − π 2 ≤ x ≤ π 2 , sin x ≤ y ≤ 1 } D=\big\{-\frac\pi2\le x\le\frac\pi2,\ \sin x\le y\le1\big\} D = { − 2 π ≤ x ≤ 2 π , sin x ≤ y ≤ 1 } 。点 ( − 1 , − 0.5 ) (-1,-0.5) ( − 1 , − 0.5 ) 在 D D D 里(sin ( − 1 ) ≈ − 0.84 ≤ − 0.5 \sin(-1)\approx-0.84\le-0.5 sin ( − 1 ) ≈ − 0.84 ≤ − 0.5 ),它的镜像 ( 1 , − 0.5 ) (1,-0.5) ( 1 , − 0.5 ) 却不在(sin 1 ≈ 0.84 > − 0.5 \sin1\approx0.84>-0.5 sin 1 ≈ 0.84 > − 0.5 )。
边界 y = sin x y=\sin x y = sin x 里把 x x x 换成 − x -x − x 变成 y = − sin x y=-\sin x y = − sin x ,方程变了,所以不能直接说“关于 y y y 轴对称”。
② 添曲线 y = − sin x y=-\sin x y = − sin x 分块。 D 1 = { ∣ sin x ∣ ≤ y ≤ 1 } D_1=\{|\sin x|\le y\le1\} D 1 = { ∣ sin x ∣ ≤ y ≤ 1 } 关于 y y y 轴对称;D 2 = { − π 2 ≤ x ≤ 0 , sin x ≤ y ≤ − sin x } D_2=\big\{-\frac\pi2\le x\le0,\ \sin x\le y\le-\sin x\big\} D 2 = { − 2 π ≤ x ≤ 0 , sin x ≤ y ≤ − sin x } 关于 x x x 轴对称。x y 5 xy^5 x y 5 在 D 1 D_1 D 1 上对 x x x 奇,在 D 2 D_2 D 2 上对 y y y 奇,积分都为 0。
和李林例 11 同一个办法:添上边界曲线的镜像,每块各用一种对称。
③ 剩下 − 1 -1 − 1 的积分。 ∬ D ( − 1 ) d x d y = − S D = − ∫ − π 2 π 2 ( 1 − sin x ) d x = − π \displaystyle\iint_D(-1)\dx\dy=-S_D=-\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}(1-\sin x)\dx=-\pi ∬ D ( − 1 ) d x d y = − S D = − ∫ − 2 π 2 π ( 1 − sin x ) d x = − π 。所以选(D)。
常数 1 的二重积分就是面积;sin x \sin x sin x 在对称区间上积分为 0,面积是 π \pi π 。
答案:D
x y O D ₁D ₁′D ₂D ₂′y =−x (1, 1) (−1, −1) ep 例 3:添 y = − x y=-x y = − x ,分成上、左两个三角形。
例 5.6 ep 板书 二重积分 例 3
设
D D D 是
x O y xOy x O y 平面上以
( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ,
( − 1 , 1 ) (-1,1) ( − 1 , 1 ) 和
( − 1 , − 1 ) (-1,-1) ( − 1 , − 1 ) 为顶点的三角形区域,
D 1 D_1 D 1 是
D D D 在第一象限的部分,则
∬ D ( x y + cos x sin y ) d x d y \displaystyle\iint_D(xy+\cos x\sin y)\dx\dy ∬ D ( x y + cos x sin y ) d x d y 等于( )
(A)
2 ∬ D 1 cos x sin y d x d y 2\displaystyle\iint_{D_1}\cos x\sin y\dx\dy 2 ∬ D 1 cos x sin y d x d y (B)
2 ∬ D 1 x y d x d y 2\displaystyle\iint_{D_1}xy\dx\dy 2 ∬ D 1 x y d x d y (C)
4 ∬ D 1 ( x y + cos x sin y ) d x d y 4\displaystyle\iint_{D_1}(xy+\cos x\sin y)\dx\dy 4 ∬ D 1 ( x y + cos x sin y ) d x d y (D)
0 0 0
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 添线 y = − x y=-x y = − x 。 它过原点和顶点 ( − 1 , 1 ) (-1,1) ( − 1 , 1 ) ,把 D D D 分成上面的三角形(D 1 D_1 D 1 与 D 1 ′ D_1' D 1 ′ ,关于 y y y 轴对称)和左边的三角形(D 2 D_2 D 2 与 D 2 ′ D_2' D 2 ′ ,关于 x x x 轴对称)。
整个三角形既不左右对称,也不上下对称;从原点连到顶点 ( − 1 , 1 ) (-1,1) ( − 1 , 1 ) ,正好切成两个等腰三角形,各有一条对称轴。
② x y xy x y 这一项。 在上三角形上它对 x x x 是奇函数,在左三角形上它对 y y y 是奇函数,积分都为 0。
x y xy x y 对 x x x 、对 y y y 都是奇函数,哪块用哪一种都行。
③ cos x sin y \cos x\sin y cos x sin y 这一项。 在上三角形上它对 x x x 是偶函数,积分 = 2 ∬ D 1 cos x sin y d x d y =2\displaystyle\iint_{D_1}\cos x\sin y\dx\dy = 2 ∬ D 1 cos x sin y d x d y ;在左三角形上它对 y y y 是奇函数,积分为 0。所以原式 = 2 ∬ D 1 cos x sin y d x d y =2\displaystyle\iint_{D_1}\cos x\sin y\dx\dy = 2 ∬ D 1 cos x sin y d x d y ,所以选(A)。
cos ( − x ) = cos x \cos(-x)=\cos x cos ( − x ) = cos x ,sin ( − y ) = − sin y \sin(-y)=-\sin y sin ( − y ) = − sin y ;左三角形上下对称,要看的是对 y y y 的奇偶。
答案:A
练习 1 ep 板书 二重积分 例 5
设
D D D 是由曲线
y = x 2 − 1 y=x^2-1 y = x 2 − 1 和
y = 1 − x 2 y=\sqrt{1-x^2} y = 1 − x 2 围成的平面区域,则
∬ D ( a x y + b y 2 ) d x d y \displaystyle\iint_D(axy+by^2)\dx\dy ∬ D ( a x y + b y 2 ) d x d y ( )
(A)等于 0
(B)符号与
a a a 有关,与
b b b 无关
(C)符号与
b b b 有关,与
a a a 无关
(D)符号与
a , b a,b a , b 都有关
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 D D D 关于 y y y 轴对称,a x y axy a x y 对 x x x 是奇函数,积分为 0;∬ D b y 2 d x d y = b ∬ D y 2 d x d y \displaystyle\iint_Dby^2\dx\dy=b\iint_Dy^2\dx\dy ∬ D b y 2 d x d y = b ∬ D y 2 d x d y ,而 ∬ D y 2 d x d y > 0 \displaystyle\iint_Dy^2\dx\dy>0 ∬ D y 2 d x d y > 0 ,符号只由 b b b 决定。所以选(C)。
D D D 上边是半圆、下边是抛物线,并不上下对称,所以 y 2 y^2 y 2 这一项去不掉;但它恒正,符号看得出来。
答案:C
练习 2 李林 第十章 习题 解答 (2) · p265
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 a x , x 2 + y 2 ≥ a x } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le2ax,\ x^2+y^2\ge ax\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 a x , x 2 + y 2 ≥ a x } ,
a > 0 a>0 a > 0 ,求
I = ∬ D ( x + y ) 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D(x+y)^2\dx\dy I = ∬ D ( x + y ) 2 d x d y 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
① 对称性。 ( x + y ) 2 = x 2 + y 2 + 2 x y (x+y)^2=x^2+y^2+2xy ( x + y ) 2 = x 2 + y 2 + 2 x y 。D D D 是两个偏心圆之间的月牙,关于 x x x 轴对称,2 x y 2xy 2 x y 对 y y y 是奇函数,积分为 0。
两个圆心 ( a , 0 ) (a,0) ( a , 0 ) 、( a 2 , 0 ) (\frac a2,0) ( 2 a , 0 ) 都在 x x x 轴上,区域上下对称。
② 极坐标。 I = ∫ − π 2 π 2 d θ ∫ a cos θ 2 a cos θ r 3 d r = 15 a 4 4 ∫ − π 2 π 2 cos 4 θ d θ = 15 a 4 4 ⋅ 3 π 8 = 45 π a 4 32 I=\displaystyle\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\dd\theta\int_{a\cos\theta}^{2a\cos\theta}r^3\dd r=\frac{15a^4}4\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\cos^4\theta\dd\theta=\frac{15a^4}4\cdot\frac{3\pi}8=\frac{45\pi a^4}{32} I = ∫ − 2 π 2 π d θ ∫ a c o s θ 2 a c o s θ r 3 d r = 4 15 a 4 ∫ − 2 π 2 π cos 4 θ d θ = 4 15 a 4 ⋅ 8 3 π = 32 45 π a 4 。
射线从小圆 r = a cos θ r=a\cos\theta r = a cos θ 进入、从大圆 r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ 离开;∫ − π 2 π 2 cos 4 θ d θ = 2 ⋅ 3 4 ⋅ 1 2 ⋅ π 2 = 3 π 8 \int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\cos^4\theta\dd\theta=2\cdot\frac34\cdot\frac12\cdot\frac\pi2=\frac{3\pi}8 ∫ − 2 π 2 π cos 4 θ d θ = 2 ⋅ 4 3 ⋅ 2 1 ⋅ 2 π = 8 3 π 。
答案:45 32 π a 4 \frac{45}{32}\pi a^4 32 45 π a 4
5.2 轮换对称:区域关于直线 y=x 对称
大白话:区域关于直线 y = x y=x y = x 对称(把 x x x 、y y y 对调,区域不变),那么积分里的 x x x 、y y y 也可以对调,积分值不变 。这叫轮换对称性。最常见的用法是“对调后相加再除以 2”:∬ f ( x , y ) = 1 2 ∬ [ f ( x , y ) + f ( y , x ) ] \iint f(x,y)=\frac12\iint[f(x,y)+f(y,x)] ∬ f ( x , y ) = 2 1 ∬ [ f ( x , y ) + f ( y , x )] ,一加,难看的分母往往就约掉了。刷题本的说法很到位:轮换对称只要求区域对调后不变,被积函数不用管,只看相加之后好不好算。
x y O (x , y ) (y , x ) y =x 1 2 区域关于 y = x y=x y = x 对称:( x , y ) ∈ D ⟺ ( y , x ) ∈ D (x,y)\in D\iff(y,x)\in D ( x , y ) ∈ D ⟺ ( y , x ) ∈ D 。
轮换对称性(李林 p251—252)
D 关于直线 y = x 对称 ⟹ ∬ D f ( x , y ) d x d y = ∬ D f ( y , x ) d x d y = 1 2 ∬ D [ f ( x , y ) + f ( y , x ) ] d x d y . \displaystyle D\text{ 关于直线 }y=x\text{ 对称}\ \Longrightarrow\ \iint_Df(x,y)\dx\dy=\iint_Df(y,x)\dx\dy=\frac12\iint_D\big[f(x,y)+f(y,x)\big]\dx\dy. D 关于直线 y = x 对称 ⟹ ∬ D f ( x , y ) d x d y = ∬ D f ( y , x ) d x d y = 2 1 ∬ D [ f ( x , y ) + f ( y , x ) ] d x d y .
为什么(李林的证明):换元 x = v x=v x = v ,y = u y=u y = u ,雅可比行列式的绝对值 ∣ J ∣ = 1 |J|=1 ∣ J ∣ = 1 ,而 D D D 对调后还是 D D D 。
怎样检验区域:把边界方程里的 x x x 、y y y 对调,整组条件不变(比如 x 2 + y 2 ≤ 4 x x^2+y^2\le4x x 2 + y 2 ≤ 4 x 与 x 2 + y 2 ≤ 4 y x^2+y^2\le4y x 2 + y 2 ≤ 4 y 互换位置)。
两个推论:f ( y , x ) = − f ( x , y ) f(y,x)=-f(x,y) f ( y , x ) = − f ( x , y ) 时积分为 0(如 ∬ ( y − x ) \iint(y-x) ∬ ( y − x ) );f ( y , x ) = f ( x , y ) f(y,x)=f(x,y) f ( y , x ) = f ( x , y ) 时积分等于 y = x y=x y = x 一侧那半块上积分的 2 倍。
被积函数是几项之和时,可以“整体”对调,也可以“分开”只对调其中一项(李林例 14 注③)。
方法卡 · 轮换对称
什么时候用
区域关于
y = x y=x y = x 对称(正方形
[ 0 , a ] 2 [0,a]^2 [ 0 , a ] 2 、圆心在
y = x y=x y = x 上的圆、第一象限的扇形和圆环);被积函数是
⋯ f ( x ) + f ( y ) \frac{\cdots}{f(x)+f(y)} f ( x ) + f ( y ) ⋯ 这样的分式,或
x 2 a 2 + y 2 b 2 \frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2} a 2 x 2 + b 2 y 2 这类对调后能凑成好算式子的。
步骤
画图,确认区域关于 y = x y=x y = x 对称。
写出 ∬ f ( y , x ) \iint f(y,x) ∬ f ( y , x ) ,和原积分相加再除以 2。
化简后通常分母约掉,或凑出 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 、sin 2 + cos 2 \sin^2+\cos^2 sin 2 + cos 2 ,再算。
比较大小、判正负的题:用 y = x y=x y = x 把区域切开,对称的两半相消,只看剩下的部分。
最容易错
区域不关于
y = x y=x y = x 对称也硬用(如
0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,
0 ≤ y ≤ 2 0\le y\le2 0 ≤ y ≤ 2 的长方形);只对调了被积函数,却把区域也换成了别的;把轮换对称和 5.3 节的“函数对称”混为一谈。
例 5.7 李林 第十章 §3 提要 2 例如 · p252
计算
I = ∬ D 2 e x 2 + 3 e y 2 e x 2 + e y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D\frac{2\e^{x^2}+3\e^{y^2}}{\e^{x^2}+\e^{y^2}}\dx\dy I = ∬ D e x 2 + e y 2 2 e x 2 + 3 e y 2 d x d y ,其中
D D D :
0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,
0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域关于 y = x y=x y = x 对称。 正方形 [ 0 , 1 ] × [ 0 , 1 ] [0,1]\times[0,1] [ 0 , 1 ] × [ 0 , 1 ] 对调 x x x 、y y y 还是它自己。
条件 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 、0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 对调后是同一组不等式。
② 对调后相加。 I = 1 2 ∬ D ( 2 e x 2 + 3 e y 2 e x 2 + e y 2 + 2 e y 2 + 3 e x 2 e y 2 + e x 2 ) d x d y = 1 2 ∬ D 5 d x d y = 5 2 I=\dfrac12\displaystyle\iint_D\Big(\frac{2\e^{x^2}+3\e^{y^2}}{\e^{x^2}+\e^{y^2}}+\frac{2\e^{y^2}+3\e^{x^2}}{\e^{y^2}+\e^{x^2}}\Big)\dx\dy=\frac12\iint_D5\dx\dy=\frac52 I = 2 1 ∬ D ( e x 2 + e y 2 2 e x 2 + 3 e y 2 + e y 2 + e x 2 2 e y 2 + 3 e x 2 ) d x d y = 2 1 ∬ D 5 d x d y = 2 5 。
两个分式分母相同,分子相加是 5 ( e x 2 + e y 2 ) 5(\e^{x^2}+\e^{y^2}) 5 ( e x 2 + e y 2 ) ,正好约掉。e x 2 \e^{x^2} e x 2 没有初等原函数,不用对称性根本算不出来。
答案:5 2 \frac52 2 5
例 5.8 ep 板书 二重积分 例 4 李林 第十章 习题 填空 (3) · p265
设区域
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 4 , x ≥ 0 , y ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le4,\ x\ge0,\ y\ge0\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 4 , x ≥ 0 , y ≥ 0 } ,
f ( x ) f(x) f ( x ) 为
D D D 上的正值连续函数,
a , b a,b a , b 为常数,记
g ( x , y ) = a f ( x ) + b f ( y ) f ( x ) + f ( y ) g(x,y)=\dfrac{a\sqrt{f(x)}+b\sqrt{f(y)}}{\sqrt{f(x)}+\sqrt{f(y)}} g ( x , y ) = f ( x ) + f ( y ) a f ( x ) + b f ( y ) ,则
∬ D g ( x , y ) d σ = \displaystyle\iint_Dg(x,y)\dd\sigma= ∬ D g ( x , y ) d σ = ( )
(A)
a b π ab\pi abπ (B)
a b 2 π \dfrac{ab}2\pi 2 ab π (C)
( a + b ) π (a+b)\pi ( a + b ) π (D)
a + b 2 π \dfrac{a+b}2\pi 2 a + b π
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域关于 y = x y=x y = x 对称。 第一象限的四分之一圆,对调 x x x 、y y y 不变。
x 2 + y 2 ≤ 4 x^2+y^2\le4 x 2 + y 2 ≤ 4 对调不变,x ≥ 0 x\ge0 x ≥ 0 与 y ≥ 0 y\ge0 y ≥ 0 互换位置。
② 对调后相加。 原式 = 1 2 ∬ D [ g ( x , y ) + g ( y , x ) ] d σ =\dfrac12\displaystyle\iint_D\big[g(x,y)+g(y,x)\big]\dd\sigma = 2 1 ∬ D [ g ( x , y ) + g ( y , x ) ] d σ 。两个分式分母相同,分子相加得 ( a + b ) f ( x ) + ( a + b ) f ( y ) (a+b)\sqrt{f(x)}+(a+b)\sqrt{f(y)} ( a + b ) f ( x ) + ( a + b ) f ( y ) ,所以 g ( x , y ) + g ( y , x ) = a + b g(x,y)+g(y,x)=a+b g ( x , y ) + g ( y , x ) = a + b ,原式 = a + b 2 ∬ D d σ =\dfrac{a+b}2\displaystyle\iint_D\dd\sigma = 2 a + b ∬ D d σ 。
分子合并成 ( a + b ) ( f ( x ) + f ( y ) ) (a+b)\big(\sqrt{f(x)}+\sqrt{f(y)}\big) ( a + b ) ( f ( x ) + f ( y ) ) ,正好和分母约掉;f f f 具体是什么都不需要知道。
③ 面积。 四分之一圆的面积 = 1 4 ⋅ π ⋅ 2 2 = π =\frac14\cdot\pi\cdot2^2=\pi = 4 1 ⋅ π ⋅ 2 2 = π ,原式 = a + b 2 π =\dfrac{a+b}2\pi = 2 a + b π 。所以选(D)。
常数的二重积分等于常数乘面积。
答案:D
例 5.9 2014 数二(17) 2014 数三(16) 李林 第十章 §3 例 14 · p256
设平面区域
D = { ( x , y ) ∣ 1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 4 , x ≥ 0 , y ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid1\le x^2+y^2\le4,\ x\ge0,\ y\ge0\} D = {( x , y ) ∣ 1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 4 , x ≥ 0 , y ≥ 0 } ,计算
∬ D x sin ( π x 2 + y 2 ) x + y d x d y \displaystyle\iint_D\frac{x\sin\big(\pi\sqrt{x^2+y^2}\big)}{x+y}\dx\dy ∬ D x + y x sin ( π x 2 + y 2 ) d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 轮换对称。 D D D 是第一象限的四分之一圆环,关于 y = x y=x y = x 对称(见本节开头的图)。所以原式 = 1 2 ∬ D ( x + y ) sin ( π x 2 + y 2 ) x + y d x d y = 1 2 ∬ D sin ( π x 2 + y 2 ) d x d y =\dfrac12\displaystyle\iint_D\frac{(x+y)\sin\big(\pi\sqrt{x^2+y^2}\big)}{x+y}\dx\dy=\frac12\iint_D\sin\big(\pi\sqrt{x^2+y^2}\big)\dx\dy = 2 1 ∬ D x + y ( x + y ) sin ( π x 2 + y 2 ) d x d y = 2 1 ∬ D sin ( π x 2 + y 2 ) d x d y 。
对调后分子的 x x x 变成 y y y ,sin ( π x 2 + y 2 ) \sin(\pi\sqrt{x^2+y^2}) sin ( π x 2 + y 2 ) 和分母 x + y x+y x + y 都不变;相加后分子凑出 x + y x+y x + y ,和分母约掉。
② 极坐标。 = 1 2 ∫ 0 π 2 d θ ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r = π 4 ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r =\dfrac12\displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_1^2r\sin(\pi r)\dd r=\frac\pi4\int_1^2r\sin(\pi r)\dd r = 2 1 ∫ 0 2 π d θ ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r = 4 π ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r 。
约掉分母后只剩 x 2 + y 2 = r \sqrt{x^2+y^2}=r x 2 + y 2 = r ,圆环的 r r r 、θ \theta θ 上下限都是常数。
③ 分部积分。 ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r = [ − r cos π r π ] 1 2 + 1 π ∫ 1 2 cos π r d r = − 3 π \displaystyle\int_1^2r\sin(\pi r)\dd r=\Big[-\frac{r\cos\pi r}\pi\Big]_1^2+\frac1\pi\int_1^2\cos\pi r\dd r=-\frac3\pi ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r = [ − π r cos π r ] 1 2 + π 1 ∫ 1 2 cos π r d r = − π 3 ,原式 = π 4 ⋅ ( − 3 π ) = − 3 4 =\dfrac\pi4\cdot\Big(-\dfrac3\pi\Big)=-\dfrac34 = 4 π ⋅ ( − π 3 ) = − 4 3 。
r = 2 r=2 r = 2 处 − 2 cos 2 π π = − 2 π -\frac{2\cos2\pi}\pi=-\frac2\pi − π 2 c o s 2 π = − π 2 ,r = 1 r=1 r = 1 处 − cos π π = 1 π -\frac{\cos\pi}\pi=\frac1\pi − π c o s π = π 1 ,相减得 − 3 π -\frac3\pi − π 3 ;sin π r \sin\pi r sin π r 在 1、2 处都为 0,后一项是 0。
④ 另一种做法(李林注②)。 直接用极坐标:∫ 0 π 2 cos θ cos θ + sin θ d θ ⋅ ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\frac{\cos\theta}{\cos\theta+\sin\theta}\dd\theta\cdot\int_1^2r\sin(\pi r)\dd r ∫ 0 2 π cos θ + sin θ cos θ d θ ⋅ ∫ 1 2 r sin ( π r ) d r ,前一个积分用同样的“对调”思路(θ → π 2 − θ \theta\to\frac\pi2-\theta θ → 2 π − θ )等于 π 4 \frac\pi4 4 π 。
θ → π 2 − θ \theta\to\frac\pi2-\theta θ → 2 π − θ 把 cos θ \cos\theta cos θ 、sin θ \sin\theta sin θ 对调,就是极坐标里的轮换对称;两种写法殊途同归。
答案:− 3 4 -\frac34 − 4 3
例 5.10 李林 第十章 §3 例 14 注 例如 1 · p257
计算
I = ∬ D e x 2 + y 2 ( sin 2 x + cos 2 y ) d x d y I=\displaystyle\iint_D\e^{x^2+y^2}(\sin^2x+\cos^2y)\dx\dy I = ∬ D e x 2 + y 2 ( sin 2 x + cos 2 y ) d x d y ,其中
D D D :
x 2 + y 2 ≤ 1 x^2+y^2\le1 x 2 + y 2 ≤ 1 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 只对调一项。 圆域关于 y = x y=x y = x 对称,e x 2 + y 2 \e^{x^2+y^2} e x 2 + y 2 对调不变,所以 ∬ D e x 2 + y 2 sin 2 x d x d y = ∬ D e x 2 + y 2 sin 2 y d x d y \displaystyle\iint_D\e^{x^2+y^2}\sin^2x\dx\dy=\iint_D\e^{x^2+y^2}\sin^2y\dx\dy ∬ D e x 2 + y 2 sin 2 x d x d y = ∬ D e x 2 + y 2 sin 2 y d x d y 。
这就是“分开”用轮换对称:只把含 sin 2 x \sin^2x sin 2 x 那一项的 x x x 、y y y 对调,另一项不动。
② 凑出 1。 I = ∬ D e x 2 + y 2 ( sin 2 y + cos 2 y ) d x d y = ∬ D e x 2 + y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D\e^{x^2+y^2}(\sin^2y+\cos^2y)\dx\dy=\iint_D\e^{x^2+y^2}\dx\dy I = ∬ D e x 2 + y 2 ( sin 2 y + cos 2 y ) d x d y = ∬ D e x 2 + y 2 d x d y 。
对调后两项里都是 y y y ,sin 2 y + cos 2 y = 1 \sin^2y+\cos^2y=1 sin 2 y + cos 2 y = 1 。整体对调也行:1 2 ∬ e x 2 + y 2 ( sin 2 x + cos 2 x + sin 2 y + cos 2 y ) \frac12\iint\e^{x^2+y^2}(\sin^2x+\cos^2x+\sin^2y+\cos^2y) 2 1 ∬ e x 2 + y 2 ( sin 2 x + cos 2 x + sin 2 y + cos 2 y ) ,结果一样。
③ 极坐标。 = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 e r 2 r d r = 2 π ⋅ 1 2 ( e − 1 ) = π ( e − 1 ) =\displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^1\e^{r^2}r\dd r=2\pi\cdot\frac12(\e-1)=\pi(\e-1) = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 e r 2 r d r = 2 π ⋅ 2 1 ( e − 1 ) = π ( e − 1 ) 。
面积元素多出来的 r r r 正好让 e r 2 \e^{r^2} e r 2 能凑微分:r e r 2 d r = 1 2 d ( e r 2 ) r\e^{r^2}\dd r=\frac12\dd(\e^{r^2}) r e r 2 d r = 2 1 d ( e r 2 ) ,一步积出;θ \theta θ 那一层给出 2 π 2\pi 2 π 。
答案:π ( e − 1 ) \pi(\e-1) π ( e − 1 )
例 5.11 李林 第十章 §3 例 14 注 例如 2 · p257
证明:
∬ D ( e sin y + e − sin x ) d x d y ≥ 2 π 2 \displaystyle\iint_D\big(\e^{\sin y}+\e^{-\sin x}\big)\dx\dy\ge2\pi^2 ∬ D ( e s i n y + e − s i n x ) d x d y ≥ 2 π 2 ,其中
D D D :
0 ≤ x ≤ π 0\le x\le\pi 0 ≤ x ≤ π ,
0 ≤ y ≤ π 0\le y\le\pi 0 ≤ y ≤ π 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 轮换对称。 D = [ 0 , π ] × [ 0 , π ] D=[0,\pi]\times[0,\pi] D = [ 0 , π ] × [ 0 , π ] 关于 y = x y=x y = x 对称,所以 ∬ D e sin y d x d y = ∬ D e sin x d x d y \displaystyle\iint_D\e^{\sin y}\dx\dy=\iint_D\e^{\sin x}\dx\dy ∬ D e s i n y d x d y = ∬ D e s i n x d x d y 。
只对调第一项(分开用),让两项都变成 x x x 的函数,才能放到一起比较。
② 合并。 左边 = ∬ D ( e sin x + e − sin x ) d x d y =\displaystyle\iint_D\big(\e^{\sin x}+\e^{-\sin x}\big)\dx\dy = ∬ D ( e s i n x + e − s i n x ) d x d y 。
现在被积函数是 t + 1 t t+\frac1t t + t 1 的样子,其中 t = e sin x > 0 t=\e^{\sin x}>0 t = e s i n x > 0 。
③ 均值不等式。 e sin x + e − sin x ≥ 2 e sin x ⋅ e − sin x = 2 \e^{\sin x}+\e^{-\sin x}\ge2\sqrt{\e^{\sin x}\cdot\e^{-\sin x}}=2 e s i n x + e − s i n x ≥ 2 e s i n x ⋅ e − s i n x = 2 ,所以左边 ≥ ∬ D 2 d x d y = 2 π 2 \ge\displaystyle\iint_D2\dx\dy=2\pi^2 ≥ ∬ D 2 d x d y = 2 π 2 。
被积函数处处 ≥ 2 \ge2 ≥ 2 ,积分就 ≥ 2 × \ge2\times ≥ 2 × 面积,面积是 π ⋅ π = π 2 \pi\cdot\pi=\pi^2 π ⋅ π = π 2 (第 1 部分的比较性质)。
答案:证明题。思路:轮换对称把 e sin y \e^{\sin y} e s i n y 换成 e sin x \e^{\sin x} e s i n x ,再用 t + 1 t ≥ 2 t+\frac1t\ge2 t + t 1 ≥ 2
x y O D ₁D ₂D ₃D ₄y −x >0y −x <0y =x 2013 数二(6):y = x y=x y = x 把 D 1 D_1 D 1 、D 3 D_3 D 3 各切成对称的两半。
例 5.12 2013 数二(6) 2013 数三(3) 李林 第十章 §3 例 13 · p256
设
D k D_k D k 是圆域
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le1\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 } 在第
k k k 象限的部分,记
I k = ∬ D k ( y − x ) d x d y ( k = 1 , 2 , 3 , 4 ) I_k=\displaystyle\iint_{D_k}(y-x)\dx\dy\ (k=1,2,3,4) I k = ∬ D k ( y − x ) d x d y ( k = 1 , 2 , 3 , 4 ) ,则( )
(A)
I 1 > 0 I_1>0 I 1 > 0 (B)
I 2 > 0 I_2>0 I 2 > 0 (C)
I 3 > 0 I_3>0 I 3 > 0 (D)
I 4 > 0 I_4>0 I 4 > 0
解答先遮住,自己试 5 分钟
① D 1 D_1 D 1 、D 3 D_3 D 3 关于 y = x y=x y = x 对称。 对调 x x x 、y y y ,y − x y-x y − x 变成 x − y = − ( y − x ) x-y=-(y-x) x − y = − ( y − x ) ,所以 I 1 = 1 2 ∬ D 1 [ ( y − x ) + ( x − y ) ] d x d y = 0 I_1=\dfrac12\displaystyle\iint_{D_1}\big[(y-x)+(x-y)\big]\dx\dy=0 I 1 = 2 1 ∬ D 1 [ ( y − x ) + ( x − y ) ] d x d y = 0 ,同理 I 3 = 0 I_3=0 I 3 = 0 。
被积函数对调后变号,就像奇函数在对称区间上积分为 0。
② D 2 D_2 D 2 、D 4 D_4 D 4 看符号。 在 D 2 D_2 D 2 上 x ≤ 0 ≤ y x\le0\le y x ≤ 0 ≤ y ,y − x ≥ 0 y-x\ge0 y − x ≥ 0 且不恒为 0,所以 I 2 > 0 I_2>0 I 2 > 0 ;在 D 4 D_4 D 4 上 y − x ≤ 0 y-x\le0 y − x ≤ 0 ,I 4 < 0 I_4<0 I 4 < 0 。所以选(B)。
第二象限的点都在 y = x y=x y = x 上方;非负、不恒为 0 的连续函数积分为正。
答案:B
x y O x −y <0x −y >0y =√x y =x ²y =x 1 2016 数三(3):红色一块在 y = x y=x y = x 上方,绿色一块在下方。
例 5.13 2016 数三(3)
设
J i = ∬ D i x − y 3 d x d y ( i = 1 , 2 , 3 ) J_i=\displaystyle\iint_{D_i}\sqrt[3]{x-y}\dx\dy\ (i=1,2,3) J i = ∬ D i 3 x − y d x d y ( i = 1 , 2 , 3 ) ,其中
D 1 = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } D_1=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ 0\le y\le1\} D 1 = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } ,
D 2 = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ x } D_2=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ 0\le y\le\sqrt x\} D 2 = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ x } ,
D 3 = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , x 2 ≤ y ≤ 1 } D_3=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ x^2\le y\le1\} D 3 = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , x 2 ≤ y ≤ 1 } ,则( )
(A)
J 1 < J 2 < J 3 J_1<J_2<J_3 J 1 < J 2 < J 3 (B)
J 3 < J 1 < J 2 J_3<J_1<J_2 J 3 < J 1 < J 2 (C)
J 2 < J 3 < J 1 J_2<J_3<J_1 J 2 < J 3 < J 1 (D)
J 2 < J 1 < J 3 J_2<J_1<J_3 J 2 < J 1 < J 3
解答先遮住,自己试 5 分钟
① J 1 = 0 J_1=0 J 1 = 0 。 正方形 D 1 D_1 D 1 关于 y = x y=x y = x 对称,x − y 3 \sqrt[3]{x-y} 3 x − y 对调后变号,所以 J 1 = 0 J_1=0 J 1 = 0 。
和上一题的 I 1 I_1 I 1 同理:对调后相加为 0。
② J 2 > 0 J_2>0 J 2 > 0 。 D 2 D_2 D 2 是 D 1 D_1 D 1 去掉 { y > x } \{y>\sqrt x\} { y > x } 那一块(图中红色)。那一块在 y = x y=x y = x 上方,x − y 3 < 0 \sqrt[3]{x-y}<0 3 x − y < 0 ,所以 J 2 = J 1 − ( 负数 ) > 0 J_2=J_1-(\text{负数})>0 J 2 = J 1 − ( 负数 ) > 0 。
在 [ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上 x ≥ x \sqrt x\ge x x ≥ x ,满足 y > x y>\sqrt x y > x 的点一定有 y > x y>x y > x ;去掉积分为负的一块,积分变大。
③ J 3 < 0 J_3<0 J 3 < 0 。 D 3 D_3 D 3 是 D 1 D_1 D 1 去掉 { y < x 2 } \{y<x^2\} { y < x 2 } 那一块(绿色),那一块在 y = x y=x y = x 下方,x − y 3 > 0 \sqrt[3]{x-y}>0 3 x − y > 0 ,所以 J 3 = J 1 − ( 正数 ) < 0 J_3=J_1-(\text{正数})<0 J 3 = J 1 − ( 正数 ) < 0 。于是 J 3 < J 1 < J 2 J_3<J_1<J_2 J 3 < J 1 < J 2 ,所以选(B)。
在 [ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上 x 2 ≤ x x^2\le x x 2 ≤ x ,满足 y < x 2 y<x^2 y < x 2 的点一定有 y < x y<x y < x 。
答案:B
x y O (2, 2) r =4cos θr =4sin θθ=π/4 2025 数二(20):两个偏心圆的公共部分,按 θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π 分成对称的两半。
例 5.14 2025 数二(20)
已知平面有界区域
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 4 x , x 2 + y 2 ≤ 4 y } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le4x,\ x^2+y^2\le4y\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 4 x , x 2 + y 2 ≤ 4 y } ,计算
∬ D ( x − y ) 2 d x d y \displaystyle\iint_D(x-y)^2\dx\dy ∬ D ( x − y ) 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 对称性。 两个条件对调后互换,D D D 关于 y = x y=x y = x 对称;( x − y ) 2 (x-y)^2 ( x − y ) 2 对调后不变。所以只算 y = x y=x y = x 下方的一半,再乘 2。
被积函数对调不变时,两半上的积分相等;只算一半,就少分一段。
② 极坐标定限。 两圆 r = 4 cos θ r=4\cos\theta r = 4 cos θ 、r = 4 sin θ r=4\sin\theta r = 4 sin θ 交于 θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π 。下半块 0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π ,射线先碰到 r = 4 sin θ r=4\sin\theta r = 4 sin θ ,所以 0 ≤ r ≤ 4 sin θ 0\le r\le4\sin\theta 0 ≤ r ≤ 4 sin θ 。
公共部分取两个上限中较小的那个;θ < π 4 \theta<\frac\pi4 θ < 4 π 时 sin θ < cos θ \sin\theta<\cos\theta sin θ < cos θ 。
③ 化成定积分。 ( x − y ) 2 = r 2 ( 1 − sin 2 θ ) (x-y)^2=r^2(1-\sin2\theta) ( x − y ) 2 = r 2 ( 1 − sin 2 θ ) ,原式 = 2 ∫ 0 π 4 ( 1 − sin 2 θ ) d θ ∫ 0 4 sin θ r 3 d r = 128 ∫ 0 π 4 ( sin 4 θ − 2 sin 5 θ cos θ ) d θ =2\displaystyle\int_0^{\frac\pi4}(1-\sin2\theta)\dd\theta\int_0^{4\sin\theta}r^3\dd r=128\int_0^{\frac\pi4}\big(\sin^4\theta-2\sin^5\theta\cos\theta\big)\dd\theta = 2 ∫ 0 4 π ( 1 − sin 2 θ ) d θ ∫ 0 4 s i n θ r 3 d r = 128 ∫ 0 4 π ( sin 4 θ − 2 sin 5 θ cos θ ) d θ 。
被积函数换成极坐标后展开:( r cos θ − r sin θ ) 2 = r 2 ( 1 − 2 sin θ cos θ ) (r\cos\theta-r\sin\theta)^2=r^2(1-2\sin\theta\cos\theta) ( r cos θ − r sin θ ) 2 = r 2 ( 1 − 2 sin θ cos θ ) ;∫ 0 4 sin θ r 3 d r = 64 sin 4 θ \int_0^{4\sin\theta}r^3\dd r=64\sin^4\theta ∫ 0 4 s i n θ r 3 d r = 64 sin 4 θ ,再乘 2 得 128。
④ 计算。 两个定积分分别算:∫ 0 π 4 sin 4 θ d θ = 3 π 32 − 1 4 \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\sin^4\theta\dd\theta=\frac{3\pi}{32}-\frac14 ∫ 0 4 π sin 4 θ d θ = 32 3 π − 4 1 ,∫ 0 π 4 2 sin 5 θ cos θ d θ = 1 3 sin 6 θ ∣ 0 π 4 = 1 24 \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}2\sin^5\theta\cos\theta\dd\theta=\frac13\sin^6\theta\Big|_0^{\frac\pi4}=\frac1{24} ∫ 0 4 π 2 sin 5 θ cos θ d θ = 3 1 sin 6 θ 0 4 π = 24 1 ,原式 = 128 ( 3 π 32 − 1 4 − 1 24 ) = 12 π − 112 3 =128\Big(\dfrac{3\pi}{32}-\dfrac14-\dfrac1{24}\Big)=12\pi-\dfrac{112}3 = 128 ( 32 3 π − 4 1 − 24 1 ) = 12 π − 3 112 。
sin 4 θ = 3 8 − 1 2 cos 2 θ + 1 8 cos 4 θ \sin^4\theta=\frac38-\frac12\cos2\theta+\frac18\cos4\theta sin 4 θ = 8 3 − 2 1 cos 2 θ + 8 1 cos 4 θ ,积到 π 4 \frac\pi4 4 π 得 3 π 32 − 1 4 + 0 \frac{3\pi}{32}-\frac14+0 32 3 π − 4 1 + 0 ;第二项凑 d ( sin θ ) \dd(\sin\theta) d ( sin θ ) 。
答案:12 π − 112 3 12\pi-\frac{112}3 12 π − 3 112
练习 3 李林 第十章 §3 例 12 · p256
设
D D D :
x 2 + y 2 ≤ R 2 x^2+y^2\le R^2 x 2 + y 2 ≤ R 2 ,则
I = ∬ D ( x 2 a 2 + y 2 b 2 ) d x d y = I=\displaystyle\iint_D\Big(\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}\Big)\dx\dy= I = ∬ D ( a 2 x 2 + b 2 y 2 ) d x d y = ______。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 圆域关于 y = x y=x y = x 对称,∬ D x 2 = ∬ D y 2 = 1 2 ∬ D ( x 2 + y 2 ) = 1 2 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 R r 3 d r = π R 4 4 \displaystyle\iint_Dx^2=\iint_Dy^2=\frac12\iint_D(x^2+y^2)=\frac12\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^Rr^3\dd r=\frac{\pi R^4}4 ∬ D x 2 = ∬ D y 2 = 2 1 ∬ D ( x 2 + y 2 ) = 2 1 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 R r 3 d r = 4 π R 4 ,所以 I = π R 4 4 ( 1 a 2 + 1 b 2 ) I=\dfrac{\pi R^4}4\Big(\dfrac1{a^2}+\dfrac1{b^2}\Big) I = 4 π R 4 ( a 2 1 + b 2 1 ) 。
直接用极坐标会冒出 cos 2 θ a 2 + sin 2 θ b 2 \frac{\cos^2\theta}{a^2}+\frac{\sin^2\theta}{b^2} a 2 c o s 2 θ + b 2 s i n 2 θ ,不如先对调凑出 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 。
答案:π R 4 4 ( 1 a 2 + 1 b 2 ) \frac{\pi R^4}4\Big(\frac1{a^2}+\frac1{b^2}\Big) 4 π R 4 ( a 2 1 + b 2 1 )
5.3 平移、形心与函数对称:对称中心不在原点
大白话:对称中心不在原点,就先把它挪到原点 。圆心在 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) 的圆,令 v = y − 1 v=y-1 v = y − 1 就变成以原点为圆心的圆,奇偶对称又能用了;这叫平移,面积元素不变,不用多乘东西。更省事的是形心公式:区域关于直线 x = x 0 x=x_0 x = x 0 对称时,∬ D x d σ = x 0 ⋅ S D \iint_Dx\dd\sigma=x_0\cdot S_D ∬ D x d σ = x 0 ⋅ S D ,一次式的积分直接写出来。还有一种是函数自己的对称:f ( x ) f ( y ) f(x)f(y) f ( x ) f ( y ) 对调 x x x 、y y y 不变,三角形上的积分就是正方形上的一半。
x y O (0, 1) x ²+y ²=2y 圆心 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) :关于 y y y 轴对称,平移 v = y − 1 v=y-1 v = y − 1 后是单位圆。
x y O 形心 (1, 2) √3 √2 椭圆关于 x = 1 x=1 x = 1 、y = 2 y=2 y = 2 都对称,中心就是形心。
平移与形心(刷题本“升华对称性”;ep 板书)
D 关于直线 x = x 0 对称 ⟹ ∬ D ( x − x 0 ) 2 k + 1 g ( y ) d σ = 0 , \displaystyle D\text{ 关于直线 }x=x_0\text{ 对称}\ \Longrightarrow\ \iint_D(x-x_0)^{2k+1}g(y)\dd\sigma=0, D 关于直线 x = x 0 对称 ⟹ ∬ D ( x − x 0 ) 2 k + 1 g ( y ) d σ = 0 , ∬ D x d σ = x 0 S D ; \displaystyle \iint_Dx\dd\sigma=x_0\,S_D; ∬ D x d σ = x 0 S D ;
D 关于直线 y = y 0 对称 ⟹ ∬ D ( y − y 0 ) 2 k + 1 h ( x ) d σ = 0 , \displaystyle D\text{ 关于直线 }y=y_0\text{ 对称}\ \Longrightarrow\ \iint_D(y-y_0)^{2k+1}h(x)\dd\sigma=0, D 关于直线 y = y 0 对称 ⟹ ∬ D ( y − y 0 ) 2 k + 1 h ( x ) d σ = 0 , ∬ D y d σ = y 0 S D . \displaystyle \iint_Dy\dd\sigma=y_0\,S_D. ∬ D y d σ = y 0 S D .
为什么:令 u = x − x 0 u=x-x_0 u = x − x 0 ,区域变成关于 u = 0 u=0 u = 0 对称,u 2 k + 1 u^{2k+1} u 2 k + 1 是奇函数,积分为 0。这就是刷题本说的“升华对称性”,和一元里 ∫ x 0 − a x 0 + a ( x − x 0 ) 3 d x = 0 \int_{x_0-a}^{x_0+a}(x-x_0)^3\dx=0 ∫ x 0 − a x 0 + a ( x − x 0 ) 3 d x = 0 一样。
所以圆、椭圆、矩形上 ∬ D ( a x + b y + c ) d σ = ( a x 0 + b y 0 + c ) S D \iint_D(ax+by+c)\dd\sigma=(ax_0+by_0+c)\,S_D ∬ D ( a x + b y + c ) d σ = ( a x 0 + b y 0 + c ) S D ,( x 0 , y 0 ) (x_0,y_0) ( x 0 , y 0 ) 是中心(形心),一次式不用积分。
平移 u = x − x 0 u=x-x_0 u = x − x 0 ,v = y − y 0 v=y-y_0 v = y − y 0 的雅可比行列式是 1,直接替换即可(ep 板书:平移、伸缩可以直接写,不必再算雅可比行列式)。
函数对称(李林 p252):D 1 D_1 D 1 、D 2 D_2 D 2 关于 y = x y=x y = x 对称,且 f ( x , y ) = f ( y , x ) f(x,y)=f(y,x) f ( x , y ) = f ( y , x ) ,则 ∬ D 1 f = ∬ D 2 f = 1 2 ∬ D 1 + D 2 f \iint_{D_1}f=\iint_{D_2}f=\frac12\iint_{D_1+D_2}f ∬ D 1 f = ∬ D 2 f = 2 1 ∬ D 1 + D 2 f 。
方法卡 · 平移与形心
什么时候用
圆心不在原点的圆、椭圆,被积函数是一次式或
( x + a ) 2 (x+a)^2 ( x + a ) 2 这类;区域关于一条不过原点的直线对称。
步骤
配方找出对称中心 ( x 0 , y 0 ) (x_0,y_0) ( x 0 , y 0 ) 。
把被积函数写成 x − x 0 x-x_0 x − x 0 、y − y 0 y-y_0 y − y 0 的多项式。
奇次项积分为 0;一次式用形心公式;二次项平移后用极坐标或轮换对称。
最容易错
配方配错半径(
x 2 + y 2 ≤ x + y + 1 x^2+y^2\le x+y+1 x 2 + y 2 ≤ x + y + 1 的半径平方是
3 2 \frac32 2 3 ,不是 1);平移后忘了区域的边界也要跟着换;把
( x + 1 ) 2 (x+1)^2 ( x + 1 ) 2 展开后漏了
∬ 1 d σ \iint1\dd\sigma ∬ 1 d σ 那一项。
例 5.15 2017 数二(20) 刷题本 章节七 例 7-33
已知平面区域
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 y } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le2y\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 y } ,计算二重积分
∬ D ( x + 1 ) 2 d x d y \displaystyle\iint_D(x+1)^2\dx\dy ∬ D ( x + 1 ) 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 展开,扔掉奇项。 ( x + 1 ) 2 = x 2 + 2 x + 1 (x+1)^2=x^2+2x+1 ( x + 1 ) 2 = x 2 + 2 x + 1 。D D D 是圆心 ( 0 , 1 ) (0,1) ( 0 , 1 ) 、半径 1 的圆,关于 y y y 轴对称,2 x 2x 2 x 对 x x x 是奇函数,积分为 0。
x 2 + y 2 ≤ 2 y x^2+y^2\le2y x 2 + y 2 ≤ 2 y 配方得 x 2 + ( y − 1 ) 2 ≤ 1 x^2+(y-1)^2\le1 x 2 + ( y − 1 ) 2 ≤ 1 ;圆心在 y y y 轴上,圆左右对称。
② 常数项。 ∬ D 1 d x d y = π \displaystyle\iint_D1\dx\dy=\pi ∬ D 1 d x d y = π 。
常数 1 的积分就是面积,半径 1 的圆面积是 π \pi π 。
③ x 2 x^2 x 2 项:平移。 令 v = y − 1 v=y-1 v = y − 1 ,D D D 变成单位圆 x 2 + v 2 ≤ 1 x^2+v^2\le1 x 2 + v 2 ≤ 1 :∬ D x 2 d x d y = 1 2 ∬ x 2 + v 2 ≤ 1 ( x 2 + v 2 ) d x d v = 1 2 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 r 3 d r = π 4 \displaystyle\iint_Dx^2\dx\dy=\frac12\iint_{x^2+v^2\le1}(x^2+v^2)\dx\dd v=\frac12\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^1r^3\dd r=\frac\pi4 ∬ D x 2 d x d y = 2 1 ∬ x 2 + v 2 ≤ 1 ( x 2 + v 2 ) d x d v = 2 1 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 r 3 d r = 4 π 。所以原式 = π 4 + π = 5 π 4 =\dfrac\pi4+\pi=\dfrac{5\pi}4 = 4 π + π = 4 5 π 。
x 2 x^2 x 2 里没有 y y y ,平移 y y y 不改变它;单位圆关于 y = x y=x y = x 对称,∬ x 2 = ∬ v 2 \iint x^2=\iint v^2 ∬ x 2 = ∬ v 2 ,取平均凑出 r 2 r^2 r 2 。
答案:5 π 4 \frac{5\pi}4 4 5 π
x y O (1, 1) y =x (x −1)²+(y −1)²=2 刷题本例 7-32:直线 y = x y=x y = x 过圆心 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ,区域是上半个圆。
例 5.16 刷题本 章节七 例 7-32
求二重积分
∬ D ( x − y ) d x d y \displaystyle\iint_D(x-y)\dx\dy ∬ D ( x − y ) d x d y ,其中
D = { ( x , y ) ∣ ( x − 1 ) 2 + ( y − 1 ) 2 ≤ 2 , y ≥ x } D=\{(x,y)\mid(x-1)^2+(y-1)^2\le2,\ y\ge x\} D = {( x , y ) ∣ ( x − 1 ) 2 + ( y − 1 ) 2 ≤ 2 , y ≥ x } 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 平移到圆心。 令 u = x − 1 u=x-1 u = x − 1 ,v = y − 1 v=y-1 v = y − 1 ,则 x − y = u − v x-y=u-v x − y = u − v ,区域变成 u 2 + v 2 ≤ 2 u^2+v^2\le2 u 2 + v 2 ≤ 2 ,v ≥ u v\ge u v ≥ u 。
圆心 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) 挪到原点,圆变成以原点为圆心的圆;直线 y = x y=x y = x 过圆心,平移后是 v = u v=u v = u 。平移不改变面积元素。
② 极坐标。 v ≥ u v\ge u v ≥ u 是直线 v = u v=u v = u 上方的半圆:π 4 ≤ θ ≤ 5 π 4 \frac\pi4\le\theta\le\frac{5\pi}4 4 π ≤ θ ≤ 4 5 π ,0 ≤ r ≤ 2 0\le r\le\sqrt2 0 ≤ r ≤ 2 。
从原点看,v = u v=u v = u 上方的方向是 θ \theta θ 从 π 4 \frac\pi4 4 π 转到 5 π 4 \frac{5\pi}4 4 5 π 。
③ 计算。 原式 = ∫ π 4 5 π 4 ( cos θ − sin θ ) d θ ∫ 0 2 r 2 d r = [ sin θ + cos θ ] π 4 5 π 4 ⋅ 2 2 3 = ( − 2 2 ) ⋅ 2 2 3 = − 8 3 =\displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac{5\pi}4}(\cos\theta-\sin\theta)\dd\theta\int_0^{\sqrt2}r^2\dd r=\big[\sin\theta+\cos\theta\big]_{\frac\pi4}^{\frac{5\pi}4}\cdot\frac{2\sqrt2}3=(-2\sqrt2)\cdot\frac{2\sqrt2}3=-\frac83 = ∫ 4 π 4 5 π ( cos θ − sin θ ) d θ ∫ 0 2 r 2 d r = [ sin θ + cos θ ] 4 π 4 5 π ⋅ 3 2 2 = ( − 2 2 ) ⋅ 3 2 2 = − 3 8 。
代入上下限:5 π 4 \frac{5\pi}4 4 5 π 处 sin θ + cos θ = − 2 \sin\theta+\cos\theta=-\sqrt2 sin θ + cos θ = − 2 ,π 4 \frac\pi4 4 π 处是 2 \sqrt2 2 ;∫ 0 2 r 2 d r = 2 2 3 \int_0^{\sqrt2}r^2\dd r=\frac{2\sqrt2}3 ∫ 0 2 r 2 d r = 3 2 2 。
答案:− 8 3 -\frac83 − 3 8
x y O (1, 1) y ²=x x ²=y y =x 2025 数三(19):两条抛物线围成的区域关于 y = x y=x y = x 对称。
例 5.17 2025 数三(19)
已知平面有界区域
D = { ( x , y ) ∣ y 2 ≤ x , x 2 ≤ y } D=\{(x,y)\mid y^2\le x,\ x^2\le y\} D = {( x , y ) ∣ y 2 ≤ x , x 2 ≤ y } ,计算二重积分
∬ D ( x − y + 1 ) 2 d x d y \displaystyle\iint_D(x-y+1)^2\dx\dy ∬ D ( x − y + 1 ) 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 展开。 ( x − y + 1 ) 2 = ( x − y ) 2 + 2 ( x − y ) + 1 (x-y+1)^2=(x-y)^2+2(x-y)+1 ( x − y + 1 ) 2 = ( x − y ) 2 + 2 ( x − y ) + 1 。
把 x − y x-y x − y 看成一个整体:它对调 x x x 、y y y 后变号,平方后不变。
② 轮换对称去掉一次项。 D D D 关于 y = x y=x y = x 对称(两个条件对调后互换),x − y x-y x − y 对调后变号,所以 ∬ D ( x − y ) d x d y = 0 \displaystyle\iint_D(x-y)\dx\dy=0 ∬ D ( x − y ) d x d y = 0 。
和 2013 数二(6) 的 I 1 I_1 I 1 一样:对调后变号的函数,在关于 y = x y=x y = x 对称的区域上积分为 0。
③ 面积。 两抛物线交于 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 、( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ,S D = ∫ 0 1 ( x − x 2 ) d x = 2 3 − 1 3 = 1 3 S_D=\displaystyle\int_0^1(\sqrt x-x^2)\dx=\frac23-\frac13=\frac13 S D = ∫ 0 1 ( x − x 2 ) d x = 3 2 − 3 1 = 3 1 。
竖线从 y = x 2 y=x^2 y = x 2 进入、从 y = x y=\sqrt x y = x 离开。
④ ( x − y ) 2 (x-y)^2 ( x − y ) 2 项。 由轮换对称 ∬ D y 2 = ∬ D x 2 \iint_Dy^2=\iint_Dx^2 ∬ D y 2 = ∬ D x 2 ,所以 ∬ D ( x − y ) 2 = 2 ∬ D x 2 − 2 ∬ D x y \displaystyle\iint_D(x-y)^2=2\iint_Dx^2-2\iint_Dxy ∬ D ( x − y ) 2 = 2 ∬ D x 2 − 2 ∬ D x y 。其中 ∬ D x 2 = ∫ 0 1 x 2 ( x − x 2 ) d x = 2 7 − 1 5 = 3 35 \displaystyle\iint_Dx^2=\int_0^1x^2(\sqrt x-x^2)\dx=\frac27-\frac15=\frac3{35} ∬ D x 2 = ∫ 0 1 x 2 ( x − x 2 ) d x = 7 2 − 5 1 = 35 3 ,∬ D x y = ∫ 0 1 x ⋅ x − x 4 2 d x = 1 12 \displaystyle\iint_Dxy=\int_0^1x\cdot\frac{x-x^4}2\dx=\frac1{12} ∬ D x y = ∫ 0 1 x ⋅ 2 x − x 4 d x = 12 1 ,得 6 35 − 1 6 = 1 210 \dfrac6{35}-\dfrac16=\dfrac1{210} 35 6 − 6 1 = 210 1 。原式 = 1 210 + 1 3 = 71 210 =\dfrac1{210}+\dfrac13=\dfrac{71}{210} = 210 1 + 3 1 = 210 71 。
先对 y y y 积分,竖线从 y = x 2 y=x^2 y = x 2 到 y = x y=\sqrt x y = x :∫ x 2 x y d y = x − x 4 2 \int_{x^2}^{\sqrt x}y\dy=\frac{x-x^4}2 ∫ x 2 x y d y = 2 x − x 4 ;最后通分,6 35 − 1 6 = 36 − 35 210 \frac6{35}-\frac16=\frac{36-35}{210} 35 6 − 6 1 = 210 36 − 35 。
答案:71 210 \frac{71}{210} 210 71
例 5.18 李林 第十章 §3 提要 3 例如 · p252
设
f ( x ) f(x) f ( x ) 在
[ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上连续且
∫ 0 1 f ( x ) d x = A \displaystyle\int_0^1f(x)\dx=A ∫ 0 1 f ( x ) d x = A ,求
I = ∫ 0 1 d x ∫ x 1 f ( x ) f ( y ) d y I=\displaystyle\int_0^1\dx\int_x^1f(x)f(y)\dy I = ∫ 0 1 d x ∫ x 1 f ( x ) f ( y ) d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 D 1 = { 0 ≤ x ≤ 1 , x ≤ y ≤ 1 } D_1=\{0\le x\le1,\ x\le y\le1\} D 1 = { 0 ≤ x ≤ 1 , x ≤ y ≤ 1 } 是正方形 [ 0 , 1 ] 2 [0,1]^2 [ 0 , 1 ] 2 在 y = x y=x y = x 上方的三角形;下方的三角形记为 D 2 D_2 D 2 ,二者关于 y = x y=x y = x 对称。
内层 y y y 从 x x x 到 1,就是 y ≥ x y\ge x y ≥ x 的那一半。
② 函数对称。 f ( x ) f ( y ) f(x)f(y) f ( x ) f ( y ) 对调 x x x 、y y y 不变,所以 ∬ D 1 f ( x ) f ( y ) d x d y = ∬ D 2 f ( x ) f ( y ) d x d y \displaystyle\iint_{D_1}f(x)f(y)\dx\dy=\iint_{D_2}f(x)f(y)\dx\dy ∬ D 1 f ( x ) f ( y ) d x d y = ∬ D 2 f ( x ) f ( y ) d x d y ,I = 1 2 ∬ D 1 + D 2 f ( x ) f ( y ) d x d y I=\dfrac12\displaystyle\iint_{D_1+D_2}f(x)f(y)\dx\dy I = 2 1 ∬ D 1 + D 2 f ( x ) f ( y ) d x d y 。
D 1 D_1 D 1 里的点 ( x , y ) (x,y) ( x , y ) 对应 D 2 D_2 D 2 里的 ( y , x ) (y,x) ( y , x ) ,两点的函数值相同,两块上的积分自然相等。
③ 正方形上分离变量。 ∬ [ 0 , 1 ] 2 f ( x ) f ( y ) d x d y = ∫ 0 1 f ( x ) d x ⋅ ∫ 0 1 f ( y ) d y = A 2 \displaystyle\iint_{[0,1]^2}f(x)f(y)\dx\dy=\int_0^1f(x)\dx\cdot\int_0^1f(y)\dy=A^2 ∬ [ 0 , 1 ] 2 f ( x ) f ( y ) d x d y = ∫ 0 1 f ( x ) d x ⋅ ∫ 0 1 f ( y ) d y = A 2 ,所以 I = A 2 2 I=\dfrac{A^2}2 I = 2 A 2 。
区域是矩形、被积函数是“x x x 的函数 × y y y 的函数”,二重积分等于两个定积分相乘。
答案:A 2 2 \frac{A^2}2 2 A 2
练习 4 ep 板书 二重积分 例 19、例 20
(1)计算
∬ D ( x + y ) d x d y \displaystyle\iint_D(x+y)\dx\dy ∬ D ( x + y ) d x d y ,其中
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ x + y + 1 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le x+y+1\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ x + y + 1 } ;(2)设
D = { ( x , y ) ∣ 2 ( x − 1 ) 2 + 3 ( y − 2 ) 2 ≤ 6 } D=\{(x,y)\mid2(x-1)^2+3(y-2)^2\le6\} D = {( x , y ) ∣ 2 ( x − 1 ) 2 + 3 ( y − 2 ) 2 ≤ 6 } ,求
∬ D ( x + y ) d x d y \displaystyle\iint_D(x+y)\dx\dy ∬ D ( x + y ) d x d y 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
(1) 配方。 ( x − 1 2 ) 2 + ( y − 1 2 ) 2 ≤ 3 2 \big(x-\frac12\big)^2+\big(y-\frac12\big)^2\le\frac32 ( x − 2 1 ) 2 + ( y − 2 1 ) 2 ≤ 2 3 ,圆心 ( 1 2 , 1 2 ) \big(\frac12,\frac12\big) ( 2 1 , 2 1 ) ,面积 3 2 π \frac32\pi 2 3 π 。形心就是圆心,原式 = ( 1 2 + 1 2 ) ⋅ 3 2 π = 3 2 π =\big(\frac12+\frac12\big)\cdot\frac32\pi=\frac32\pi = ( 2 1 + 2 1 ) ⋅ 2 3 π = 2 3 π 。
x 2 − x = ( x − 1 2 ) 2 − 1 4 x^2-x=\big(x-\frac12\big)^2-\frac14 x 2 − x = ( x − 2 1 ) 2 − 4 1 ,两个 1 4 \frac14 4 1 移到右边:1 + 1 4 + 1 4 = 3 2 1+\frac14+\frac14=\frac32 1 + 4 1 + 4 1 = 2 3 。
(2) 椭圆。 ( x − 1 ) 2 3 + ( y − 2 ) 2 2 ≤ 1 \dfrac{(x-1)^2}3+\dfrac{(y-2)^2}2\le1 3 ( x − 1 ) 2 + 2 ( y − 2 ) 2 ≤ 1 ,半轴 3 \sqrt3 3 、2 \sqrt2 2 ,面积 π 3 2 = 6 π \pi\sqrt3\sqrt2=\sqrt6\pi π 3 2 = 6 π ,形心 ( 1 , 2 ) (1,2) ( 1 , 2 ) 。原式 = ( 1 + 2 ) 6 π = 3 6 π =(1+2)\sqrt6\pi=3\sqrt6\pi = ( 1 + 2 ) 6 π = 3 6 π 。
椭圆面积是 π a b \pi ab πab ;它关于 x = 1 x=1 x = 1 、y = 2 y=2 y = 2 都对称,形心是中心。
答案:(1) 3 2 π \frac32\pi 2 3 π ;(2) 3 6 π 3\sqrt6\pi 3 6 π
5.4 小结
看到什么 怎样用对称性 例子
区域关于 y y y 轴(x x x 轴)对称 看 f f f 对 x x x (y y y )的奇偶:奇 → 0,偶 → 2 倍 例 5.1 、例 5.2 、例 5.3 、练习 1 、练习 2
区域不对称,边界有 y = x 3 y=x^3 y = x 3 、y = sin x y=\sin x y = sin x 或斜边 添镜像曲线分块,每块各用一种对称 例 5.4 、例 5.5 、例 5.6
区域关于 y = x y=x y = x 对称,被积函数是分式 对调后相加除以 2,分母约掉 例 5.7 、例 5.8 、例 5.9
对调后能凑出 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 、sin 2 + cos 2 \sin^2+\cos^2 sin 2 + cos 2 整体或分开对调 练习 3 、例 5.10
证明含两个不同变量的积分不等式 只对调其中一项,化成同一个变量,再用 t + 1 t ≥ 2 t+\frac1t\ge2 t + t 1 ≥ 2 例 5.11
被积函数对调后变号(y − x y-x y − x 、x − y x-y x − y ) 在关于 y = x y=x y = x 对称的区域上积分为 0 例 5.12 、例 5.17
比较几块区域上 x − y 3 \sqrt[3]{x-y} 3 x − y 的积分 先用对称得 0,再看增减那块的符号 例 5.13
公共部分关于 y = x y=x y = x 对称,f f f 对调不变 只算一半乘 2,少分一段 例 5.14
圆心、中心不在原点 平移;一次式用形心公式 例 5.15 、例 5.16 、练习 4
f ( x ) f ( y ) f(x)f(y) f ( x ) f ( y ) 在三角形上积分函数对称:等于正方形上的一半 例 5.18
学完了,标记这一部分
第 6 部分
分区域积分
绝对值、max \max max 、取整、符号函数、分段函数,都是“不同的地方用不同的式子”:找到分界线,把区域切开,每块换成普通式子。这一部分按李林题型四的六类讲,配 2 道真题。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 2 条)
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
分区域积分是“计算方法”里的一类专门题型。对应李林讲义第十章第三节题型四“分区域积分”(p258—261),它把这类题分成六种:分段函数、绝对值、max \max max / min \min min 、取整函数、符号函数、含参数的讨论;Maki《真题分类精解》第三十三讲 33.1 节的 2023 数三(19)(绝对值)、2022 数三(14)(分段函数)。刷题本章节七“分区域积分”一节的例题也在这里。
6.1 被积函数带绝对值
大白话:绝对值、max \max max 、取整、符号函数、分段函数,本质上都是“不同的地方用不同的式子” ,所以先找分界线,把区域切开,每一块上换成普通的式子再积。绝对值 ∣ g ( x , y ) ∣ |g(x,y)| ∣ g ( x , y ) ∣ 的分界线就是 g ( x , y ) = 0 g(x,y)=0 g ( x , y ) = 0 这条曲线:一侧 g ≥ 0 g\ge0 g ≥ 0 ,绝对值直接去掉;另一侧 g < 0 g<0 g < 0 ,去掉绝对值要添负号。
x y O D ₁D ₂x ²+y ²−1<0x ²+y ²=1(1, 1) 1 ∣ x 2 + y 2 − 1 ∣ |x^2+y^2-1| ∣ x 2 + y 2 − 1∣ :分界线是圆 x 2 + y 2 = 1 x^2+y^2=1 x 2 + y 2 = 1 ,圆内变号。
分区域积分(李林 p258;刷题本 章节七)
∬ D ∣ g ∣ d σ = ∬ D ∩ { g ≥ 0 } g d σ − ∬ D ∩ { g < 0 } g d σ = ∬ D g d σ − 2 ∬ D ∩ { g < 0 } g d σ . \displaystyle \iint_D|g|\dd\sigma=\iint_{D\cap\{g\ge0\}}g\dd\sigma-\iint_{D\cap\{g<0\}}g\dd\sigma=\iint_Dg\dd\sigma-2\iint_{D\cap\{g<0\}}g\dd\sigma. ∬ D ∣ g ∣ d σ = ∬ D ∩ { g ≥ 0 } g d σ − ∬ D ∩ { g < 0 } g d σ = ∬ D g d σ − 2 ∬ D ∩ { g < 0 } g d σ .
第二个等号是“整体减局部”:先在整个 D D D 上积 g g g (通常好算),再把负的那块多减一次、补成正的。哪块形状规则就积哪块。
为什么可以切开积:二重积分对区域可加,∬ D = ∬ D 1 + ∬ D 2 \iint_D=\iint_{D_1}+\iint_{D_2} ∬ D = ∬ D 1 + ∬ D 2 (第 1 部分的性质);分界线的面积是 0,放进哪一块都行。
六类要分块的被积函数(李林题型四):分段函数、绝对值、max \max max / min \min min 、取整 [ ⋅ ] [\,\cdot\,] [ ⋅ ] 、符号函数 sgn \operatorname{sgn} sgn 、含参数的讨论。
方法卡 · 分区域积分
什么时候用
被积函数带
∣ ⋅ ∣ |\cdot| ∣ ⋅ ∣ 、
max \max max 、
min \min min 、
[ ⋅ ] [\,\cdot\,] [ ⋅ ] 、
sgn \operatorname{sgn} sgn ,或者是分段函数;积分区域随参数
t t t 变化。
步骤
令“里面的式子”等于分界值(g = 0 g=0 g = 0 ;f = g f=g f = g ;1 + x 2 + y 2 = 1+x^2+y^2= 1 + x 2 + y 2 = 整数;x + y = 0 x+y=0 x + y = 0 ),画出分界线。
在每一块上取一个点试一试,判断那块上被积函数等于哪个式子。
每块分别积分;形状别扭的块用“整体减局部”。
能用对称性就先用(第 5 部分),常常能省掉一半的块。
最容易错
分界线求错或漏了一条;圆内、圆外哪边取正号判断反了(代一个点试一下就不会错);含参数的题只讨论了一种情况,没有覆盖
t t t 的全部范围。
例 6.1 李林 第十章 §3 例 16 · p258 刷题本 章节七 例 7-34
计算
I = ∬ D ∣ x 2 + y 2 − 1 ∣ d x d y I=\displaystyle\iint_D|x^2+y^2-1|\dx\dy I = ∬ D ∣ x 2 + y 2 − 1∣ d x d y ,其中
D D D :
0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ,
0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 分块。 圆 x 2 + y 2 = 1 x^2+y^2=1 x 2 + y 2 = 1 把 D D D 分成 D 1 D_1 D 1 (圆内,四分之一圆)和 D 2 D_2 D 2 (圆外那个角)。在 D 1 D_1 D 1 上 x 2 + y 2 − 1 ≤ 0 x^2+y^2-1\le0 x 2 + y 2 − 1 ≤ 0 ,在 D 2 D_2 D 2 上 ≥ 0 \ge0 ≥ 0 。
绝对值里的式子在圆上等于 0;取原点试一试,0 − 1 < 0 0-1<0 0 − 1 < 0 ,所以圆内是负的。
② 去掉绝对值。 I = ∬ D 1 ( 1 − x 2 − y 2 ) d x d y + ∬ D 2 ( x 2 + y 2 − 1 ) d x d y I=\displaystyle\iint_{D_1}(1-x^2-y^2)\dx\dy+\iint_{D_2}(x^2+y^2-1)\dx\dy I = ∬ D 1 ( 1 − x 2 − y 2 ) d x d y + ∬ D 2 ( x 2 + y 2 − 1 ) d x d y 。
负的那块去绝对值要添负号,正的那块直接去掉。
③ D 1 D_1 D 1 用极坐标。 ∬ D 1 ( 1 − x 2 − y 2 ) d x d y = ∫ 0 π 2 d θ ∫ 0 1 ( 1 − r 2 ) r d r = π 2 ⋅ 1 4 = π 8 \displaystyle\iint_{D_1}(1-x^2-y^2)\dx\dy=\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^1(1-r^2)r\dd r=\frac\pi2\cdot\frac14=\frac\pi8 ∬ D 1 ( 1 − x 2 − y 2 ) d x d y = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 ( 1 − r 2 ) r d r = 2 π ⋅ 4 1 = 8 π 。
四分之一圆,极坐标的上下限都是常数;∫ 0 1 ( r − r 3 ) d r = 1 2 − 1 4 \int_0^1(r-r^3)\dd r=\frac12-\frac14 ∫ 0 1 ( r − r 3 ) d r = 2 1 − 4 1 。
④ D 2 D_2 D 2 用“整体减局部”。 ∬ D 2 ( x 2 + y 2 − 1 ) = ∬ D ( x 2 + y 2 − 1 ) − ∬ D 1 ( x 2 + y 2 − 1 ) = ( 2 3 − 1 ) + π 8 = π 8 − 1 3 \displaystyle\iint_{D_2}(x^2+y^2-1)=\iint_D(x^2+y^2-1)-\iint_{D_1}(x^2+y^2-1)=\Big(\frac23-1\Big)+\frac\pi8=\frac\pi8-\frac13 ∬ D 2 ( x 2 + y 2 − 1 ) = ∬ D ( x 2 + y 2 − 1 ) − ∬ D 1 ( x 2 + y 2 − 1 ) = ( 3 2 − 1 ) + 8 π = 8 π − 3 1 。所以 I = π 8 + π 8 − 1 3 = π 4 − 1 3 I=\dfrac\pi8+\dfrac\pi8-\dfrac13=\dfrac\pi4-\dfrac13 I = 8 π + 8 π − 3 1 = 4 π − 3 1 。
D 2 D_2 D 2 是“正方形减四分之一圆”,直接积要写成 ∫ 0 1 d x ∫ 1 − x 2 1 \int_0^1\dx\int_{\sqrt{1-x^2}}^1 ∫ 0 1 d x ∫ 1 − x 2 1 再做三角代换(李林的注就是这样算的);在整个正方形上积 x 2 + y 2 − 1 x^2+y^2-1 x 2 + y 2 − 1 只要 1 3 + 1 3 − 1 \frac13+\frac13-1 3 1 + 3 1 − 1 。
答案:π 4 − 1 3 \frac\pi4-\frac13 4 π − 3 1
x y O θ=π/3 r <1r >1r =2cos θr =12023 数三(19):圆 r = 1 r=1 r = 1 与 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 交于 θ = ± π 3 \theta=\pm\frac\pi3 θ = ± 3 π 。
例 6.2 2023 数三(19)
已知平面区域
D = { ( x , y ) ∣ ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid(x-1)^2+y^2\le1\} D = {( x , y ) ∣ ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 } ,计算二重积分
∬ D ∣ x 2 + y 2 − 1 ∣ d x d y \displaystyle\iint_D\big|\sqrt{x^2+y^2}-1\big|\dx\dy ∬ D x 2 + y 2 − 1 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域与分界线。 D D D 在极坐标下是 − π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 cos θ 0\le r\le2\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 cos θ ;被积函数是 ∣ r − 1 ∣ |r-1| ∣ r − 1∣ ,分界线是单位圆 r = 1 r=1 r = 1 。两圆交于 2 cos θ = 1 2\cos\theta=1 2 cos θ = 1 ,即 θ = ± π 3 \theta=\pm\frac\pi3 θ = ± 3 π 。
( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 (x-1)^2+y^2\le1 ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 展开是 x 2 + y 2 ≤ 2 x x^2+y^2\le2x x 2 + y 2 ≤ 2 x ,即 r ≤ 2 cos θ r\le2\cos\theta r ≤ 2 cos θ ;被积函数含 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 ,用极坐标。
② 用“整体减局部”。 I = ∬ D ( r − 1 ) d σ + 2 ∬ D ∩ { r < 1 } ( 1 − r ) d σ I=\displaystyle\iint_D(r-1)\dd\sigma+2\iint_{D\cap\{r<1\}}(1-r)\dd\sigma I = ∬ D ( r − 1 ) d σ + 2 ∬ D ∩ { r < 1 } ( 1 − r ) d σ 。
在 r < 1 r<1 r < 1 那块上 ∣ r − 1 ∣ = 1 − r = ( r − 1 ) + 2 ( 1 − r ) |r-1|=1-r=(r-1)+2(1-r) ∣ r − 1∣ = 1 − r = ( r − 1 ) + 2 ( 1 − r ) ;整体上的 ∬ ( r − 1 ) \iint(r-1) ∬ ( r − 1 ) 只要一段 θ \theta θ ,好算。
③ 整体。 ∬ D ( r − 1 ) d σ = ∫ − π 2 π 2 d θ ∫ 0 2 cos θ ( r − 1 ) r d r = ∫ − π 2 π 2 ( 8 3 cos 3 θ − 2 cos 2 θ ) d θ = 8 3 ⋅ 4 3 − π = 32 9 − π \displaystyle\iint_D(r-1)\dd\sigma=\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^{2\cos\theta}(r-1)r\dd r=\int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\Big(\frac83\cos^3\theta-2\cos^2\theta\Big)\dd\theta=\frac83\cdot\frac43-\pi=\frac{32}9-\pi ∬ D ( r − 1 ) d σ = ∫ − 2 π 2 π d θ ∫ 0 2 c o s θ ( r − 1 ) r d r = ∫ − 2 π 2 π ( 3 8 cos 3 θ − 2 cos 2 θ ) d θ = 3 8 ⋅ 3 4 − π = 9 32 − π 。
内层对 r r r 积分,θ \theta θ 当常数:∫ 0 c ( r 2 − r ) d r = c 3 3 − c 2 2 \int_0^{c}(r^2-r)\dd r=\frac{c^3}3-\frac{c^2}2 ∫ 0 c ( r 2 − r ) d r = 3 c 3 − 2 c 2 ,代入 c = 2 cos θ c=2\cos\theta c = 2 cos θ ;外层用奇偶性和华里士公式:∫ − π 2 π 2 cos 3 θ d θ = 4 3 \int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\cos^3\theta\dd\theta=\frac43 ∫ − 2 π 2 π cos 3 θ d θ = 3 4 ,∫ − π 2 π 2 cos 2 θ d θ = π 2 \int_{-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\cos^2\theta\dd\theta=\frac\pi2 ∫ − 2 π 2 π cos 2 θ d θ = 2 π 。
④ r < 1 r<1 r < 1 的那块。 ∣ θ ∣ ≤ π 3 |\theta|\le\frac\pi3 ∣ θ ∣ ≤ 3 π 时 0 ≤ r ≤ 1 0\le r\le1 0 ≤ r ≤ 1 ;π 3 < ∣ θ ∣ ≤ π 2 \frac\pi3<|\theta|\le\frac\pi2 3 π < ∣ θ ∣ ≤ 2 π 时 0 ≤ r ≤ 2 cos θ 0\le r\le2\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 cos θ (整段都在单位圆内)。所以 ∬ ( 1 − r ) d σ = 2 π 3 ⋅ 1 6 + 2 ∫ π 3 π 2 ( 2 cos 2 θ − 8 3 cos 3 θ ) d θ = π 9 + 2 ( π 6 − 3 4 − 16 9 + 3 ) = 4 π 9 + 3 3 2 − 32 9 \displaystyle\iint(1-r)\dd\sigma=\frac{2\pi}3\cdot\frac16+2\int_{\frac\pi3}^{\frac\pi2}\Big(2\cos^2\theta-\frac83\cos^3\theta\Big)\dd\theta=\frac\pi9+2\Big(\frac\pi6-\frac{\sqrt3}4-\frac{16}9+\sqrt3\Big)=\frac{4\pi}9+\frac{3\sqrt3}2-\frac{32}9 ∬ ( 1 − r ) d σ = 3 2 π ⋅ 6 1 + 2 ∫ 3 π 2 π ( 2 cos 2 θ − 3 8 cos 3 θ ) d θ = 9 π + 2 ( 6 π − 4 3 − 9 16 + 3 ) = 9 4 π + 2 3 3 − 9 32 。
看图:θ \theta θ 靠近 ± π 2 \pm\frac\pi2 ± 2 π 时 2 cos θ < 1 2\cos\theta<1 2 cos θ < 1 ,射线还没到单位圆就出了 D D D 。∫ 0 1 ( r − r 2 ) d r = 1 6 \int_0^1(r-r^2)\dd r=\frac16 ∫ 0 1 ( r − r 2 ) d r = 6 1 ;∫ π 3 π 2 2 cos 2 θ d θ = π 6 − 3 4 \int_{\frac\pi3}^{\frac\pi2}2\cos^2\theta\dd\theta=\frac\pi6-\frac{\sqrt3}4 ∫ 3 π 2 π 2 cos 2 θ d θ = 6 π − 4 3 ,∫ π 3 π 2 cos 3 θ d θ = 2 3 − 3 3 8 \int_{\frac\pi3}^{\frac\pi2}\cos^3\theta\dd\theta=\frac23-\frac{3\sqrt3}8 ∫ 3 π 2 π cos 3 θ d θ = 3 2 − 8 3 3 。
⑤ 合起来。 I = 32 9 − π + 2 ( 4 π 9 + 3 3 2 − 32 9 ) = 3 3 − π 9 − 32 9 I=\dfrac{32}9-\pi+2\Big(\dfrac{4\pi}9+\dfrac{3\sqrt3}2-\dfrac{32}9\Big)=3\sqrt3-\dfrac\pi9-\dfrac{32}9 I = 9 32 − π + 2 ( 9 4 π + 2 3 3 − 9 32 ) = 3 3 − 9 π − 9 32 。
− π + 8 π 9 = − π 9 -\pi+\frac{8\pi}9=-\frac\pi9 − π + 9 8 π = − 9 π ,32 9 − 64 9 = − 32 9 \frac{32}9-\frac{64}9=-\frac{32}9 9 32 − 9 64 = − 9 32 。结果约 1.29 1.29 1.29 ,是正数,和“绝对值的积分”相符。
答案:3 3 − π 9 − 32 9 3\sqrt3-\frac\pi9-\frac{32}9 3 3 − 9 π − 9 32
练习 5 李林 第十章 习题 解答 (4) · p265
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 9 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le9\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 9 } ,求
I = ∬ D ∣ x 2 + y 2 − 4 ∣ d x d y I=\displaystyle\iint_D|x^2+y^2-4|\dx\dy I = ∬ D ∣ x 2 + y 2 − 4∣ d x d y 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 分界线 r = 2 r=2 r = 2 :I = ∫ 0 2 π d θ [ ∫ 0 2 ( 4 − r 2 ) r d r + ∫ 2 3 ( r 2 − 4 ) r d r ] = 2 π ( 4 + 25 4 ) = 41 π 2 I=\displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\Big[\int_0^2(4-r^2)r\dd r+\int_2^3(r^2-4)r\dd r\Big]=2\pi\Big(4+\frac{25}4\Big)=\frac{41\pi}2 I = ∫ 0 2 π d θ [ ∫ 0 2 ( 4 − r 2 ) r d r + ∫ 2 3 ( r 2 − 4 ) r d r ] = 2 π ( 4 + 4 25 ) = 2 41 π 。
圆内一段被积函数取 4 − r 2 4-r^2 4 − r 2 ,圆外一段取 r 2 − 4 r^2-4 r 2 − 4 ,各自都是多项式:∫ 0 2 ( 4 r − r 3 ) d r = 8 − 4 = 4 \int_0^2(4r-r^3)\dd r=8-4=4 ∫ 0 2 ( 4 r − r 3 ) d r = 8 − 4 = 4 ;∫ 2 3 ( r 3 − 4 r ) d r = 81 − 16 4 − 2 ( 9 − 4 ) = 25 4 \int_2^3(r^3-4r)\dd r=\frac{81-16}4-2(9-4)=\frac{25}4 ∫ 2 3 ( r 3 − 4 r ) d r = 4 81 − 16 − 2 ( 9 − 4 ) = 4 25 。
答案:41 2 π \frac{41}2\pi 2 41 π
练习 6 李林 第十章 习题 解答 (7) · p265
设
D = { ( x , y ) ∣ x + y ≤ π 2 , x ≥ 0 , y ≥ 0 } D=\Big\{(x,y)\ \Big|\ x+y\le\dfrac\pi2,\ x\ge0,\ y\ge0\Big\} D = { ( x , y ) x + y ≤ 2 π , x ≥ 0 , y ≥ 0 } ,求
I = ∬ D ∣ sin ( x − y ) ∣ d x d y I=\displaystyle\iint_D|\sin(x-y)|\dx\dy I = ∬ D ∣ sin ( x − y ) ∣ d x d y 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 分界线 y = x y=x y = x ,D D D 关于 y = x y=x y = x 对称,∣ sin ( x − y ) ∣ |\sin(x-y)| ∣ sin ( x − y ) ∣ 对调不变,所以 I = 2 ∬ y ≤ x sin ( x − y ) d x d y = 2 ∫ 0 π 4 d y ∫ y π 2 − y sin ( x − y ) d x = 2 ∫ 0 π 4 ( 1 − sin 2 y ) d y = π 2 − 1 I=2\displaystyle\iint_{y\le x}\sin(x-y)\dx\dy=2\int_0^{\frac\pi4}\dy\int_y^{\frac\pi2-y}\sin(x-y)\dx=2\int_0^{\frac\pi4}(1-\sin2y)\dy=\frac\pi2-1 I = 2 ∬ y ≤ x sin ( x − y ) d x d y = 2 ∫ 0 4 π d y ∫ y 2 π − y sin ( x − y ) d x = 2 ∫ 0 4 π ( 1 − sin 2 y ) d y = 2 π − 1 。
在 D D D 里 ∣ x − y ∣ ≤ π 2 |x-y|\le\frac\pi2 ∣ x − y ∣ ≤ 2 π ,所以 sin ( x − y ) \sin(x-y) sin ( x − y ) 与 x − y x-y x − y 同号;内层 [ − cos ( x − y ) ] y π 2 − y = 1 − cos ( π 2 − 2 y ) = 1 − sin 2 y \big[-\cos(x-y)\big]_y^{\frac\pi2-y}=1-\cos(\frac\pi2-2y)=1-\sin2y [ − cos ( x − y ) ] y 2 π − y = 1 − cos ( 2 π − 2 y ) = 1 − sin 2 y 。
答案:π 2 − 1 \frac\pi2-1 2 π − 1
6.2 max / min、取整函数、符号函数
大白话:max { f , g } \max\{f,g\} max { f , g } 的分界线是 f = g f=g f = g ;[ h ] [\,h\,] [ h ] (取整)的分界线是 h = h= h = 整数;sgn ( h ) \operatorname{sgn}(h) sgn ( h ) 的分界线是 h = 0 h=0 h = 0 。找到分界线以后和绝对值一模一样:切块、试点、每块换成普通式子。取整函数的分界线往往有好几条,把区域切成一条一条的“带子”。
x y O D ₁D ₂取 1−y 取 √(2x −x ²) (x −1)²+(y −1)²=1 圆心 (1, 1) 1 max { 2 x − x 2 , 1 − y } \max\{\sqrt{2x-x^2},1-y\} max { 2 x − x 2 , 1 − y } :分界线是一段圆弧。
x y O 0 1 2 3 1 2 [ x + y ] [x+y] [ x + y ] :直线 x + y = 1 , 2 , 3 x+y=1,2,3 x + y = 1 , 2 , 3 切出四条带。
常见分界线
max { f , g } \max\{f,g\} max { f , g } 、min { f , g } \min\{f,g\} min { f , g } :解 f = g f=g f = g ;在一块里代一个点比大小。max { x 2 , y 2 } \max\{x^2,y^2\} max { x 2 , y 2 } 的分界线是 y = ± x y=\pm x y = ± x 。
[ h ( x , y ) ] [h(x,y)] [ h ( x , y )] :解 h = 1 , 2 , … h=1,2,\dots h = 1 , 2 , … ;每条带上 [ h ] [h] [ h ] 是一个常数,积分就是“常数 × 面积”再相加。
sgn ( h ) \operatorname{sgn}(h) sgn ( h ) :解 h = 0 h=0 h = 0 ;一侧是 1 1 1 ,另一侧是 − 1 -1 − 1 。常和对称性一起用:两块形状对称、符号相反,就互相抵消。
为什么都能这样做:在每一块内部,被积函数就是一个普通的连续函数,二重积分对区域可加。
方法卡 · max / 取整 / 符号函数
什么时候用
被积函数是
max \max max 、
min \min min 、
[ ⋅ ] [\,\cdot\,] [ ⋅ ] 或
sgn \operatorname{sgn} sgn 。
步骤
写出分界线的方程并画出来(对 max { u , v } \max\{\sqrt{u},v\} max { u , v } 先确认两边非负再平方)。
每块代一个点,定下这块上被积函数是哪个式子(或哪个常数)。
分块积分;常数块只要算面积。
看看有没有对称的两块可以抵消或合并。
最容易错
平方后多出一段不属于原方程的曲线;取整的最后一条带忘了(
[ 1 + x 2 + y 2 ] [1+x^2+y^2] [ 1 + x 2 + y 2 ] 在
x 2 + y 2 = 2 x^2+y^2=\sqrt2 x 2 + y 2 = 2 处还没到 3);符号函数的两块不对称却硬说抵消。
例 6.3 李林 第十章 §3 例 19 · p259
设
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ 0\le y\le1\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } ,计算
I = ∬ D max { 2 x − x 2 , 1 − y } d x d y I=\displaystyle\iint_D\max\big\{\sqrt{2x-x^2},\ 1-y\big\}\dx\dy I = ∬ D max { 2 x − x 2 , 1 − y } d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 找分界线。 2 x − x 2 = 1 − y ⟺ 2 x − x 2 = ( 1 − y ) 2 ⟺ ( x − 1 ) 2 + ( y − 1 ) 2 = 1 \sqrt{2x-x^2}=1-y\iff2x-x^2=(1-y)^2\iff(x-1)^2+(y-1)^2=1 2 x − x 2 = 1 − y ⟺ 2 x − x 2 = ( 1 − y ) 2 ⟺ ( x − 1 ) 2 + ( y − 1 ) 2 = 1 。圆内 2 x − x 2 \sqrt{2x-x^2} 2 x − x 2 大(这块记为 D 2 D_2 D 2 ),圆外(左下角 D 1 D_1 D 1 )1 − y 1-y 1 − y 大。
在 D D D 上两边都非负,可以平方;代点试:( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) 处 1 = 1 > 0 \sqrt1=1>0 1 = 1 > 0 ,原点处 0 < 1 0<1 0 < 1 。
② D 1 D_1 D 1 上积 1 − y 1-y 1 − y 。 ∬ D 1 ( 1 − y ) = ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 − 2 y − y 2 ( 1 − y ) d x = ∫ 0 1 ( 1 − y ) d y − ∫ 0 1 ( 1 − y ) 2 y − y 2 d y = 1 2 − 1 3 = 1 6 \displaystyle\iint_{D_1}(1-y)=\int_0^1\dy\int_0^{1-\sqrt{2y-y^2}}(1-y)\dx=\int_0^1(1-y)\dy-\int_0^1(1-y)\sqrt{2y-y^2}\dy=\frac12-\frac13=\frac16 ∬ D 1 ( 1 − y ) = ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 − 2 y − y 2 ( 1 − y ) d x = ∫ 0 1 ( 1 − y ) d y − ∫ 0 1 ( 1 − y ) 2 y − y 2 d y = 2 1 − 3 1 = 6 1 。
横线从 x = 0 x=0 x = 0 进入、从圆弧 x = 1 − 2 y − y 2 x=1-\sqrt{2y-y^2} x = 1 − 2 y − y 2 离开;( 1 − y ) d y = 1 2 d ( 2 y − y 2 ) (1-y)\dy=\frac12\dd(2y-y^2) ( 1 − y ) d y = 2 1 d ( 2 y − y 2 ) ,所以 ∫ 0 1 ( 1 − y ) 2 y − y 2 d y = 1 3 ( 2 y − y 2 ) 3 2 ∣ 0 1 = 1 3 \int_0^1(1-y)\sqrt{2y-y^2}\dy=\frac13(2y-y^2)^{\frac32}\Big|_0^1=\frac13 ∫ 0 1 ( 1 − y ) 2 y − y 2 d y = 3 1 ( 2 y − y 2 ) 2 3 0 1 = 3 1 。
③ D 2 D_2 D 2 上积 2 x − x 2 \sqrt{2x-x^2} 2 x − x 2 。 ∬ D 2 2 x − x 2 = ∫ 0 1 d x ∫ 1 − 2 x − x 2 1 2 x − x 2 d y = ∫ 0 1 ( 2 x − x 2 ) d x = 2 3 \displaystyle\iint_{D_2}\sqrt{2x-x^2}=\int_0^1\dx\int_{1-\sqrt{2x-x^2}}^1\sqrt{2x-x^2}\dy=\int_0^1(2x-x^2)\dx=\frac23 ∬ D 2 2 x − x 2 = ∫ 0 1 d x ∫ 1 − 2 x − x 2 1 2 x − x 2 d y = ∫ 0 1 ( 2 x − x 2 ) d x = 3 2 。所以 I = 1 6 + 2 3 = 5 6 I=\dfrac16+\dfrac23=\dfrac56 I = 6 1 + 3 2 = 6 5 。
竖线从圆弧 y = 1 − 2 x − x 2 y=1-\sqrt{2x-x^2} y = 1 − 2 x − x 2 进入、从 y = 1 y=1 y = 1 离开,长度正好是 2 x − x 2 \sqrt{2x-x^2} 2 x − x 2 ,和被积函数一乘,根号就没了。
答案:5 6 \frac56 6 5
x y O [·]=1 [·]=2 1 ⁴√2 李林例 17:[ 1 + x 2 + y 2 ] [1+x^2+y^2] [ 1 + x 2 + y 2 ] 按 r = 1 r=1 r = 1 分成两块。
例 6.4 李林 第十章 §3 例 17 · p259 刷题本 章节七 例 7-37
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 , x ≥ 0 , y ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le\sqrt2,\ x\ge0,\ y\ge0\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 , x ≥ 0 , y ≥ 0 } ,
[ 1 + x 2 + y 2 ] [1+x^2+y^2] [ 1 + x 2 + y 2 ] 表示不超过
1 + x 2 + y 2 1+x^2+y^2 1 + x 2 + y 2 的最大整数,计算
I = ∬ D x y [ 1 + x 2 + y 2 ] d x d y I=\displaystyle\iint_Dxy\big[1+x^2+y^2\big]\dx\dy I = ∬ D x y [ 1 + x 2 + y 2 ] d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 分块。 1 + x 2 + y 2 1+x^2+y^2 1 + x 2 + y 2 在 D D D 上从 1 变到 1 + 2 ≈ 2.41 1+\sqrt2\approx2.41 1 + 2 ≈ 2.41 ,只跨过整数 2 一次。D 1 D_1 D 1 :x 2 + y 2 < 1 x^2+y^2<1 x 2 + y 2 < 1 ,取整为 1;D 2 D_2 D 2 :1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 2 1\le x^2+y^2\le\sqrt2 1 ≤ x 2 + y 2 ≤ 2 ,取整为 2。
取整函数在 1 + x 2 + y 2 = 2 1+x^2+y^2=2 1 + x 2 + y 2 = 2 (即 r = 1 r=1 r = 1 )处跳一下;1 + 2 < 3 1+\sqrt2<3 1 + 2 < 3 ,碰不到 3。
② 极坐标。 I = ∫ 0 π 2 sin θ cos θ d θ [ ∫ 0 1 r 3 d r + 2 ∫ 1 2 4 r 3 d r ] = 1 2 [ 1 4 + 2 ⋅ 2 − 1 4 ] = 3 8 I=\displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\sin\theta\cos\theta\dd\theta\Big[\int_0^1r^3\dd r+2\int_1^{\sqrt[4]2}r^3\dd r\Big]=\frac12\Big[\frac14+2\cdot\frac{2-1}4\Big]=\frac38 I = ∫ 0 2 π sin θ cos θ d θ [ ∫ 0 1 r 3 d r + 2 ∫ 1 4 2 r 3 d r ] = 2 1 [ 4 1 + 2 ⋅ 4 2 − 1 ] = 8 3 。
x y = r 2 sin θ cos θ xy=r^2\sin\theta\cos\theta x y = r 2 sin θ cos θ ,再乘面积元素里的 r r r 得 r 3 r^3 r 3 ;x 2 + y 2 ≤ 2 x^2+y^2\le\sqrt2 x 2 + y 2 ≤ 2 即 r ≤ 2 4 r\le\sqrt[4]2 r ≤ 4 2 ,r 4 r^4 r 4 从 1 到 2。
答案:3 8 \frac38 8 3
x y O D ₂D ₃D ₁y =x y =x ²李林例 18:y = ± x y=\pm x y = ± x 把区域分成三块。
例 6.5 李林 第十章 §3 例 18 · p259
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 ≤ y ≤ 1 − x 2 } D=\{(x,y)\mid x^2\le y\le\sqrt{1-x^2}\} D = {( x , y ) ∣ x 2 ≤ y ≤ 1 − x 2 } ,计算
I = ∬ D sgn ( x + y ) e x 2 + y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D\operatorname{sgn}(x+y)\,\e^{x^2+y^2}\dx\dy I = ∬ D sgn ( x + y ) e x 2 + y 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 分块。 sgn ( x + y ) \operatorname{sgn}(x+y) sgn ( x + y ) 的分界线是 y = − x y=-x y = − x 。再添一条 y = x y=x y = x ,把 D D D 分成三块:左边 D 1 D_1 D 1 (在直线 y = − x y=-x y = − x 下方,sgn = − 1 \operatorname{sgn}=-1 sgn = − 1 )、中间扇形 D 2 D_2 D 2 (∣ x ∣ ≤ y |x|\le y ∣ x ∣ ≤ y ,sgn = 1 \operatorname{sgn}=1 sgn = 1 )、右边 D 3 D_3 D 3 (在直线 y = x y=x y = x 下方,sgn = 1 \operatorname{sgn}=1 sgn = 1 )。
添 y = x y=x y = x 是为了让 D 1 D_1 D 1 和 D 3 D_3 D 3 左右对称,好互相抵消。
② D 1 D_1 D 1 与 D 3 D_3 D 3 抵消。 D 1 D_1 D 1 与 D 3 D_3 D 3 关于 y y y 轴对称,e x 2 + y 2 \e^{x^2+y^2} e x 2 + y 2 在两块上的积分相等,一个带负号、一个带正号,和为 0。
这是第 5 部分的对称性:e x 2 + y 2 \e^{x^2+y^2} e x 2 + y 2 对 x x x 是偶函数,镜像点上函数值相同。
③ 只剩中间扇形。 D 2 D_2 D 2 是 π 4 ≤ θ ≤ 3 π 4 \frac\pi4\le\theta\le\frac{3\pi}4 4 π ≤ θ ≤ 4 3 π ,0 ≤ r ≤ 1 0\le r\le1 0 ≤ r ≤ 1 的扇形:I = ∫ π 4 3 π 4 d θ ∫ 0 1 e r 2 r d r = π 2 ⋅ e − 1 2 = π 4 ( e − 1 ) I=\displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac{3\pi}4}\dd\theta\int_0^1\e^{r^2}r\dd r=\frac\pi2\cdot\frac{\e-1}2=\frac\pi4(\e-1) I = ∫ 4 π 4 3 π d θ ∫ 0 1 e r 2 r d r = 2 π ⋅ 2 e − 1 = 4 π ( e − 1 ) 。
扇形里的点满足 y ≥ ∣ x ∣ y\ge|x| y ≥ ∣ x ∣ ,而 ∣ x ∣ ≤ 1 |x|\le1 ∣ x ∣ ≤ 1 时 x 2 ≤ ∣ x ∣ ≤ y x^2\le|x|\le y x 2 ≤ ∣ x ∣ ≤ y ,所以整个扇形都在抛物线上方,确实在 D D D 里。
答案:π 4 ( e − 1 ) \frac\pi4(\e-1) 4 π ( e − 1 )
x y O xy ≥1xy <1xy =1½ 2 max { x y , 1 } \max\{xy,1\} max { x y , 1 } :双曲线 x y = 1 xy=1 x y = 1 把正方形分成两块。
练习 7 刷题本 章节七 例 7-36
计算
∬ D max { x y , 1 } d x d y \displaystyle\iint_D\max\{xy,1\}\dx\dy ∬ D max { x y , 1 } d x d y ,其中
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 2 , 0 ≤ y ≤ 2 } D=\{(x,y)\mid0\le x\le2,\ 0\le y\le2\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 2 , 0 ≤ y ≤ 2 } 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 分界线 x y = 1 xy=1 x y = 1 。右上角 D 1 = { 1 2 ≤ x ≤ 2 , 1 x ≤ y ≤ 2 } D_1=\{\frac12\le x\le2,\ \frac1x\le y\le2\} D 1 = { 2 1 ≤ x ≤ 2 , x 1 ≤ y ≤ 2 } 取 x y xy x y :∫ 1 2 2 x ⋅ 4 − 1 x 2 2 d x = 15 4 − ln 2 \displaystyle\int_{\frac12}^2x\cdot\frac{4-\frac1{x^2}}2\dx=\frac{15}4-\ln2 ∫ 2 1 2 x ⋅ 2 4 − x 2 1 d x = 4 15 − ln 2 ;其余部分取 1,面积 = 4 − ∫ 1 2 2 ( 2 − 1 x ) d x = 1 + 2 ln 2 =4-\int_{\frac12}^2\big(2-\frac1x\big)\dx=1+2\ln2 = 4 − ∫ 2 1 2 ( 2 − x 1 ) d x = 1 + 2 ln 2 。合计 19 4 + ln 2 \dfrac{19}4+\ln2 4 19 + ln 2 。
剩下那块形状别扭,用“正方形面积减 D 1 D_1 D 1 面积”;∫ 1 2 2 1 x d x = 2 ln 2 \int_{\frac12}^2\frac1x\dx=2\ln2 ∫ 2 1 2 x 1 d x = 2 ln 2 。
答案:19 4 + ln 2 \frac{19}4+\ln2 4 19 + ln 2
练习 8 刷题本 章节七 例 7-38
计算
∬ D e max { x 2 , y 2 } d x d y \displaystyle\iint_D\e^{\max\{x^2,y^2\}}\dx\dy ∬ D e m a x { x 2 , y 2 } d x d y ,其中
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ 0\le y\le1\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 分界线 y = x y=x y = x ;下方 max = x 2 \max=x^2 max = x 2 ,上方 max = y 2 \max=y^2 max = y 2 ,两块关于 y = x y=x y = x 对称,积分相等。原式 = 2 ∫ 0 1 d x ∫ 0 x e x 2 d y = 2 ∫ 0 1 x e x 2 d x = e − 1 =2\displaystyle\int_0^1\dx\int_0^x\e^{x^2}\dy=2\int_0^1x\e^{x^2}\dx=\e-1 = 2 ∫ 0 1 d x ∫ 0 x e x 2 d y = 2 ∫ 0 1 x e x 2 d x = e − 1 。
e x 2 \e^{x^2} e x 2 没有初等原函数,所以一定先对 y y y 积分,积出一个 x x x 来凑微分。
答案:e − 1 \e-1 e − 1
练习 9 李林 第十章 习题 解答 (10) · p265
设
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 2 , 0 ≤ y ≤ 2 } D=\{(x,y)\mid0\le x\le2,\ 0\le y\le2\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 2 , 0 ≤ y ≤ 2 } ,求
I = ∬ D [ x + y ] d x d y I=\displaystyle\iint_D[x+y]\dx\dy I = ∬ D [ x + y ] d x d y ,其中
[ x + y ] [x+y] [ x + y ] 表示不超过
x + y x+y x + y 的最大整数。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 直线 x + y = 1 , 2 , 3 x+y=1,2,3 x + y = 1 , 2 , 3 切出四条带(见本节开头右图),面积依次是 1 2 , 3 2 , 3 2 , 1 2 \frac12,\frac32,\frac32,\frac12 2 1 , 2 3 , 2 3 , 2 1 ,取整值依次是 0 , 1 , 2 , 3 0,1,2,3 0 , 1 , 2 , 3 。I = 0 + 3 2 + 3 + 3 2 = 6 I=0+\frac32+3+\frac32=6 I = 0 + 2 3 + 3 + 2 3 = 6 。
常数的积分就是常数乘面积;中间两条带的面积用“三角形相减”:2 − 1 2 = 3 2 2-\frac12=\frac32 2 − 2 1 = 2 3 。
答案:6 6 6
6.3 分段函数与含参数的区域
大白话:分段函数先看“它在哪里不为 0”或“哪一段用哪个式子”,把区域切成对应的几块 ;定义在全平面上、只在一小块里不为 0 的函数,积分区域一下子就缩成那一小块。含参数 t t t 的题,区域的形状随 t t t 变,要按“分界线扫到哪里”分情况讨论,最后检查各段在分点处是否接得上。
x y O t ≤π/2π/2<t ≤π π/2 π/2 李林例 20:直线 x + y = t x+y=t x + y = t 扫过正方形,截出的形状随 t t t 变。
分段与含参数
f f f 在区间外为 0 时:∬ R 2 f ( x ) f ( y − x ) d x d y \displaystyle\iint_{\mathbb R^2}f(x)f(y-x)\dx\dy ∬ R 2 f ( x ) f ( y − x ) d x d y 只在 { f ( x ) ≠ 0 , f ( y − x ) ≠ 0 } \{f(x)\ne0,\ f(y-x)\ne0\} { f ( x ) = 0 , f ( y − x ) = 0 } 上积分;也可以先对 y y y 换元 u = y − x u=y-x u = y − x ,得 ( ∫ f ) 2 \Big(\displaystyle\int f\Big)^2 ( ∫ f ) 2 。
区域 D t D_t D t 随 t t t 变:找出形状发生变化的 t t t 值(分界线恰好经过区域顶点的时刻),在每一段里分别写限。
检查:相邻两段的结果在分点处应当相等(区域连续变化,积分也连续变化)。
方法卡 · 分段函数与含参数
什么时候用
被积函数是分段函数(常见“在
[ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上为某式、其他为 0”);积分区域里含参数
t t t 。
步骤
写出被积函数不为 0 的条件,画出这块区域;或写出每一段对应的区域。
含参数时,找出形状改变的临界值,把 t t t 的范围分段。
每段分别积分,最后在临界值处核对是否连续。
最容易错
全平面积分时忘了只有一小块不为 0,照着
( − ∞ , + ∞ ) (-\infty,+\infty) ( − ∞ , + ∞ ) 去积;
f ( y − x ) f(y-x) f ( y − x ) 不为 0 的条件写成
0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 ;含参数题漏了
t < 0 t<0 t < 0 或
t t t 很大的情况。
x y O x ²1/√(x ²+y ²) x +y =21 2 李林例 15:两层菱形,内层 f = x 2 f=x^2 f = x 2 ,外层 f = 1 x 2 + y 2 f=\frac1{\sqrt{x^2+y^2}} f = x 2 + y 2 1 。
例 6.6 李林 第十章 §3 例 15 · p258
设
f ( x , y ) = { x 2 , ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 , 1 x 2 + y 2 , 1 < ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 2 , f(x,y)=\begin{cases}x^2,&|x|+|y|\le1,\\ \dfrac1{\sqrt{x^2+y^2}},&1<|x|+|y|\le2,\end{cases} f ( x , y ) = ⎩ ⎨ ⎧ x 2 , x 2 + y 2 1 , ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 , 1 < ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 2 , 计算二重积分
I = ∬ D f ( x , y ) d x d y I=\displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy I = ∬ D f ( x , y ) d x d y ,其中
D D D :
∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 2 |x|+|y|\le2 ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 2 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 分块并用对称性。 D 1 D_1 D 1 :∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 |x|+|y|\le1 ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 ,D 2 D_2 D 2 :1 < ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 2 1<|x|+|y|\le2 1 < ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 2 。两块都关于 x x x 轴、y y y 轴对称,x 2 x^2 x 2 和 1 x 2 + y 2 \frac1{\sqrt{x^2+y^2}} x 2 + y 2 1 对 x x x 、y y y 都是偶函数,所以只算第一象限再乘 4。
分段函数按定义里的条件分块;∣ x ∣ + ∣ y ∣ |x|+|y| ∣ x ∣ + ∣ y ∣ 把 x , y x,y x , y 换号不变,所以两层菱形都是四面对称的。
② 内层。 4 ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 − y x 2 d x = 4 ∫ 0 1 ( 1 − y ) 3 3 d y = 1 3 4\displaystyle\int_0^1\dy\int_0^{1-y}x^2\dx=4\int_0^1\frac{(1-y)^3}3\dy=\frac13 4 ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 − y x 2 d x = 4 ∫ 0 1 3 ( 1 − y ) 3 d y = 3 1 。
第一象限的内层是三角形 x + y ≤ 1 x+y\le1 x + y ≤ 1 ,横线从 x = 0 x=0 x = 0 到 x = 1 − y x=1-y x = 1 − y 。
③ 外层用极坐标。 第一象限里直线 x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 、x + y = 2 x+y=2 x + y = 2 是 r = 1 sin θ + cos θ r=\frac1{\sin\theta+\cos\theta} r = s i n θ + c o s θ 1 、r = 2 sin θ + cos θ r=\frac2{\sin\theta+\cos\theta} r = s i n θ + c o s θ 2 。4 ∫ 0 π 2 d θ ∫ 1 sin θ + cos θ 2 sin θ + cos θ 1 r ⋅ r d r = 4 ∫ 0 π 2 d θ sin θ + cos θ 4\displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_{\frac1{\sin\theta+\cos\theta}}^{\frac2{\sin\theta+\cos\theta}}\frac1r\cdot r\dd r=4\int_0^{\frac\pi2}\frac{\dd\theta}{\sin\theta+\cos\theta} 4 ∫ 0 2 π d θ ∫ s i n θ + c o s θ 1 s i n θ + c o s θ 2 r 1 ⋅ r d r = 4 ∫ 0 2 π sin θ + cos θ d θ 。
被积函数 1 x 2 + y 2 = 1 r \frac1{\sqrt{x^2+y^2}}=\frac1r x 2 + y 2 1 = r 1 正好和面积元素里的 r r r 约掉,内层只剩上下限之差。
④ 算 ∫ d θ sin θ + cos θ \int\frac{\dd\theta}{\sin\theta+\cos\theta} ∫ s i n θ + c o s θ d θ 。 先用辅助角公式把分母合成一个正弦:sin θ + cos θ = 2 sin ( θ + π 4 ) \sin\theta+\cos\theta=\sqrt2\sin\big(\theta+\frac\pi4\big) sin θ + cos θ = 2 sin ( θ + 4 π ) ,∫ 0 π 2 d θ 2 sin ( θ + π 4 ) = 1 2 ln ∣ tan θ + π 4 2 ∣ ∣ 0 π 2 = 2 ln ( 2 + 1 ) \displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\frac{\dd\theta}{\sqrt2\sin(\theta+\frac\pi4)}=\frac1{\sqrt2}\ln\Big|\tan\frac{\theta+\frac\pi4}2\Big|\Big|_0^{\frac\pi2}=\sqrt2\ln(\sqrt2+1) ∫ 0 2 π 2 sin ( θ + 4 π ) d θ = 2 1 ln tan 2 θ + 4 π 0 2 π = 2 ln ( 2 + 1 ) 。所以 I = 1 3 + 4 2 ln ( 2 + 1 ) I=\dfrac13+4\sqrt2\ln(\sqrt2+1) I = 3 1 + 4 2 ln ( 2 + 1 ) 。
∫ d u sin u = ln ∣ tan u 2 ∣ \int\frac{\dd u}{\sin u}=\ln|\tan\frac u2| ∫ s i n u d u = ln ∣ tan 2 u ∣ ;tan 3 π 8 = 2 + 1 \tan\frac{3\pi}8=\sqrt2+1 tan 8 3 π = 2 + 1 ,tan π 8 = 2 − 1 \tan\frac\pi8=\sqrt2-1 tan 8 π = 2 − 1 ,两者之比是 ( 2 + 1 ) 2 (\sqrt2+1)^2 ( 2 + 1 ) 2 ,取对数再乘 1 2 \frac1{\sqrt2} 2 1 得 2 ln ( 2 + 1 ) \sqrt2\ln(\sqrt2+1) 2 ln ( 2 + 1 ) 。李林用的是万能代换,结果一样。
答案:1 3 + 4 2 ln ( 2 + 1 ) \frac13+4\sqrt2\ln(\sqrt2+1) 3 1 + 4 2 ln ( 2 + 1 )
x y O y =x y =x +11 2022 数三(14):只有这个平行四边形上被积函数不为 0。
例 6.7 2022 数三(14)
已知函数
f ( x ) = { e x , 0 ≤ x ≤ 1 , 0 , 其他 , f(x)=\begin{cases}\e^x,&0\le x\le1,\\0,&\text{其他},\end{cases} f ( x ) = { e x , 0 , 0 ≤ x ≤ 1 , 其他 , 则
∫ − ∞ + ∞ d x ∫ − ∞ + ∞ f ( x ) f ( y − x ) d y = \displaystyle\int_{-\infty}^{+\infty}\dx\int_{-\infty}^{+\infty}f(x)f(y-x)\dy= ∫ − ∞ + ∞ d x ∫ − ∞ + ∞ f ( x ) f ( y − x ) d y = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 找不为 0 的区域。 f ( x ) ≠ 0 f(x)\ne0 f ( x ) = 0 要求 0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 ;f ( y − x ) ≠ 0 f(y-x)\ne0 f ( y − x ) = 0 要求 0 ≤ y − x ≤ 1 0\le y-x\le1 0 ≤ y − x ≤ 1 ,即 x ≤ y ≤ x + 1 x\le y\le x+1 x ≤ y ≤ x + 1 。在这个平行四边形上被积函数是 e x ⋅ e y − x = e y \e^x\cdot\e^{y-x}=\e^y e x ⋅ e y − x = e y 。
分段函数在别处为 0,积分区域就缩成两个条件同时成立的那一块。
② 计算。 原式 = ∫ 0 1 d x ∫ x x + 1 e y d y = ∫ 0 1 ( e x + 1 − e x ) d x = ( e − 1 ) ∫ 0 1 e x d x = ( e − 1 ) 2 =\displaystyle\int_0^1\dx\int_x^{x+1}\e^y\dy=\int_0^1\big(\e^{x+1}-\e^x\big)\dx=(\e-1)\int_0^1\e^x\dx=(\e-1)^2 = ∫ 0 1 d x ∫ x x + 1 e y d y = ∫ 0 1 ( e x + 1 − e x ) d x = ( e − 1 ) ∫ 0 1 e x d x = ( e − 1 ) 2 。
先对 y y y 积分,上下限就是平行四边形的上下两条边。
③ 另一种看法。 内层换元 u = y − x u=y-x u = y − x :∫ − ∞ + ∞ f ( y − x ) d y = ∫ − ∞ + ∞ f ( u ) d u = e − 1 \displaystyle\int_{-\infty}^{+\infty}f(y-x)\dy=\int_{-\infty}^{+\infty}f(u)\dd u=\e-1 ∫ − ∞ + ∞ f ( y − x ) d y = ∫ − ∞ + ∞ f ( u ) d u = e − 1 ,与 x x x 无关,所以原式 = ( e − 1 ) ∫ − ∞ + ∞ f ( x ) d x = ( e − 1 ) 2 =(\e-1)\displaystyle\int_{-\infty}^{+\infty}f(x)\dx=(\e-1)^2 = ( e − 1 ) ∫ − ∞ + ∞ f ( x ) d x = ( e − 1 ) 2 。
在整条数轴上积分,平移不改变积分值。这个结论在概率论里就是“卷积的积分等于两个积分相乘”。
答案:( e − 1 ) 2 (\e-1)^2 ( e − 1 ) 2
练习 10 李林 第十章 习题 填空 (5) · p265
设
f ( x ) = { a , 0 ≤ x ≤ 1 , 0 , 其他 , f(x)=\begin{cases}a,&0\le x\le1,\\0,&\text{其他},\end{cases} f ( x ) = { a , 0 , 0 ≤ x ≤ 1 , 其他 , D D D 为全平面,则
I = ∬ D f ( y ) f ( x − y ) d x d y = I=\displaystyle\iint_Df(y)f(x-y)\dx\dy= I = ∬ D f ( y ) f ( x − y ) d x d y = ______。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 先对 x x x 积分,令 u = x − y u=x-y u = x − y :∫ − ∞ + ∞ f ( x − y ) d x = ∫ 0 1 a d u = a \displaystyle\int_{-\infty}^{+\infty}f(x-y)\dx=\int_0^1a\dd u=a ∫ − ∞ + ∞ f ( x − y ) d x = ∫ 0 1 a d u = a ;再乘 ∫ − ∞ + ∞ f ( y ) d y = a \displaystyle\int_{-\infty}^{+\infty}f(y)\dy=a ∫ − ∞ + ∞ f ( y ) d y = a ,得 I = a 2 I=a^2 I = a 2 。
和上一题同一个道理:全平面上先把“平移了的那个因子”积掉。
答案:a 2 a^2 a 2
例 6.8 李林 第十章 §3 例 20 · p260
设
D D D :
0 ≤ x ≤ π 2 0\le x\le\dfrac\pi2 0 ≤ x ≤ 2 π ,
0 ≤ y ≤ π 2 0\le y\le\dfrac\pi2 0 ≤ y ≤ 2 π ,
D t D_t D t :
0 ≤ x + y ≤ t 0\le x+y\le t 0 ≤ x + y ≤ t ,
G t = D ∩ D t G_t=D\cap D_t G t = D ∩ D t ,求
F ( t ) = ∬ G t cos ( x + y ) d x d y F(t)=\displaystyle\iint_{G_t}\cos(x+y)\dx\dy F ( t ) = ∬ G t cos ( x + y ) d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 临界值。 直线 x + y = t x+y=t x + y = t 从原点往右上扫:t = π 2 t=\frac\pi2 t = 2 π 时经过 ( π 2 , 0 ) \big(\frac\pi2,0\big) ( 2 π , 0 ) 、( 0 , π 2 ) \big(0,\frac\pi2\big) ( 0 , 2 π ) ,t = π t=\pi t = π 时经过右上角。所以分 t < 0 t<0 t < 0 、0 ≤ t ≤ π 2 0\le t\le\frac\pi2 0 ≤ t ≤ 2 π 、π 2 < t ≤ π \frac\pi2<t\le\pi 2 π < t ≤ π 、t > π t>\pi t > π 四段。t < 0 t<0 t < 0 时 G t G_t G t 是空集,F ( t ) = 0 F(t)=0 F ( t ) = 0 。
区域的形状在直线碰到正方形顶点时才改变:先是三角形,再是五边形,最后是整个正方形(见图)。
② 0 ≤ t ≤ π 2 0\le t\le\frac\pi2 0 ≤ t ≤ 2 π :三角形。 F ( t ) = ∫ 0 t d y ∫ 0 t − y cos ( x + y ) d x = ∫ 0 t ( sin t − sin y ) d y = t sin t + cos t − 1 F(t)=\displaystyle\int_0^t\dy\int_0^{t-y}\cos(x+y)\dx=\int_0^t(\sin t-\sin y)\dy=t\sin t+\cos t-1 F ( t ) = ∫ 0 t d y ∫ 0 t − y cos ( x + y ) d x = ∫ 0 t ( sin t − sin y ) d y = t sin t + cos t − 1 。
横线从 x = 0 x=0 x = 0 到直线 x = t − y x=t-y x = t − y ;内层 [ sin ( x + y ) ] 0 t − y = sin t − sin y \big[\sin(x+y)\big]_0^{t-y}=\sin t-\sin y [ sin ( x + y ) ] 0 t − y = sin t − sin y 。
③ π 2 < t ≤ π \frac\pi2<t\le\pi 2 π < t ≤ π :五边形。 按 y = t − π 2 y=t-\frac\pi2 y = t − 2 π 分两段:F ( t ) = ∫ 0 t − π 2 d y ∫ 0 π 2 cos ( x + y ) d x + ∫ t − π 2 π 2 d y ∫ 0 t − y cos ( x + y ) d x = − cos t − 1 + ( π − t ) sin t F(t)=\displaystyle\int_0^{t-\frac\pi2}\dy\int_0^{\frac\pi2}\cos(x+y)\dx+\int_{t-\frac\pi2}^{\frac\pi2}\dy\int_0^{t-y}\cos(x+y)\dx=-\cos t-1+(\pi-t)\sin t F ( t ) = ∫ 0 t − 2 π d y ∫ 0 2 π cos ( x + y ) d x + ∫ t − 2 π 2 π d y ∫ 0 t − y cos ( x + y ) d x = − cos t − 1 + ( π − t ) sin t 。
y < t − π 2 y<t-\frac\pi2 y < t − 2 π 时横线一直走到 x = π 2 x=\frac\pi2 x = 2 π 还没碰到斜线;第一段 ∫ 0 t − π 2 ( cos y − sin y ) d y = − cos t + sin t − 1 \int_0^{t-\frac\pi2}(\cos y-\sin y)\dy=-\cos t+\sin t-1 ∫ 0 t − 2 π ( cos y − sin y ) d y = − cos t + sin t − 1 ,第二段 ( π − t ) sin t − sin t (\pi-t)\sin t-\sin t ( π − t ) sin t − sin t 。
④ t > π t>\pi t > π :整个正方形。 F ( t ) = ∫ 0 π 2 d y ∫ 0 π 2 cos ( x + y ) d x = ∫ 0 π 2 ( cos y − sin y ) d y = 0 F(t)=\displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dy\int_0^{\frac\pi2}\cos(x+y)\dx=\int_0^{\frac\pi2}(\cos y-\sin y)\dy=0 F ( t ) = ∫ 0 2 π d y ∫ 0 2 π cos ( x + y ) d x = ∫ 0 2 π ( cos y − sin y ) d y = 0 。
检查衔接:t = π 2 t=\frac\pi2 t = 2 π 时 ② 和 ③ 都给出 π 2 − 1 \frac\pi2-1 2 π − 1 ;t = π t=\pi t = π 时 ③ 给出 0,和 ④ 一致;t = 0 t=0 t = 0 时 ② 给出 0,和 t < 0 t<0 t < 0 一致。
答案:F ( t ) = { 0 , t < 0 , t sin t + cos t − 1 , 0 ≤ t ≤ π 2 , − cos t − 1 + ( π − t ) sin t , π 2 < t ≤ π , 0 , t > π F(t)=\begin{cases}0,&t<0,\\ t\sin t+\cos t-1,&0\le t\le\frac\pi2,\\ -\cos t-1+(\pi-t)\sin t,&\frac\pi2<t\le\pi,\\ 0,&t>\pi\end{cases} F ( t ) = ⎩ ⎨ ⎧ 0 , t sin t + cos t − 1 , − cos t − 1 + ( π − t ) sin t , 0 , t < 0 , 0 ≤ t ≤ 2 π , 2 π < t ≤ π , t > π
6.4 小结
被积函数 分界线 例子
∣ g ( x , y ) ∣ |g(x,y)| ∣ g ( x , y ) ∣ g = 0 g=0 g = 0 ;负的一侧变号,别扭的块用“整体减局部”例 6.1 、例 6.2 、练习 5 、练习 6
max { f , g } \max\{f,g\} max { f , g } 、min { f , g } \min\{f,g\} min { f , g } f = g f=g f = g ,代点比大小例 6.3 、练习 7 、练习 8
[ h ( x , y ) ] [h(x,y)] [ h ( x , y )] (取整)h = h= h = 整数,每条带上是常数例 6.4 、练习 9
sgn ( h ) \operatorname{sgn}(h) sgn ( h ) h = 0 h=0 h = 0 ,再配对称性抵消例 6.5
分段函数(按区域给出) 定义里的条件 例 6.6
全平面上的 f ( x ) f ( y − x ) f(x)f(y-x) f ( x ) f ( y − x ) 只在 f ≠ 0 f\ne0 f = 0 的那块上积 例 6.7 、练习 10
区域含参数 t t t 分界线扫过顶点的时刻 例 6.8
学完了,标记这一部分
第 7 部分
综合题
综合题把二重积分和别的知识绑在一起:积分方程、微分方程、分部积分、反常积分、换元、证明。这一部分每类讲一个套路,配 9 道真题。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 1、2、3 条)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
(仅数学一、数学三要求)了解无界区域上简单的反常二重积分并会计算。
综合题把二重积分和别的知识绑在一起考。对应李林讲义第十章第三节题型五“二重积分的综合题”(p261—263)与第二节的换元法(p249—250);Maki《真题分类精解》第三十三讲里的积分方程、分部积分、无界区域、换元题。一般换元(雅可比行列式)大纲没有写,但李林讲了,真题的解析也常用它,所以这里一并讲;本部分每道真题都另给了只用直角坐标或极坐标的做法。
7.1 二重积分是一个数:积分方程
大白话:区域给定了,∬ D f ( x , y ) d x d y \iint_Df(x,y)\dx\dy ∬ D f ( x , y ) d x d y 就是一个数 ,和积分变量叫 x , y x,y x , y 还是 u , v u,v u , v 无关。题目里的函数“自己包含自己的积分”时,先把这个积分设成常数 A A A ,再对等式两边在同一个区域上积分,得到关于 A A A 的一次方程。区域随 t t t 变的(比如半径 2 t 2t 2 t 的圆、三角形 D t D_t D t ),二重积分是 t t t 的函数,化成变上限积分后求导,就变成微分方程。
x y O r =sin θ1 ½ 李林例 23 的区域:x 2 + y 2 ≤ y x^2+y^2\le y x 2 + y 2 ≤ y 的右半圆,面积 π 8 \frac\pi8 8 π 。
两种积分方程
区域固定:若 f ( x , y ) = g ( x , y ) + c h ( x , y ) A f(x,y)=g(x,y)+c\,h(x,y)\,A f ( x , y ) = g ( x , y ) + c h ( x , y ) A ,A = ∬ D f d σ A=\displaystyle\iint_Df\dd\sigma A = ∬ D f d σ ,则两边积分得 A = ∬ D g d σ + c A ∬ D h d σ A=\displaystyle\iint_Dg\dd\sigma+cA\iint_Dh\dd\sigma A = ∬ D g d σ + c A ∬ D h d σ ,解出 A A A 再回代。
区域随 t t t 变:先把 ∬ D t \displaystyle\iint_{D_t} ∬ D t 化成 ∫ 0 φ ( t ) ( ⋯ ) d r \displaystyle\int_0^{\varphi(t)}(\cdots)\dd r ∫ 0 φ ( t ) ( ⋯ ) d r 这样的变上限积分,再对 t t t 求导;别忘了由 t = 0 t=0 t = 0 定初值。
为什么可以两边积分:等式对 D D D 上每一点成立,两边是同一个函数,在同一区域上的积分当然相等。
方法卡 · 积分方程
什么时候用
函数的表达式里出现它自己在某区域上的二重积分;或者等式两边是区域含
t t t 的二重积分。
步骤
把固定区域上的二重积分记作常数 A A A 。
等式两边在同一区域上积分,常数项乘面积,得出 A A A 。
区域含 t t t 时,用极坐标或累次积分化成变上限积分,求导,解微分方程,用 t = 0 t=0 t = 0 定常数。
最容易错
把
A A A 当成
x , y x,y x , y 的函数;两边积分时常数项忘了乘面积;变上限积分求导时漏乘上限的导数(如上限
2 t 2t 2 t 要乘 2);忘记写初值条件。
例 7.1 李林 第十章 §3 例 23 · p262
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ y , x ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le y,\ x\ge0\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ y , x ≥ 0 } ,
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 在
D D D 上连续,且
f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − 8 π ∬ D f ( u , v ) d u d v f(x,y)=\sqrt{1-x^2-y^2}-\dfrac8\pi\displaystyle\iint_Df(u,v)\dd u\dd v f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − π 8 ∬ D f ( u , v ) d u d v ,求
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 的表达式。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 二重积分是常数。 记 A = ∬ D f ( u , v ) d u d v A=\displaystyle\iint_Df(u,v)\dd u\dd v A = ∬ D f ( u , v ) d u d v ,则 f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − 8 π A f(x,y)=\sqrt{1-x^2-y^2}-\dfrac8\pi A f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − π 8 A 。
区域给定了,积出来就是一个确定的数;积分变量写成 u , v u,v u , v 只是换了个名字,∬ D f ( u , v ) d u d v = ∬ D f ( x , y ) d x d y \iint_Df(u,v)\dd u\dd v=\iint_Df(x,y)\dx\dy ∬ D f ( u , v ) d u d v = ∬ D f ( x , y ) d x d y 。
② 两边在 D D D 上积分。 A = ∬ D 1 − x 2 − y 2 d x d y − 8 π A ⋅ S D A=\displaystyle\iint_D\sqrt{1-x^2-y^2}\dx\dy-\frac8\pi A\cdot S_D A = ∬ D 1 − x 2 − y 2 d x d y − π 8 A ⋅ S D ,而 S D = 1 2 π ( 1 2 ) 2 = π 8 S_D=\dfrac12\pi\Big(\dfrac12\Big)^2=\dfrac\pi8 S D = 2 1 π ( 2 1 ) 2 = 8 π ,所以 2 A = ∬ D 1 − x 2 − y 2 d x d y 2A=\displaystyle\iint_D\sqrt{1-x^2-y^2}\dx\dy 2 A = ∬ D 1 − x 2 − y 2 d x d y 。
常数 8 π A \frac8\pi A π 8 A 的积分等于它乘面积;D D D 是半径 1 2 \frac12 2 1 的半个圆。
③ 极坐标。 ∬ D 1 − x 2 − y 2 d x d y = ∫ 0 π 2 d θ ∫ 0 sin θ 1 − r 2 r d r = 1 3 ∫ 0 π 2 ( 1 − cos 3 θ ) d θ = 1 3 ( π 2 − 2 3 ) \displaystyle\iint_D\sqrt{1-x^2-y^2}\dx\dy=\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^{\sin\theta}\sqrt{1-r^2}\,r\dd r=\frac13\int_0^{\frac\pi2}(1-\cos^3\theta)\dd\theta=\frac13\Big(\frac\pi2-\frac23\Big) ∬ D 1 − x 2 − y 2 d x d y = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 s i n θ 1 − r 2 r d r = 3 1 ∫ 0 2 π ( 1 − cos 3 θ ) d θ = 3 1 ( 2 π − 3 2 ) 。
区域的边界 x 2 + y 2 ≤ y x^2+y^2\le y x 2 + y 2 ≤ y 在极坐标下就是 r ≤ sin θ r\le\sin\theta r ≤ sin θ ;∫ 0 sin θ 1 − r 2 r d r = 1 3 [ 1 − ( 1 − sin 2 θ ) 3 2 ] = 1 3 ( 1 − cos 3 θ ) \int_0^{\sin\theta}\sqrt{1-r^2}\,r\dd r=\frac13\big[1-(1-\sin^2\theta)^{\frac32}\big]=\frac13(1-\cos^3\theta) ∫ 0 s i n θ 1 − r 2 r d r = 3 1 [ 1 − ( 1 − sin 2 θ ) 2 3 ] = 3 1 ( 1 − cos 3 θ ) ,这里 cos θ ≥ 0 \cos\theta\ge0 cos θ ≥ 0 。
④ 回代。 A = 1 6 ( π 2 − 2 3 ) A=\dfrac16\Big(\dfrac\pi2-\dfrac23\Big) A = 6 1 ( 2 π − 3 2 ) ,所以 f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − 4 3 π ( π 2 − 2 3 ) f(x,y)=\sqrt{1-x^2-y^2}-\dfrac4{3\pi}\Big(\dfrac\pi2-\dfrac23\Big) f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − 3 π 4 ( 2 π − 3 2 ) 。
常数合并:8 π ⋅ 1 6 = 4 3 π \frac8\pi\cdot\frac16=\frac4{3\pi} π 8 ⋅ 6 1 = 3 π 4 ;展开括号也可以写成 1 − x 2 − y 2 − 2 3 + 8 9 π \sqrt{1-x^2-y^2}-\frac23+\frac8{9\pi} 1 − x 2 − y 2 − 3 2 + 9 π 8 ,两种写法都对。
答案:f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − 4 3 π ( π 2 − 2 3 ) f(x,y)=\sqrt{1-x^2-y^2}-\frac4{3\pi}\big(\frac\pi2-\frac23\big) f ( x , y ) = 1 − x 2 − y 2 − 3 π 4 ( 2 π − 3 2 )
例 7.2 2020 数三(18)
设
D = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 , y ≥ 0 } D=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le1,\ y\ge0\} D = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 1 , y ≥ 0 } ,连续函数
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 满足
f ( x , y ) = y 1 − x 2 + x ∬ D f ( x , y ) d x d y f(x,y)=y\sqrt{1-x^2}+x\displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy f ( x , y ) = y 1 − x 2 + x ∬ D f ( x , y ) d x d y ,求
∬ D x f ( x , y ) d x d y \displaystyle\iint_Dxf(x,y)\dx\dy ∬ D x f ( x , y ) d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 设常数。 记 A = ∬ D f ( x , y ) d x d y A=\displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy A = ∬ D f ( x , y ) d x d y ,则 f ( x , y ) = y 1 − x 2 + A x f(x,y)=y\sqrt{1-x^2}+Ax f ( x , y ) = y 1 − x 2 + A x 。
和上一题一样,区域固定的二重积分是一个数。
② 求 A A A 。 两边在 D D D 上积分:A = ∬ D y 1 − x 2 d x d y + A ∬ D x d x d y A=\displaystyle\iint_Dy\sqrt{1-x^2}\dx\dy+A\iint_Dx\dx\dy A = ∬ D y 1 − x 2 d x d y + A ∬ D x d x d y 。D D D 关于 y y y 轴对称,∬ D x = 0 \iint_Dx=0 ∬ D x = 0 ;∬ D y 1 − x 2 = ∫ − 1 1 1 − x 2 d x ∫ 0 1 − x 2 y d y = 1 2 ∫ − 1 1 ( 1 − x 2 ) 3 2 d x = 3 π 16 \displaystyle\iint_Dy\sqrt{1-x^2}=\int_{-1}^1\sqrt{1-x^2}\dx\int_0^{\sqrt{1-x^2}}y\dy=\frac12\int_{-1}^1(1-x^2)^{\frac32}\dx=\frac{3\pi}{16} ∬ D y 1 − x 2 = ∫ − 1 1 1 − x 2 d x ∫ 0 1 − x 2 y d y = 2 1 ∫ − 1 1 ( 1 − x 2 ) 2 3 d x = 16 3 π 。所以 A = 3 π 16 A=\dfrac{3\pi}{16} A = 16 3 π 。
x x x 是奇函数,区域左右对称(第 5 部分);∫ − 1 1 ( 1 − x 2 ) 3 2 d x \int_{-1}^1(1-x^2)^{\frac32}\dx ∫ − 1 1 ( 1 − x 2 ) 2 3 d x 令 x = sin t x=\sin t x = sin t 得 2 ∫ 0 π 2 cos 4 t d t = 2 ⋅ 3 4 ⋅ 1 2 ⋅ π 2 = 3 π 8 2\int_0^{\frac\pi2}\cos^4t\dd t=2\cdot\frac34\cdot\frac12\cdot\frac\pi2=\frac{3\pi}8 2 ∫ 0 2 π cos 4 t d t = 2 ⋅ 4 3 ⋅ 2 1 ⋅ 2 π = 8 3 π 。
③ 求 ∬ x f \iint xf ∬ x f 。 ∬ D x f ( x , y ) d x d y = ∬ D x y 1 − x 2 d x d y + A ∬ D x 2 d x d y = 0 + 3 π 16 ⋅ π 8 = 3 π 2 128 \displaystyle\iint_Dxf(x,y)\dx\dy=\iint_Dxy\sqrt{1-x^2}\dx\dy+A\iint_Dx^2\dx\dy=0+\frac{3\pi}{16}\cdot\frac\pi8=\frac{3\pi^2}{128} ∬ D x f ( x , y ) d x d y = ∬ D x y 1 − x 2 d x d y + A ∬ D x 2 d x d y = 0 + 16 3 π ⋅ 8 π = 128 3 π 2 。
x y 1 − x 2 xy\sqrt{1-x^2} x y 1 − x 2 对 x x x 是奇函数,积分为 0;上半圆盘上 ∬ x 2 \iint x^2 ∬ x 2 是整个单位圆上的一半,整个圆上由轮换对称 ∬ x 2 = 1 2 ∬ r 2 = π 4 \iint x^2=\frac12\iint r^2=\frac\pi4 ∬ x 2 = 2 1 ∬ r 2 = 4 π 。
答案:3 π 2 128 \frac{3\pi^2}{128} 128 3 π 2
例 7.3 李林 第十章 §3 例 22 · p261
设
f ( t ) f(t) f ( t ) 在
[ 0 , + ∞ ) [0,+\infty) [ 0 , + ∞ ) 上连续,且满足
f ( t ) = e 4 π t 2 + ∬ D [ x e x 2 + y 2 + f ( 1 2 x 2 + y 2 ) ] d x d y f(t)=\e^{4\pi t^2}+\displaystyle\iint_D\Big[x\e^{x^2+y^2}+f\Big(\frac12\sqrt{x^2+y^2}\Big)\Big]\dx\dy f ( t ) = e 4 π t 2 + ∬ D [ x e x 2 + y 2 + f ( 2 1 x 2 + y 2 ) ] d x d y ,其中
D D D :
x 2 + y 2 ≤ 4 t 2 x^2+y^2\le4t^2 x 2 + y 2 ≤ 4 t 2 ,求
f ( t ) f(t) f ( t ) 的表达式。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 对称性去掉一项。 D D D 关于 y y y 轴对称,x e x 2 + y 2 x\e^{x^2+y^2} x e x 2 + y 2 对 x x x 是奇函数,积分为 0。
先把能扔的扔掉,剩下的只含 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 ,适合极坐标。
② 化成变上限积分。 ∬ D f ( 1 2 x 2 + y 2 ) d x d y = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 t f ( r 2 ) r d r = 2 π ∫ 0 2 t f ( r 2 ) r d r \displaystyle\iint_Df\Big(\frac12\sqrt{x^2+y^2}\Big)\dx\dy=\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^{2t}f\Big(\frac r2\Big)r\dd r=2\pi\int_0^{2t}f\Big(\frac r2\Big)r\dd r ∬ D f ( 2 1 x 2 + y 2 ) d x d y = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 t f ( 2 r ) r d r = 2 π ∫ 0 2 t f ( 2 r ) r d r ,于是 f ( t ) = e 4 π t 2 + 2 π ∫ 0 2 t f ( r 2 ) r d r f(t)=\e^{4\pi t^2}+2\pi\displaystyle\int_0^{2t}f\Big(\frac r2\Big)r\dd r f ( t ) = e 4 π t 2 + 2 π ∫ 0 2 t f ( 2 r ) r d r 。
被积函数只和 r r r 有关,θ \theta θ 积出 2 π 2\pi 2 π ;区域半径 2 t 2t 2 t 随 t t t 变,二重积分变成了上限为 2 t 2t 2 t 的定积分。
③ 求导,定初值。 两边对 t t t 求导:f ′ ( t ) = 8 π t e 4 π t 2 + 2 π ⋅ f ( t ) ⋅ 2 t ⋅ 2 = 8 π t e 4 π t 2 + 8 π t f ( t ) f'(t)=8\pi t\e^{4\pi t^2}+2\pi\cdot f(t)\cdot2t\cdot2=8\pi t\e^{4\pi t^2}+8\pi tf(t) f ′ ( t ) = 8 π t e 4 π t 2 + 2 π ⋅ f ( t ) ⋅ 2 t ⋅ 2 = 8 π t e 4 π t 2 + 8 π t f ( t ) ;t = 0 t=0 t = 0 时 f ( 0 ) = 1 f(0)=1 f ( 0 ) = 1 。
d d t ∫ 0 2 t g ( r ) d r = 2 g ( 2 t ) \frac{\dd}{\dd t}\int_0^{2t}g(r)\dd r=2g(2t) d t d ∫ 0 2 t g ( r ) d r = 2 g ( 2 t ) ,这里 g ( 2 t ) = f ( t ) ⋅ 2 t g(2t)=f(t)\cdot2t g ( 2 t ) = f ( t ) ⋅ 2 t ;t = 0 t=0 t = 0 时区域缩成一点,积分为 0,f ( 0 ) = e 0 = 1 f(0)=\e^0=1 f ( 0 ) = e 0 = 1 。
④ 解一阶线性方程。 f ′ − 8 π t f = 8 π t e 4 π t 2 f'-8\pi tf=8\pi t\e^{4\pi t^2} f ′ − 8 π t f = 8 π t e 4 π t 2 ,f ( t ) = e 4 π t 2 ( ∫ 8 π t d t + C ) = e 4 π t 2 ( 4 π t 2 + C ) f(t)=\e^{4\pi t^2}\Big(\displaystyle\int8\pi t\dd t+C\Big)=\e^{4\pi t^2}(4\pi t^2+C) f ( t ) = e 4 π t 2 ( ∫ 8 π t d t + C ) = e 4 π t 2 ( 4 π t 2 + C ) ,由 f ( 0 ) = 1 f(0)=1 f ( 0 ) = 1 得 C = 1 C=1 C = 1 。所以 f ( t ) = ( 4 π t 2 + 1 ) e 4 π t 2 f(t)=(4\pi t^2+1)\e^{4\pi t^2} f ( t ) = ( 4 π t 2 + 1 ) e 4 π t 2 。
通解公式 f = e ∫ 8 π t d t [ ∫ 8 π t e 4 π t 2 e − ∫ 8 π t d t d t + C ] f=\e^{\int8\pi t\dd t}\big[\int8\pi t\e^{4\pi t^2}\e^{-\int8\pi t\dd t}\dd t+C\big] f = e ∫ 8 π t d t [ ∫ 8 π t e 4 π t 2 e − ∫ 8 π t d t d t + C ] ,两个指数正好约掉,只剩 ∫ 8 π t d t = 4 π t 2 \int8\pi t\dd t=4\pi t^2 ∫ 8 π t d t = 4 π t 2 。
答案:f ( t ) = ( 4 π t 2 + 1 ) e 4 π t 2 f(t)=(4\pi t^2+1)\e^{4\pi t^2} f ( t ) = ( 4 π t 2 + 1 ) e 4 π t 2
x y O x +y =t D ₜt 1 2011 数三(19):D t D_t D t 是直线 x + y = t x+y=t x + y = t 下方的三角形。
例 7.4 2011 数三(19)
设函数
f ( x ) f(x) f ( x ) 在区间
[ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上具有连续导数,
f ( 0 ) = 1 f(0)=1 f ( 0 ) = 1 ,且满足
∬ D t f ′ ( x + y ) d x d y = ∬ D t f ( t ) d x d y \displaystyle\iint_{D_t}f'(x+y)\dx\dy=\iint_{D_t}f(t)\dx\dy ∬ D t f ′ ( x + y ) d x d y = ∬ D t f ( t ) d x d y ,其中
D t = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ y ≤ t − x , 0 ≤ x ≤ t } ( 0 < t ≤ 1 ) D_t=\{(x,y)\mid0\le y\le t-x,\ 0\le x\le t\}\ (0<t\le1) D t = {( x , y ) ∣ 0 ≤ y ≤ t − x , 0 ≤ x ≤ t } ( 0 < t ≤ 1 ) 。求
f ( x ) f(x) f ( x ) 的表达式。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 左边化成定积分。 ∬ D t f ′ ( x + y ) d x d y = ∫ 0 t d x ∫ 0 t − x f ′ ( x + y ) d y = ∫ 0 t [ f ( t ) − f ( x ) ] d x = t f ( t ) − ∫ 0 t f ( x ) d x \displaystyle\iint_{D_t}f'(x+y)\dx\dy=\int_0^t\dx\int_0^{t-x}f'(x+y)\dy=\int_0^t\big[f(t)-f(x)\big]\dx=tf(t)-\int_0^tf(x)\dx ∬ D t f ′ ( x + y ) d x d y = ∫ 0 t d x ∫ 0 t − x f ′ ( x + y ) d y = ∫ 0 t [ f ( t ) − f ( x ) ] d x = t f ( t ) − ∫ 0 t f ( x ) d x 。
内层对 y y y 积分时 x x x 是常数,f ′ ( x + y ) f'(x+y) f ′ ( x + y ) 的原函数是 f ( x + y ) f(x+y) f ( x + y ) ;y = t − x y=t-x y = t − x 时 x + y = t x+y=t x + y = t ,y = 0 y=0 y = 0 时是 f ( x ) f(x) f ( x ) 。
② 右边。 f ( t ) f(t) f ( t ) 对积分变量 x , y x,y x , y 是常数,∬ D t f ( t ) d x d y = f ( t ) ⋅ t 2 2 \displaystyle\iint_{D_t}f(t)\dx\dy=f(t)\cdot\frac{t^2}2 ∬ D t f ( t ) d x d y = f ( t ) ⋅ 2 t 2 。
D t D_t D t 是两条直角边都为 t t t 的直角三角形,面积 t 2 2 \frac{t^2}2 2 t 2 。
③ 求导。 t f ( t ) − ∫ 0 t f ( x ) d x = t 2 2 f ( t ) tf(t)-\displaystyle\int_0^tf(x)\dx=\frac{t^2}2f(t) t f ( t ) − ∫ 0 t f ( x ) d x = 2 t 2 f ( t ) ,两边对 t t t 求导:f ( t ) + t f ′ ( t ) − f ( t ) = t f ( t ) + t 2 2 f ′ ( t ) f(t)+tf'(t)-f(t)=tf(t)+\dfrac{t^2}2f'(t) f ( t ) + t f ′ ( t ) − f ( t ) = t f ( t ) + 2 t 2 f ′ ( t ) ,除以 t t t 得 ( 1 − t 2 ) f ′ ( t ) = f ( t ) \Big(1-\dfrac t2\Big)f'(t)=f(t) ( 1 − 2 t ) f ′ ( t ) = f ( t ) 。
变上限积分对上限求导,等于被积函数在上限处的值:d d t ∫ 0 t f ( x ) d x = f ( t ) \frac{\dd}{\dd t}\int_0^tf(x)\dx=f(t) d t d ∫ 0 t f ( x ) d x = f ( t ) ;题目给了 t > 0 t>0 t > 0 ,所以两边可以除以 t t t 。
④ 分离变量。 f ′ ( t ) f ( t ) = 2 2 − t \dfrac{f'(t)}{f(t)}=\dfrac2{2-t} f ( t ) f ′ ( t ) = 2 − t 2 ,积分得 ln f ( t ) = − 2 ln ( 2 − t ) + C \ln f(t)=-2\ln(2-t)+C ln f ( t ) = − 2 ln ( 2 − t ) + C ,f ( t ) = C 1 ( 2 − t ) 2 f(t)=\dfrac{C_1}{(2-t)^2} f ( t ) = ( 2 − t ) 2 C 1 ;由 f ( 0 ) = 1 f(0)=1 f ( 0 ) = 1 得 C 1 = 4 C_1=4 C 1 = 4 。所以 f ( x ) = 4 ( 2 − x ) 2 f(x)=\dfrac4{(2-x)^2} f ( x ) = ( 2 − x ) 2 4 ,0 ≤ x ≤ 1 0\le x\le1 0 ≤ x ≤ 1 。
1 − t 2 = 2 − t 2 1-\frac t2=\frac{2-t}2 1 − 2 t = 2 2 − t ;∫ 2 2 − t d t = − 2 ln ( 2 − t ) \int\frac2{2-t}\dd t=-2\ln(2-t) ∫ 2 − t 2 d t = − 2 ln ( 2 − t ) 。检验:解出的函数处处为正,前面除以 f f f 没有问题。
答案:f ( x ) = 4 ( 2 − x ) 2 ( 0 ≤ x ≤ 1 ) f(x)=\frac4{(2-x)^2}\ (0\le x\le1) f ( x ) = ( 2 − x ) 2 4 ( 0 ≤ x ≤ 1 )
练习 11 李林 第十章 习题 选择 (5) · p265
设
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 连续,且
f ( x , y ) = x y + ∬ D f ( x , y ) d x d y f(x,y)=xy+\displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy f ( x , y ) = x y + ∬ D f ( x , y ) d x d y ,其中
D D D 是由
y = 0 y=0 y = 0 ,
y = x 2 y=x^2 y = x 2 及
x = 1 x=1 x = 1 所围成的平面区域,则
f ( x , y ) = f(x,y)= f ( x , y ) = ( )
(A)
x y + 1 6 xy+\dfrac16 x y + 6 1 (B)
x y + 1 8 xy+\dfrac18 x y + 8 1 (C)
x y + 1 12 xy+\dfrac1{12} x y + 12 1 (D)
x y + 1 16 xy+\dfrac1{16} x y + 16 1
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 记 A = ∬ D f A=\displaystyle\iint_Df A = ∬ D f ,两边积分:A = ∬ D x y + A ⋅ S D A=\displaystyle\iint_Dxy+A\cdot S_D A = ∬ D x y + A ⋅ S D ,其中 ∬ D x y = ∫ 0 1 x ⋅ x 4 2 d x = 1 12 \displaystyle\iint_Dxy=\int_0^1x\cdot\frac{x^4}2\dx=\frac1{12} ∬ D x y = ∫ 0 1 x ⋅ 2 x 4 d x = 12 1 ,S D = 1 3 S_D=\dfrac13 S D = 3 1 ,解得 A = 1 8 A=\dfrac18 A = 8 1 。所以选(B)。
把 A A A 当未知数解一次方程:A = 1 12 + A 3 A=\frac1{12}+\frac A3 A = 12 1 + 3 A ,移项得 2 3 A = 1 12 \frac23A=\frac1{12} 3 2 A = 12 1 ,所以 A = 1 8 A=\frac18 A = 8 1 。
答案:B
7.2 二重积分里的分部积分
大白话:被积函数里有抽象函数的偏导数(如 f x y ′ ′ f''_{xy} f x y ′′ ),就先化成累次积分,在内层用一元的分部积分把导数“挪走” 。边界上给的条件(如 f ( 1 , y ) = 0 f(1,y)=0 f ( 1 , y ) = 0 )专门用来消掉分部积分产生的边界项。
x y O f (1,y )=0f (x ,1)=0D 1 2011 数一(19):红色的两条边上 f = 0 f=0 f = 0 。
分部积分的套路
∫ 0 1 g ( y ) d [ h ( x , y ) ] = g ( y ) h ( x , y ) ∣ y = 0 y = 1 − ∫ 0 1 h ( x , y ) g ′ ( y ) d y \displaystyle \int_0^1g(y)\,\dd\big[h(x,y)\big]=g(y)h(x,y)\Big|_{y=0}^{y=1}-\int_0^1h(x,y)g'(y)\dy ∫ 0 1 g ( y ) d [ h ( x , y ) ] = g ( y ) h ( x , y ) y = 0 y = 1 − ∫ 0 1 h ( x , y ) g ′ ( y ) d y ( x 看作常数 ) . \displaystyle (x\text{ 看作常数}). ( x 看作常数 ) .
f x y ′ ′ f''_{xy} f x y ′′ 表示先对 x x x 、再对 y y y 求偏导,所以 f x y ′ ′ d y = d y ( f x ′ ) f''_{xy}\dy=\dd_y\big(f'_x\big) f x y ′′ d y = d y ( f x ′ ) ,对 y y y 分部积分一次就降成 f x ′ f'_x f x ′ 。
边界条件的推论:f ( 1 , y ) ≡ 0 ⇒ f y ′ ( 1 , y ) ≡ 0 f(1,y)\equiv0\Rightarrow f'_y(1,y)\equiv0 f ( 1 , y ) ≡ 0 ⇒ f y ′ ( 1 , y ) ≡ 0 ;f ( x , 1 ) ≡ 0 ⇒ f x ′ ( x , 1 ) ≡ 0 f(x,1)\equiv0\Rightarrow f'_x(x,1)\equiv0 f ( x , 1 ) ≡ 0 ⇒ f x ′ ( x , 1 ) ≡ 0 (沿边求导)。
矩形区域上两种次序的上下限相同,中途可以直接交换次序,再对另一个变量分部积分。
方法卡 · 二重积分的分部积分
什么时候用
被积函数含
f x y ′ ′ f''_{xy} f x y ′′ 、
f x ′ f'_x f x ′ 等抽象偏导数,并给了
f f f 在区域边界上的值。
步骤
化成累次积分,让“要消掉的那个求导变量”在内层。
分部积分,边界项用边界条件消掉。
需要时交换次序,再分部积分一次,直到只剩 ∬ f \iint f ∬ f 。
最容易错
搞反
f x y ′ ′ f''_{xy} f x y ′′ 的求导顺序(其实二阶连续时两者相等,但写分部积分时要和“先对谁积”对应);边界项在 0 处的值没算(这里因为乘了
x x x 或
y y y 才为 0)。
例 7.5 2011 数一(19) 2011 数二(21) 李林 第十章 §3 例 24 · p262
已知函数
f ( x , y ) f(x,y) f ( x , y ) 具有二阶连续偏导数,且
f ( 1 , y ) = 0 f(1,y)=0 f ( 1 , y ) = 0 ,
f ( x , 1 ) = 0 f(x,1)=0 f ( x , 1 ) = 0 ,
∬ D f ( x , y ) d x d y = a \displaystyle\iint_Df(x,y)\dx\dy=a ∬ D f ( x , y ) d x d y = a ,其中
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid0\le x\le1,\ 0\le y\le1\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ x ≤ 1 , 0 ≤ y ≤ 1 } ,计算二重积分
I = ∬ D x y f x y ′ ′ ( x , y ) d x d y I=\displaystyle\iint_Dxyf''_{xy}(x,y)\dx\dy I = ∬ D x y f x y ′′ ( x , y ) d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 边界条件的推论。 由 f ( 1 , y ) = 0 f(1,y)=0 f ( 1 , y ) = 0 对 y y y 求导得 f y ′ ( 1 , y ) = 0 f'_y(1,y)=0 f y ′ ( 1 , y ) = 0 ;由 f ( x , 1 ) = 0 f(x,1)=0 f ( x , 1 ) = 0 对 x x x 求导得 f x ′ ( x , 1 ) = 0 f'_x(x,1)=0 f x ′ ( x , 1 ) = 0 。
函数沿一条边恒为 0,沿这条边方向的导数也恒为 0(图中红色的两条边)。
② 对 y y y 分部积分。 I = ∫ 0 1 x d x ∫ 0 1 y d [ f x ′ ( x , y ) ] = ∫ 0 1 x [ y f x ′ ( x , y ) ∣ y = 0 y = 1 − ∫ 0 1 f x ′ ( x , y ) d y ] d x = − ∫ 0 1 x d x ∫ 0 1 f x ′ ( x , y ) d y I=\displaystyle\int_0^1x\dx\int_0^1y\,\dd\big[f'_x(x,y)\big]=\int_0^1x\Big[yf'_x(x,y)\Big|_{y=0}^{y=1}-\int_0^1f'_x(x,y)\dy\Big]\dx=-\int_0^1x\dx\int_0^1f'_x(x,y)\dy I = ∫ 0 1 x d x ∫ 0 1 y d [ f x ′ ( x , y ) ] = ∫ 0 1 x [ y f x ′ ( x , y ) y = 0 y = 1 − ∫ 0 1 f x ′ ( x , y ) d y ] d x = − ∫ 0 1 x d x ∫ 0 1 f x ′ ( x , y ) d y 。
f x y ′ ′ d y = d y ( f x ′ ) f''_{xy}\dy=\dd_y(f'_x) f x y ′′ d y = d y ( f x ′ ) ;边界项在 y = 1 y=1 y = 1 处是 f x ′ ( x , 1 ) = 0 f'_x(x,1)=0 f x ′ ( x , 1 ) = 0 ,在 y = 0 y=0 y = 0 处前面乘着 y = 0 y=0 y = 0 。
③ 交换次序,对 x x x 分部积分。 I = − ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 x d [ f ( x , y ) ] = − ∫ 0 1 [ x f ( x , y ) ∣ x = 0 x = 1 − ∫ 0 1 f ( x , y ) d x ] d y = ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 f ( x , y ) d x = a I=-\displaystyle\int_0^1\dy\int_0^1x\,\dd\big[f(x,y)\big]=-\int_0^1\Big[xf(x,y)\Big|_{x=0}^{x=1}-\int_0^1f(x,y)\dx\Big]\dy=\int_0^1\dy\int_0^1f(x,y)\dx=a I = − ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 x d [ f ( x , y ) ] = − ∫ 0 1 [ x f ( x , y ) x = 0 x = 1 − ∫ 0 1 f ( x , y ) d x ] d y = ∫ 0 1 d y ∫ 0 1 f ( x , y ) d x = a 。
正方形上两种次序的上下限相同;边界项在 x = 1 x=1 x = 1 处是 f ( 1 , y ) = 0 f(1,y)=0 f ( 1 , y ) = 0 ,在 x = 0 x=0 x = 0 处乘着 x = 0 x=0 x = 0 。
答案:a a a
7.3 无界区域上的二重积分(反常二重积分)
大白话:区域伸到无穷远,照样化成累次积分,只是某一层变成反常积分 。诀窍是先积“有界的方向”:内层是普通定积分,外层才是反常积分,算出原函数再取极限。能用极坐标时,r r r 从 0 到 + ∞ +\infty + ∞ 也很常见(泊松积分就是这样来的)。
x y O y =√x y =1/√x ↑ 伸向无穷 1 2012 数三(16):区域沿 y y y 轴向上伸到无穷。
x y O y =√x → 伸向无穷 2017 数三(16):区域沿 x x x 轴向右伸到无穷。
反常二重积分
被积函数不变号时,化成累次积分,每一层按一元反常积分处理:∫ 0 + ∞ = lim b → + ∞ ∫ 0 b \displaystyle\int_0^{+\infty}=\lim_{b\to+\infty}\int_0^b ∫ 0 + ∞ = b → + ∞ lim ∫ 0 b 。
泊松积分:∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = π 2 \displaystyle\int_0^{+\infty}\e^{-x^2}\dx=\frac{\sqrt\pi}2 ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = 2 π ,∬ R 2 e − ( x 2 + y 2 ) d x d y = π \displaystyle\iint_{\mathbb R^2}\e^{-(x^2+y^2)}\dx\dy=\pi ∬ R 2 e − ( x 2 + y 2 ) d x d y = π 。
先积哪个变量:让内层是有限区间,并且内层积完后外层的式子变简单(约分、凑微分)。
方法卡 · 反常二重积分
什么时候用
区域伸到无穷远,或被积函数在边界上无界。
步骤
画图,看清楚区域往哪个方向伸出去。
选次序:内层是有限区间,而且积完能约分或凑微分。
外层按反常积分算,写出原函数再取极限。
最容易错
把无穷上限直接代入
∞ \infty ∞ 做运算(应写成极限);拆成两个反常积分时其中一个发散(先确认每一项都收敛再拆)。
例 7.6 2012 数三(16) 刷题本 章节七 例 7-12
计算二重积分
∬ D e x x y d x d y \displaystyle\iint_D\e^xxy\dx\dy ∬ D e x x y d x d y ,其中
D D D 是以曲线
y = x y=\sqrt x y = x ,
y = 1 x y=\dfrac1{\sqrt x} y = x 1 及
y y y 轴为边界的无界区域。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 两曲线交于 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ;D = { 0 < x ≤ 1 , x ≤ y ≤ 1 x } D=\Big\{0<x\le1,\ \sqrt x\le y\le\dfrac1{\sqrt x}\Big\} D = { 0 < x ≤ 1 , x ≤ y ≤ x 1 } ,x → 0 + x\to0^+ x → 0 + 时上边界趋于 + ∞ +\infty + ∞ 。
x = 1 x \sqrt x=\frac1{\sqrt x} x = x 1 得 x = 1 x=1 x = 1 ;区域夹在两条曲线和 y y y 轴之间,靠近 y y y 轴时越来越高。
② 先对 y y y 积分。 ∫ x 1 x y d y = 1 2 ( 1 x − x ) \displaystyle\int_{\sqrt x}^{\frac1{\sqrt x}}y\dy=\frac12\Big(\frac1x-x\Big) ∫ x x 1 y d y = 2 1 ( x 1 − x ) ,所以原式 = ∫ 0 1 x e x ⋅ 1 2 ( 1 x − x ) d x = 1 2 ∫ 0 1 ( 1 − x 2 ) e x d x =\displaystyle\int_0^1x\e^x\cdot\frac12\Big(\frac1x-x\Big)\dx=\frac12\int_0^1(1-x^2)\e^x\dx = ∫ 0 1 x e x ⋅ 2 1 ( x 1 − x ) d x = 2 1 ∫ 0 1 ( 1 − x 2 ) e x d x 。
竖线在每个 x > 0 x>0 x > 0 处都是有限长,内层是普通定积分;积完后 x ⋅ 1 x x\cdot\frac1x x ⋅ x 1 约掉,外层连反常积分都不是了。
③ 分部积分。 ∫ 0 1 ( 1 − x 2 ) e x d x = [ ( 1 − x 2 ) e x ] 0 1 + ∫ 0 1 2 x e x d x = − 1 + 2 [ ( x − 1 ) e x ] 0 1 = − 1 + 2 = 1 \displaystyle\int_0^1(1-x^2)\e^x\dx=\Big[(1-x^2)\e^x\Big]_0^1+\int_0^12x\e^x\dx=-1+2\Big[(x-1)\e^x\Big]_0^1=-1+2=1 ∫ 0 1 ( 1 − x 2 ) e x d x = [ ( 1 − x 2 ) e x ] 0 1 + ∫ 0 1 2 x e x d x = − 1 + 2 [ ( x − 1 ) e x ] 0 1 = − 1 + 2 = 1 ,所以原式 = 1 2 =\dfrac12 = 2 1 。
第一次分部把 1 − x 2 1-x^2 1 − x 2 降成 − 2 x -2x − 2 x ;∫ x e x d x = ( x − 1 ) e x \int x\e^x\dx=(x-1)\e^x ∫ x e x d x = ( x − 1 ) e x 。
答案:1 2 \frac12 2 1
例 7.7 2017 数三(16)
计算积分
∬ D y 3 ( 1 + x 2 + y 4 ) 2 d x d y \displaystyle\iint_D\frac{y^3}{(1+x^2+y^4)^2}\dx\dy ∬ D ( 1 + x 2 + y 4 ) 2 y 3 d x d y ,其中
D D D 是第一象限中以曲线
y = x y=\sqrt x y = x 与
x x x 轴为边界的无界区域。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域与次序。 D = { x ≥ 0 , 0 ≤ y ≤ x } D=\{x\ge0,\ 0\le y\le\sqrt x\} D = { x ≥ 0 , 0 ≤ y ≤ x } 。分子 y 3 y^3 y 3 正好是 y 4 y^4 y 4 的导数(差个 4),所以先对 y y y 积分。
先积 y y y :内层是有限区间 [ 0 , x ] [0,\sqrt x] [ 0 , x ] ,还能凑微分 d ( y 4 ) = 4 y 3 d y \dd(y^4)=4y^3\dy d ( y 4 ) = 4 y 3 d y 。
② 内层。 令 s = y 4 s=y^4 s = y 4 :∫ 0 x y 3 d y ( 1 + x 2 + y 4 ) 2 = 1 4 ∫ 0 x 2 d s ( 1 + x 2 + s ) 2 = 1 4 [ 1 1 + x 2 − 1 1 + 2 x 2 ] \displaystyle\int_0^{\sqrt x}\frac{y^3\dy}{(1+x^2+y^4)^2}=\frac14\int_0^{x^2}\frac{\dd s}{(1+x^2+s)^2}=\frac14\Big[\frac1{1+x^2}-\frac1{1+2x^2}\Big] ∫ 0 x ( 1 + x 2 + y 4 ) 2 y 3 d y = 4 1 ∫ 0 x 2 ( 1 + x 2 + s ) 2 d s = 4 1 [ 1 + x 2 1 − 1 + 2 x 2 1 ] 。
换元后上下限也要跟着换:y y y 从 0 到 x \sqrt x x 时 s s s 从 0 到 x 2 x^2 x 2 ;∫ d s ( c + s ) 2 = − 1 c + s \int\frac{\dd s}{(c+s)^2}=-\frac1{c+s} ∫ ( c + s ) 2 d s = − c + s 1 。
③ 外层反常积分。 1 4 ∫ 0 + ∞ [ 1 1 + x 2 − 1 1 + 2 x 2 ] d x = 1 4 [ π 2 − 1 2 ⋅ π 2 ] = π ( 2 − 2 ) 16 \dfrac14\displaystyle\int_0^{+\infty}\Big[\frac1{1+x^2}-\frac1{1+2x^2}\Big]\dx=\frac14\Big[\frac\pi2-\frac1{\sqrt2}\cdot\frac\pi2\Big]=\frac{\pi(2-\sqrt2)}{16} 4 1 ∫ 0 + ∞ [ 1 + x 2 1 − 1 + 2 x 2 1 ] d x = 4 1 [ 2 π − 2 1 ⋅ 2 π ] = 16 π ( 2 − 2 ) 。
∫ 0 + ∞ d x 1 + 2 x 2 = 1 2 arctan ( 2 x ) ∣ 0 + ∞ = π 2 2 \int_0^{+\infty}\frac{\dx}{1+2x^2}=\frac1{\sqrt2}\arctan(\sqrt2x)\Big|_0^{+\infty}=\frac\pi{2\sqrt2} ∫ 0 + ∞ 1 + 2 x 2 d x = 2 1 arctan ( 2 x ) 0 + ∞ = 2 2 π ;两项各自收敛,可以分开积。
答案:π ( 2 − 2 ) 16 \frac{\pi(2-\sqrt2)}{16} 16 π ( 2 − 2 )
例 7.8 基础
利用二重积分计算泊松积分
∫ 0 + ∞ e − x 2 d x \displaystyle\int_0^{+\infty}\e^{-x^2}\dx ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 平方变成二重积分。 记 I = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x I=\displaystyle\int_0^{+\infty}\e^{-x^2}\dx I = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x ,则 I 2 = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x ∫ 0 + ∞ e − y 2 d y = ∬ x ≥ 0 , y ≥ 0 e − ( x 2 + y 2 ) d x d y I^2=\displaystyle\int_0^{+\infty}\e^{-x^2}\dx\int_0^{+\infty}\e^{-y^2}\dy=\iint_{x\ge0,\,y\ge0}\e^{-(x^2+y^2)}\dx\dy I 2 = ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x ∫ 0 + ∞ e − y 2 d y = ∬ x ≥ 0 , y ≥ 0 e − ( x 2 + y 2 ) d x d y 。
两个一元积分相乘,等于“x x x 的函数 × y y y 的函数”在矩形(这里是整个第一象限)上的二重积分,5.3 节用过同一个结论。
② 极坐标。 I 2 = ∫ 0 π 2 d θ ∫ 0 + ∞ e − r 2 r d r = π 2 ⋅ 1 2 = π 4 I^2=\displaystyle\int_0^{\frac\pi2}\dd\theta\int_0^{+\infty}\e^{-r^2}r\dd r=\frac\pi2\cdot\frac12=\frac\pi4 I 2 = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 + ∞ e − r 2 r d r = 2 π ⋅ 2 1 = 4 π ,所以 I = π 2 I=\dfrac{\sqrt\pi}2 I = 2 π 。
面积元素多出的 r r r 让 e − r 2 \e^{-r^2} e − r 2 能凑微分,这是直角坐标做不到的;I > 0 I>0 I > 0 ,取正根。
③ 为什么可以这样换。 严格地说,先看正方形 [ 0 , R ] 2 [0,R]^2 [ 0 , R ] 2 :它夹在半径 R R R 与 2 R \sqrt2R 2 R 的两个四分之一圆之间,被积函数为正,所以积分也夹在两者之间;两个四分之一圆上的积分都趋于 π 4 \frac\pi4 4 π 。
这一步说明“把正方形换成四分之一圆”是合理的(夹逼准则)。考试直接用结论即可。
答案:π 2 \frac{\sqrt\pi}2 2 π
7.4 换元法与广义极坐标
大白话:边界是 x y = c xy=c x y = c 、y x = c \frac yx=c x y = c 这类曲线时,令 u = x y u=xy u = x y 、v = y x v=\frac yx v = x y ,弯曲的区域就变成矩形 ;代价是要乘一个“面积放大倍数”,也就是雅可比行列式的绝对值(极坐标里的那个 r r r 就是它)。椭圆区域用“拉伸过的极坐标” x = a r cos θ x=ar\cos\theta x = a r cos θ ,y = b r sin θ y=br\sin\theta y = b r sin θ ,倍数是 a b r abr ab r 。大纲只要求直角坐标和极坐标,所以下面每道真题都先给极坐标或直角坐标的做法,换元作为验证和提速。
x y O xy =1xy =2y =x y =4x D 原区域 D D D :四条弯曲的边界。
u v O 1 2 1 4 D ′换元后的 D ′ D' D ′ :矩形。
二重积分的换元公式(李林 p249—250)
∬ D f ( x , y ) d x d y = ∬ D ′ f ( x ( u , v ) , y ( u , v ) ) ∣ J ∣ d u d v , \displaystyle \iint_Df(x,y)\dx\dy=\iint_{D'}f\big(x(u,v),y(u,v)\big)\,|J|\dd u\dd v, ∬ D f ( x , y ) d x d y = ∬ D ′ f ( x ( u , v ) , y ( u , v ) ) ∣ J ∣ d u d v , J = ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) = ∣ x u x v y u y v ∣ ≠ 0. \displaystyle J=\frac{\pd(x,y)}{\pd(u,v)}=\begin{vmatrix}x_u&x_v\\y_u&y_v\end{vmatrix}\ne0. J = ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) = x u y u x v y v = 0.
为什么要乘 ∣ J ∣ |J| ∣ J ∣ :u v uv uv 平面上的小矩形 d u d v \dd u\dd v d u d v ,映到 x y xy x y 平面上近似是一个平行四边形,面积是 ∣ J ∣ d u d v |J|\dd u\dd v ∣ J ∣ d u d v 。
反过来算更快:∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) = 1 / ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) \dfrac{\pd(x,y)}{\pd(u,v)}=1\Big/\dfrac{\pd(u,v)}{\pd(x,y)} ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) = 1 / ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) 。例如 u = x y u=xy u = x y ,v = y x v=\frac yx v = x y 时 ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) = 2 y x = 2 v \frac{\pd(u,v)}{\pd(x,y)}=\frac{2y}x=2v ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) = x 2 y = 2 v ,所以 J = 1 2 v J=\frac1{2v} J = 2 v 1 。
极坐标:J = r J=r J = r 。广义极坐标 x = a r cos θ x=ar\cos\theta x = a r cos θ ,y = b r sin θ y=br\sin\theta y = b r sin θ :J = a b r J=abr J = ab r ,椭圆 x 2 a 2 + y 2 b 2 ≤ 1 \frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}\le1 a 2 x 2 + b 2 y 2 ≤ 1 变成 r ≤ 1 r\le1 r ≤ 1 。平移、伸缩的换元可以直接写(ep 板书)。
方法卡 · 换元与广义极坐标
什么时候用
边界是两族“等值线”(
x y = c 1 , c 2 xy=c_1,c_2 x y = c 1 , c 2 与
y x = c 3 , c 4 \frac yx=c_3,c_4 x y = c 3 , c 4 ;
x + y = c x+y=c x + y = c 与
x − y = c x-y=c x − y = c );区域是椭圆或斜椭圆。
步骤
按边界选 u , v u,v u , v ,使每条边界变成 u = u= u = 常数或 v = v= v = 常数。
求 J J J (常先求 ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) \frac{\pd(u,v)}{\pd(x,y)} ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) 再取倒数),被积函数也用 u , v u,v u , v 表示。
在矩形 D ′ D' D ′ 上积分。
考试时优先想极坐标:x y = c xy=c x y = c 在极坐标下是 r 2 = 2 c sin 2 θ r^2=\frac{2c}{\sin2\theta} r 2 = s i n 2 θ 2 c ,二次齐次式等于常数时 r 2 r^2 r 2 能直接解出。
最容易错
忘记乘
∣ J ∣ |J| ∣ J ∣ ;
J J J 求成了
∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) \frac{\pd(u,v)}{\pd(x,y)} ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) 没有取倒数;椭圆用广义极坐标时只写了
r r r 没写
a b ab ab 。
例 7.9 李林 第十章 §2 例如 · p250
计算
I = ∬ D x y d x d y I=\displaystyle\iint_Dxy\dx\dy I = ∬ D x y d x d y ,其中
D D D 是由
x y = 1 xy=1 x y = 1 ,
x y = 2 xy=2 x y = 2 ,
y = x y=x y = x ,
y = 4 x y=4x y = 4 x 围成的闭区域在第一象限的部分。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 换元。 令 u = x y u=xy u = x y ,v = y x v=\dfrac yx v = x y ,D D D 变成 D ′ D' D ′ :1 ≤ u ≤ 2 1\le u\le2 1 ≤ u ≤ 2 ,1 ≤ v ≤ 4 1\le v\le4 1 ≤ v ≤ 4 。
四条边界正好是 u u u 、v v v 的等值线:x y = 1 , 2 xy=1,2 x y = 1 , 2 是 u = 1 , 2 u=1,2 u = 1 , 2 ;y = x , 4 x y=x,4x y = x , 4 x 是 v = 1 , 4 v=1,4 v = 1 , 4 。
② 雅可比行列式。 解出 x = u v x=\sqrt{\frac uv} x = v u ,y = u v y=\sqrt{uv} y = uv ,J = ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) = 1 2 v J=\dfrac{\pd(x,y)}{\pd(u,v)}=\dfrac1{2v} J = ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) = 2 v 1 。
也可以先算 ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) = ∣ y x − y x 2 1 x ∣ = 2 y x = 2 v \frac{\pd(u,v)}{\pd(x,y)}=\begin{vmatrix}y&x\\-\frac y{x^2}&\frac1x\end{vmatrix}=\frac{2y}x=2v ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) = y − x 2 y x x 1 = x 2 y = 2 v ,再取倒数,更快。
③ 计算。 I = ∬ D ′ u ⋅ 1 2 v d u d v = ∫ 1 2 u d u ∫ 1 4 d v 2 v = 3 2 ⋅ ln 2 = 3 2 ln 2 I=\displaystyle\iint_{D'}u\cdot\frac1{2v}\dd u\dd v=\int_1^2u\dd u\int_1^4\frac{\dd v}{2v}=\frac32\cdot\ln2=\frac32\ln2 I = ∬ D ′ u ⋅ 2 v 1 d u d v = ∫ 1 2 u d u ∫ 1 4 2 v d v = 2 3 ⋅ ln 2 = 2 3 ln 2 。
被积函数 x y xy x y 就是 u u u ;∫ 1 4 d v 2 v = 1 2 ln 4 = ln 2 \int_1^4\frac{\dd v}{2v}=\frac12\ln4=\ln2 ∫ 1 4 2 v d v = 2 1 ln 4 = ln 2 。
答案:3 2 ln 2 \frac32\ln2 2 3 ln 2
x y O xy =⅓xy =3y =x /3y =3x y =x 2024 数二(17):区域关于 y = x y=x y = x 对称。
例 7.10 2024 数二(17) 2024 数三(17)
设平面有界区域
D D D 位于第一象限,由曲线
x y = 1 3 xy=\dfrac13 x y = 3 1 ,
x y = 3 xy=3 x y = 3 与直线
y = 1 3 x y=\dfrac13x y = 3 1 x ,
y = 3 x y=3x y = 3 x 围成,计算
∬ D ( 1 + x − y ) d x d y \displaystyle\iint_D(1+x-y)\dx\dy ∬ D ( 1 + x − y ) d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 轮换对称。 对调 x x x 、y y y :x y = 1 3 xy=\frac13 x y = 3 1 、x y = 3 xy=3 x y = 3 不变,y = 1 3 x y=\frac13x y = 3 1 x 与 y = 3 x y=3x y = 3 x 互换,所以 D D D 关于 y = x y=x y = x 对称,∬ D ( x − y ) d x d y = 0 \displaystyle\iint_D(x-y)\dx\dy=0 ∬ D ( x − y ) d x d y = 0 ,原式 = S D =S_D = S D 。
x − y x-y x − y 对调后变号(第 5 部分 5.2 节)。
② 极坐标求面积。 x y = c xy=c x y = c 即 r 2 = 2 c sin 2 θ r^2=\dfrac{2c}{\sin2\theta} r 2 = sin 2 θ 2 c ;θ \theta θ 从 arctan 1 3 \arctan\frac13 arctan 3 1 到 arctan 3 \arctan3 arctan 3 。S D = ∫ d θ ∫ r 1 r 2 r d r = ∫ 1 2 ( 6 sin 2 θ − 2 / 3 sin 2 θ ) d θ = 8 3 ∫ d θ sin 2 θ S_D=\displaystyle\int\dd\theta\int_{r_1}^{r_2}r\dd r=\int\frac12\Big(\frac6{\sin2\theta}-\frac{2/3}{\sin2\theta}\Big)\dd\theta=\frac83\int\frac{\dd\theta}{\sin2\theta} S D = ∫ d θ ∫ r 1 r 2 r d r = ∫ 2 1 ( sin 2 θ 6 − sin 2 θ 2/3 ) d θ = 3 8 ∫ sin 2 θ d θ 。
双曲线在极坐标下是 x y = r 2 sin θ cos θ = r 2 2 sin 2 θ xy=r^2\sin\theta\cos\theta=\frac{r^2}2\sin2\theta x y = r 2 sin θ cos θ = 2 r 2 sin 2 θ ,解出 r 2 r^2 r 2 ;内层积出来是上下限平方差的一半:1 2 ( r 2 2 − r 1 2 ) = 1 2 ⋅ 6 − 2 3 sin 2 θ = 8 / 3 sin 2 θ \frac12(r_2^2-r_1^2)=\frac12\cdot\frac{6-\frac23}{\sin2\theta}=\frac{8/3}{\sin2\theta} 2 1 ( r 2 2 − r 1 2 ) = 2 1 ⋅ s i n 2 θ 6 − 3 2 = s i n 2 θ 8/3 。
③ 计算。 ∫ d θ sin 2 θ = 1 2 ln tan θ \displaystyle\int\frac{\dd\theta}{\sin2\theta}=\frac12\ln\tan\theta ∫ sin 2 θ d θ = 2 1 ln tan θ ,所以 S D = 8 3 ⋅ 1 2 [ ln 3 − ln 1 3 ] = 8 3 ln 3 S_D=\dfrac83\cdot\dfrac12\Big[\ln3-\ln\dfrac13\Big]=\dfrac83\ln3 S D = 3 8 ⋅ 2 1 [ ln 3 − ln 3 1 ] = 3 8 ln 3 。
分子分母同除以 cos 2 θ \cos^2\theta cos 2 θ :1 sin 2 θ = 1 2 sin θ cos θ = sec 2 θ 2 tan θ \frac1{\sin2\theta}=\frac1{2\sin\theta\cos\theta}=\frac{\sec^2\theta}{2\tan\theta} s i n 2 θ 1 = 2 s i n θ c o s θ 1 = 2 t a n θ s e c 2 θ ,正好凑成 d ( tan θ ) \dd(\tan\theta) d ( tan θ ) ;tan θ \tan\theta tan θ 从 1 3 \frac13 3 1 到 3。
④ 换元验证。 令 u = x y u=xy u = x y ,v = y x v=\frac yx v = x y ,D ′ D' D ′ 是 1 3 ≤ u ≤ 3 \frac13\le u\le3 3 1 ≤ u ≤ 3 ,1 3 ≤ v ≤ 3 \frac13\le v\le3 3 1 ≤ v ≤ 3 ,J = 1 2 v J=\frac1{2v} J = 2 v 1 :S D = ∫ 1 3 3 d u ∫ 1 3 3 d v 2 v = 8 3 ⋅ ln 3 S_D=\displaystyle\int_{\frac13}^3\dd u\int_{\frac13}^3\frac{\dd v}{2v}=\frac83\cdot\ln3 S D = ∫ 3 1 3 d u ∫ 3 1 3 2 v d v = 3 8 ⋅ ln 3 。
和李林例题同一种换元:∫ 1 / 3 3 d u = 8 3 \int_{1/3}^3\dd u=\frac83 ∫ 1/3 3 d u = 3 8 ,∫ 1 / 3 3 d v 2 v = 1 2 ln 9 = ln 3 \int_{1/3}^3\frac{\dd v}{2v}=\frac12\ln9=\ln3 ∫ 1/3 3 2 v d v = 2 1 ln 9 = ln 3 。
答案:8 3 ln 3 \frac83\ln3 3 8 ln 3
x y O x ²+y ²−xy =1=2 θ=π/3 2023 数二(20):两条斜椭圆之间,0 ≤ θ ≤ π 3 0\le\theta\le\frac\pi3 0 ≤ θ ≤ 3 π 。
例 7.11 2023 数二(20)
设平面有界区域
D D D 位于第一象限,由曲线
x 2 + y 2 − x y = 1 x^2+y^2-xy=1 x 2 + y 2 − x y = 1 ,
x 2 + y 2 − x y = 2 x^2+y^2-xy=2 x 2 + y 2 − x y = 2 与直线
y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x ,
y = 0 y=0 y = 0 围成,计算
∬ D 1 3 x 2 + y 2 d x d y \displaystyle\iint_D\frac1{3x^2+y^2}\dx\dy ∬ D 3 x 2 + y 2 1 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 极坐标。 x 2 + y 2 − x y = c x^2+y^2-xy=c x 2 + y 2 − x y = c 化为 r 2 ( 1 − sin θ cos θ ) = c r^2(1-\sin\theta\cos\theta)=c r 2 ( 1 − sin θ cos θ ) = c ;θ \theta θ 从 0(y = 0 y=0 y = 0 )到 π 3 \frac\pi3 3 π (y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x )。被积函数是 1 r 2 ( 3 cos 2 θ + sin 2 θ ) \dfrac1{r^2(3\cos^2\theta+\sin^2\theta)} r 2 ( 3 cos 2 θ + sin 2 θ ) 1 。
两条曲线是斜着的椭圆,但都是“x , y x,y x , y 的二次齐次式 = 常数”,极坐标下 r 2 r^2 r 2 可以直接解出来。
② 内层。 ∫ r 1 r 2 r d r r 2 = ln r 2 r 1 = 1 2 ln r 2 2 r 1 2 = 1 2 ln 2 \displaystyle\int_{r_1}^{r_2}\frac{r\dd r}{r^2}=\ln\frac{r_2}{r_1}=\frac12\ln\frac{r_2^2}{r_1^2}=\frac12\ln2 ∫ r 1 r 2 r 2 r d r = ln r 1 r 2 = 2 1 ln r 1 2 r 2 2 = 2 1 ln 2 。
r 2 2 : r 1 2 = 2 : 1 r_2^2:r_1^2=2:1 r 2 2 : r 1 2 = 2 : 1 ,和 θ \theta θ 无关,内层积出一个常数,这是本题设计的关键。
③ 外层。 内层积出的常数提到外面:原式 = ln 2 2 ∫ 0 π 3 d θ 3 cos 2 θ + sin 2 θ = ln 2 2 ∫ 0 π 3 d ( tan θ ) 3 + tan 2 θ = ln 2 2 3 arctan tan θ 3 ∣ 0 π 3 = ln 2 2 3 ⋅ π 4 = 3 π ln 2 24 =\dfrac{\ln2}2\displaystyle\int_0^{\frac\pi3}\frac{\dd\theta}{3\cos^2\theta+\sin^2\theta}=\frac{\ln2}2\int_0^{\frac\pi3}\frac{\dd(\tan\theta)}{3+\tan^2\theta}=\frac{\ln2}{2\sqrt3}\arctan\frac{\tan\theta}{\sqrt3}\Big|_0^{\frac\pi3}=\frac{\ln2}{2\sqrt3}\cdot\frac\pi4=\frac{\sqrt3\pi\ln2}{24} = 2 ln 2 ∫ 0 3 π 3 cos 2 θ + sin 2 θ d θ = 2 ln 2 ∫ 0 3 π 3 + tan 2 θ d ( tan θ ) = 2 3 ln 2 arctan 3 tan θ 0 3 π = 2 3 ln 2 ⋅ 4 π = 24 3 π ln 2 。
分子分母同除以 cos 2 θ \cos^2\theta cos 2 θ ,分子变成 sec 2 θ d θ = d ( tan θ ) \sec^2\theta\dd\theta=\dd(\tan\theta) sec 2 θ d θ = d ( tan θ ) ,就是 ∫ d u 3 + u 2 \int\frac{\du}{3+u^2} ∫ 3 + u 2 d u 型;代入上下限时 tan π 3 = 3 \tan\frac\pi3=\sqrt3 tan 3 π = 3 ,arctan 1 = π 4 \arctan1=\frac\pi4 arctan 1 = 4 π 。
答案:3 π ln 2 24 \frac{\sqrt3\pi\ln2}{24} 24 3 π l n 2
例 7.12 2021 数三(19)
设有界区域
D D D 是圆
x 2 + y 2 = 1 x^2+y^2=1 x 2 + y 2 = 1 和直线
y = x y=x y = x 以及
x x x 轴在第一象限围成的部分,计算二重积分
∬ D e ( x + y ) 2 ( x 2 − y 2 ) d x d y \displaystyle\iint_D\e^{(x+y)^2}(x^2-y^2)\dx\dy ∬ D e ( x + y ) 2 ( x 2 − y 2 ) d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 极坐标。 D D D :0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π ,0 ≤ r ≤ 1 0\le r\le1 0 ≤ r ≤ 1 。( x + y ) 2 = r 2 ( 1 + sin 2 θ ) (x+y)^2=r^2(1+\sin2\theta) ( x + y ) 2 = r 2 ( 1 + sin 2 θ ) ,x 2 − y 2 = r 2 cos 2 θ x^2-y^2=r^2\cos2\theta x 2 − y 2 = r 2 cos 2 θ 。
扇形,极坐标的上下限都是常数,积分次序可以随便选。
② 先对 θ \theta θ 积分。 令 s = 1 + sin 2 θ s=1+\sin2\theta s = 1 + sin 2 θ ,d s = 2 cos 2 θ d θ \dd s=2\cos2\theta\dd\theta d s = 2 cos 2 θ d θ :∫ 0 π 4 e r 2 ( 1 + sin 2 θ ) cos 2 θ d θ = 1 2 ∫ 1 2 e r 2 s d s = e 2 r 2 − e r 2 2 r 2 \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\e^{r^2(1+\sin2\theta)}\cos2\theta\dd\theta=\frac12\int_1^2\e^{r^2s}\dd s=\frac{\e^{2r^2}-\e^{r^2}}{2r^2} ∫ 0 4 π e r 2 ( 1 + s i n 2 θ ) cos 2 θ d θ = 2 1 ∫ 1 2 e r 2 s d s = 2 r 2 e 2 r 2 − e r 2 。
cos 2 θ \cos2\theta cos 2 θ 正好是 1 + sin 2 θ 1+\sin2\theta 1 + sin 2 θ 导数的一半,先积 θ \theta θ 能凑微分;先积 r r r 反而积不出来。这就是“选积分次序”。
③ 再对 r r r 积分。 原式 = ∫ 0 1 r 3 ⋅ e 2 r 2 − e r 2 2 r 2 d r = 1 2 ∫ 0 1 r ( e 2 r 2 − e r 2 ) d r = 1 2 [ e 2 − 1 4 − e − 1 2 ] = ( e − 1 ) 2 8 =\displaystyle\int_0^1r^3\cdot\frac{\e^{2r^2}-\e^{r^2}}{2r^2}\dd r=\frac12\int_0^1r\big(\e^{2r^2}-\e^{r^2}\big)\dd r=\frac12\Big[\frac{\e^2-1}4-\frac{\e-1}2\Big]=\frac{(\e-1)^2}8 = ∫ 0 1 r 3 ⋅ 2 r 2 e 2 r 2 − e r 2 d r = 2 1 ∫ 0 1 r ( e 2 r 2 − e r 2 ) d r = 2 1 [ 4 e 2 − 1 − 2 e − 1 ] = 8 ( e − 1 ) 2 。
r 2 r^2 r 2 (来自 x 2 − y 2 x^2-y^2 x 2 − y 2 )乘面积元素的 r r r 得 r 3 r^3 r 3 ;e 2 − 1 − 2 ( e − 1 ) = e 2 − 2 e + 1 \e^2-1-2(\e-1)=\e^2-2\e+1 e 2 − 1 − 2 ( e − 1 ) = e 2 − 2 e + 1 。
④ 换元验证。 令 u = x + y u=x+y u = x + y ,v = x − y v=x-y v = x − y ,∣ J ∣ = 1 2 |J|=\frac12 ∣ J ∣ = 2 1 ,x 2 − y 2 = u v x^2-y^2=uv x 2 − y 2 = uv ,D D D 变成 0 ≤ v ≤ u 0\le v\le u 0 ≤ v ≤ u 、u 2 + v 2 ≤ 2 u^2+v^2\le2 u 2 + v 2 ≤ 2 ,同样得 ( e − 1 ) 2 8 \dfrac{(\e-1)^2}8 8 ( e − 1 ) 2 。
Maki 把这题归为“换元法”;极坐标先积 θ \theta θ 已经足够,而且在大纲之内。
答案:( e − 1 ) 2 8 \frac{(\e-1)^2}8 8 ( e − 1 ) 2
x y O (1/√2, √6/2) y =√(3(1−x ²))y =√3x 1 2018 数三(16):椭圆上半与直线 y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 、y y y 轴围成。
例 7.13 2018 数三(16)
设平面区域
D D D 由曲线
y = 3 ( 1 − x 2 ) y=\sqrt{3(1-x^2)} y = 3 ( 1 − x 2 ) 与直线
y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 及
y y y 轴围成,计算二重积分
∬ D x 2 d x d y \displaystyle\iint_Dx^2\dx\dy ∬ D x 2 d x d y 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 y = 3 ( 1 − x 2 ) y=\sqrt{3(1-x^2)} y = 3 ( 1 − x 2 ) 是椭圆 x 2 + y 2 3 = 1 x^2+\frac{y^2}3=1 x 2 + 3 y 2 = 1 的上半,与 y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 交于 x = 1 2 x=\frac1{\sqrt2} x = 2 1 。D = { 0 ≤ x ≤ 1 2 , 3 x ≤ y ≤ 3 ( 1 − x 2 ) } D=\Big\{0\le x\le\frac1{\sqrt2},\ \sqrt3x\le y\le\sqrt{3(1-x^2)}\Big\} D = { 0 ≤ x ≤ 2 1 , 3 x ≤ y ≤ 3 ( 1 − x 2 ) } 。
3 ( 1 − x 2 ) = 3 x 2 3(1-x^2)=3x^2 3 ( 1 − x 2 ) = 3 x 2 得 x 2 = 1 2 x^2=\frac12 x 2 = 2 1 ;竖线从直线进入、从椭圆离开。
② 直角坐标。 原式 = ∫ 0 1 2 x 2 ( 3 1 − x 2 − 3 x ) d x = 3 [ ∫ 0 1 2 x 2 1 − x 2 d x − 1 16 ] =\displaystyle\int_0^{\frac1{\sqrt2}}x^2\big(\sqrt3\sqrt{1-x^2}-\sqrt3x\big)\dx=\sqrt3\Big[\int_0^{\frac1{\sqrt2}}x^2\sqrt{1-x^2}\dx-\frac1{16}\Big] = ∫ 0 2 1 x 2 ( 3 1 − x 2 − 3 x ) d x = 3 [ ∫ 0 2 1 x 2 1 − x 2 d x − 16 1 ] 。
把括号拆开,第二项是多项式,可以直接积:∫ 0 1 2 x 3 d x = 1 4 ⋅ 1 4 = 1 16 \int_0^{\frac1{\sqrt2}}x^3\dx=\frac14\cdot\frac14=\frac1{16} ∫ 0 2 1 x 3 d x = 4 1 ⋅ 4 1 = 16 1 ;第一项留到下一步做三角代换。
③ 三角代换。 令 x = sin t x=\sin t x = sin t (t t t 从 0 到 π 4 \frac\pi4 4 π ):∫ 0 π 4 sin 2 t cos 2 t d t = 1 4 ∫ 0 π 4 sin 2 2 t d t = π 32 \displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\sin^2t\cos^2t\dd t=\frac14\int_0^{\frac\pi4}\sin^22t\dd t=\frac\pi{32} ∫ 0 4 π sin 2 t cos 2 t d t = 4 1 ∫ 0 4 π sin 2 2 t d t = 32 π ,所以原式 = 3 ( π 32 − 1 16 ) = 3 ( π − 2 ) 32 =\sqrt3\Big(\dfrac\pi{32}-\dfrac1{16}\Big)=\dfrac{\sqrt3(\pi-2)}{32} = 3 ( 32 π − 16 1 ) = 32 3 ( π − 2 ) 。
见到 1 − x 2 \sqrt{1-x^2} 1 − x 2 就令 x = sin t x=\sin t x = sin t ;再用二倍角 sin t cos t = 1 2 sin 2 t \sin t\cos t=\frac12\sin2t sin t cos t = 2 1 sin 2 t 降次,∫ 0 π 4 sin 2 2 t d t = π 8 \int_0^{\frac\pi4}\sin^22t\dd t=\frac\pi8 ∫ 0 4 π sin 2 2 t d t = 8 π 。
④ 广义极坐标验证。 令 x = r cos θ x=r\cos\theta x = r cos θ ,y = 3 r sin θ y=\sqrt3r\sin\theta y = 3 r sin θ ,∣ J ∣ = 3 r |J|=\sqrt3r ∣ J ∣ = 3 r ;椭圆变成 r = 1 r=1 r = 1 ,直线 y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 变成 θ = π 4 \theta=\frac\pi4 θ = 4 π :原式 = ∫ π 4 π 2 cos 2 θ d θ ∫ 0 1 3 r 3 d r = 3 4 ( π 8 − 1 4 ) =\displaystyle\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}\cos^2\theta\dd\theta\int_0^1\sqrt3r^3\dd r=\frac{\sqrt3}4\Big(\frac\pi8-\frac14\Big) = ∫ 4 π 2 π cos 2 θ d θ ∫ 0 1 3 r 3 d r = 4 3 ( 8 π − 4 1 ) ,结果相同。
椭圆用“拉伸过的极坐标”变成圆,雅可比行列式多一个因子 3 \sqrt3 3 ;y y y 轴对应 θ = π 2 \theta=\frac\pi2 θ = 2 π 。
答案:3 ( π − 2 ) 32 \frac{\sqrt3(\pi-2)}{32} 32 3 ( π − 2 )
7.5 证明题
大白话:二重积分的证明题,常用的工具就三样:交换积分次序、换元、轮换对称 。要证等式,把二重积分化成累次积分,内层换元后交换次序;要证两个定积分乘积的不等式,把乘积写成正方形上的二重积分,用轮换对称“对调相加”,再用均值不等式。
x y O x +y =u D 1 −1 李林例 25:斜线 x + y = u x+y=u x + y = u 扫过正方形 ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 |x|+|y|\le1 ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 。
常用的三个工具
两个定积分相乘:∫ a b f ( x ) d x ∫ a b g ( y ) d y = ∬ [ a , b ] 2 f ( x ) g ( y ) d x d y \displaystyle\int_a^bf(x)\dx\int_a^bg(y)\dy=\iint_{[a,b]^2}f(x)g(y)\dx\dy ∫ a b f ( x ) d x ∫ a b g ( y ) d y = ∬ [ a , b ] 2 f ( x ) g ( y ) d x d y 。
轮换对称:正方形 [ a , b ] 2 [a,b]^2 [ a , b ] 2 关于 y = x y=x y = x 对称,被积函数里的 x , y x,y x , y 可以对调,“对调后相加再除以 2”。
内层换元 + 交换次序:∬ f ( x + y ) \displaystyle\iint f(x+y) ∬ f ( x + y ) 这类,内层令 u = x + y u=x+y u = x + y ,再在 ( x , u ) (x,u) ( x , u ) 平面里交换次序,把 f ( u ) f(u) f ( u ) 留到外层。
方法卡 · 二重积分证明题
什么时候用
要证的式子里有
∬ f ( x + y ) \iint f(x+y) ∬ f ( x + y ) 、
∫ f ⋅ ∫ g \int f\cdot\int g ∫ f ⋅ ∫ g 这类结构。
步骤
等式:化成累次积分,内层换元,交换次序,外层就是要证的一元积分。
不等式:乘积写成二重积分,对调相加,用 t + 1 t ≥ 2 t+\frac1t\ge2 t + t 1 ≥ 2 或 2 a b ≤ a 2 + b 2 2ab\le a^2+b^2 2 ab ≤ a 2 + b 2 。
最容易错
交换次序时新区域画错(在
( x , u ) (x,u) ( x , u ) 平面里重新画图);对调相加时把区域也换了。
例 7.14 李林 第十章 §3 例 25 · p262—263
设
D = { ( x , y ) ∣ ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 } D=\{(x,y)\mid|x|+|y|\le1\} D = {( x , y ) ∣ ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 } ,
f ( u ) f(u) f ( u ) 在
[ − 1 , 1 ] [-1,1] [ − 1 , 1 ] 上连续,证明:
∬ D f ( x + y ) d x d y = ∫ − 1 1 f ( u ) d u \displaystyle\iint_Df(x+y)\dx\dy=\int_{-1}^1f(u)\dd u ∬ D f ( x + y ) d x d y = ∫ − 1 1 f ( u ) d u 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 化成累次积分。 按 y y y 轴分成左右两半:∬ D = ∫ − 1 0 d x ∫ − 1 − x 1 + x f ( x + y ) d y + ∫ 0 1 d x ∫ x − 1 1 − x f ( x + y ) d y \displaystyle\iint_D=\int_{-1}^0\dx\int_{-1-x}^{1+x}f(x+y)\dy+\int_0^1\dx\int_{x-1}^{1-x}f(x+y)\dy ∬ D = ∫ − 1 0 d x ∫ − 1 − x 1 + x f ( x + y ) d y + ∫ 0 1 d x ∫ x − 1 1 − x f ( x + y ) d y 。
左半边竖线从 y = − 1 − x y=-1-x y = − 1 − x 到 y = 1 + x y=1+x y = 1 + x ;右半边从 y = x − 1 y=x-1 y = x − 1 到 y = 1 − x y=1-x y = 1 − x 。
② 内层换元 u = x + y u=x+y u = x + y 。 = ∫ − 1 0 d x ∫ − 1 1 + 2 x f ( u ) d u + ∫ 0 1 d x ∫ 2 x − 1 1 f ( u ) d u =\displaystyle\int_{-1}^0\dx\int_{-1}^{1+2x}f(u)\dd u+\int_0^1\dx\int_{2x-1}^1f(u)\dd u = ∫ − 1 0 d x ∫ − 1 1 + 2 x f ( u ) d u + ∫ 0 1 d x ∫ 2 x − 1 1 f ( u ) d u 。
x x x 固定时 u = x + y u=x+y u = x + y 只是 y y y 的平移,d y = d u \dd y=\dd u d y = d u ,上下限跟着加 x x x 。
③ 交换次序。 在 ( x , u ) (x,u) ( x , u ) 平面里这两块合起来是 − 1 ≤ u ≤ 1 -1\le u\le1 − 1 ≤ u ≤ 1 ,u − 1 2 ≤ x ≤ u + 1 2 \frac{u-1}2\le x\le\frac{u+1}2 2 u − 1 ≤ x ≤ 2 u + 1 ,所以 = ∫ − 1 1 f ( u ) d u ∫ u − 1 2 u + 1 2 d x = ∫ − 1 1 f ( u ) d u =\displaystyle\int_{-1}^1f(u)\dd u\int_{\frac{u-1}2}^{\frac{u+1}2}\dx=\int_{-1}^1f(u)\dd u = ∫ − 1 1 f ( u ) d u ∫ 2 u − 1 2 u + 1 d x = ∫ − 1 1 f ( u ) d u 。
第一块 u ≤ 1 + 2 x u\le1+2x u ≤ 1 + 2 x 即 x ≥ u − 1 2 x\ge\frac{u-1}2 x ≥ 2 u − 1 ;第二块 u ≥ 2 x − 1 u\ge2x-1 u ≥ 2 x − 1 即 x ≤ u + 1 2 x\le\frac{u+1}2 x ≤ 2 u + 1 ;内层长度正好是 1。几何上:每条斜线 x + y = u x+y=u x + y = u 在 D D D 里对应的 x x x 的范围长度都是 1(见图)。
答案:证明题。思路:化成累次积分,内层令 u = x + y u=x+y u = x + y ,再交换 x x x 与 u u u 的积分次序
例 7.15 基础
设
f ( x ) f(x) f ( x ) 在
[ a , b ] [a,b] [ a , b ] 上连续且
f ( x ) > 0 f(x)>0 f ( x ) > 0 ,证明:
∫ a b f ( x ) d x ⋅ ∫ a b d x f ( x ) ≥ ( b − a ) 2 \displaystyle\int_a^bf(x)\dx\cdot\int_a^b\frac{\dx}{f(x)}\ge(b-a)^2 ∫ a b f ( x ) d x ⋅ ∫ a b f ( x ) d x ≥ ( b − a ) 2 。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 写成二重积分。 记 D = [ a , b ] × [ a , b ] D=[a,b]\times[a,b] D = [ a , b ] × [ a , b ] ,I = ∫ a b f ( x ) d x ∫ a b d y f ( y ) = ∬ D f ( x ) f ( y ) d x d y I=\displaystyle\int_a^bf(x)\dx\int_a^b\frac{\dy}{f(y)}=\iint_D\frac{f(x)}{f(y)}\dx\dy I = ∫ a b f ( x ) d x ∫ a b f ( y ) d y = ∬ D f ( y ) f ( x ) d x d y 。
第二个积分的积分变量换成 y y y ,两个定积分相乘就是正方形上的二重积分。
② 轮换对称。 正方形关于 y = x y=x y = x 对称,所以也有 I = ∬ D f ( y ) f ( x ) d x d y I=\displaystyle\iint_D\frac{f(y)}{f(x)}\dx\dy I = ∬ D f ( x ) f ( y ) d x d y ,两式相加:2 I = ∬ D [ f ( x ) f ( y ) + f ( y ) f ( x ) ] d x d y 2I=\displaystyle\iint_D\Big[\frac{f(x)}{f(y)}+\frac{f(y)}{f(x)}\Big]\dx\dy 2 I = ∬ D [ f ( y ) f ( x ) + f ( x ) f ( y ) ] d x d y 。
对调 x , y x,y x , y ,区域不变,积分值不变(第 5 部分 5.2 节)。
③ 均值不等式。 f ( x ) f ( y ) + f ( y ) f ( x ) ≥ 2 \dfrac{f(x)}{f(y)}+\dfrac{f(y)}{f(x)}\ge2 f ( y ) f ( x ) + f ( x ) f ( y ) ≥ 2 ,所以 2 I ≥ 2 ( b − a ) 2 2I\ge2(b-a)^2 2 I ≥ 2 ( b − a ) 2 ,即 I ≥ ( b − a ) 2 I\ge(b-a)^2 I ≥ ( b − a ) 2 。
t + 1 t ≥ 2 t+\frac1t\ge2 t + t 1 ≥ 2 (t > 0 t>0 t > 0 );正方形面积是 ( b − a ) 2 (b-a)^2 ( b − a ) 2 。
答案:证明题。思路:乘积写成正方形上的二重积分,轮换对称后相加,再用 t + 1 t ≥ 2 t+\frac1t\ge2 t + t 1 ≥ 2
7.6 小结
题型 套路 例子
被积函数里含 ∬ D f \iint_Df ∬ D f 本身 设为常数 A A A ,两边再积分 例 7.1 、例 7.2 、练习 11
区域随 t t t 变(D t D_t D t 、半径 2 t 2t 2 t 的圆) 化成变上限积分,求导得微分方程 例 7.3 、例 7.4
被积函数含 f x y ′ ′ f''_{xy} f x y ′′ 累次积分 + 分部积分,边界条件消去边界项 例 7.5
区域无界 先积有界的方向,外层是反常积分 例 7.6 、例 7.7 、例 7.8
边界是 x y = c xy=c x y = c 、y x = c \frac yx=c x y = c 换元 u = x y , v = y x u=xy,v=\frac yx u = x y , v = x y ,或极坐标 例 7.9 、例 7.10
边界是二次齐次式等于常数 极坐标解出 r 2 r^2 r 2 例 7.11
e ( x + y ) 2 \e^{(x+y)^2} e ( x + y ) 2 与 x 2 − y 2 x^2-y^2 x 2 − y 2 配对极坐标先积 θ \theta θ 例 7.12
椭圆区域 广义极坐标,∣ J ∣ = a b r |J|=abr ∣ J ∣ = ab r 例 7.13
证明等式、不等式 交换次序 + 换元;轮换对称 + 均值不等式 例 7.14 、例 7.15
学完了,标记这一部分
第 8 部分
二重积分的应用
二重积分的几何与物理应用:面积、体积、旋转体、质心与形心、转动惯量、曲面面积。公式都是“某个量 × 面积元素”再积分,同一个模子。配 5 道真题。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十三章第 5 条)
会用三重积分、第一型曲线积分、第一型曲面积分求体积、弧长、曲面面积、质量、质心、形心、转动惯量、引力、功等。
李林把二重积分的应用放在第十章第四节“二重积分的应用(仅数学一要求)”(p263—264),而这条要求写在第十三章“三重积分及第一型曲线、曲面积分”的考试要求里,二重积分是其中最基本的一种。数二、数三的真题也考面积和形心(用定积分或二重积分都可以),所以一并放在这里:Maki《真题分类精解》第三十三讲的 2012 数三(12)、2014 数三(10)、2013 数二(21)、2014 数二(13)、2019 数一(16)。
8.1 面积与体积
大白话:被积函数取 1,二重积分就是面积;取“顶减底”,就是体积 。平面图形绕一条直线转一圈得到的旋转体,也能用二重积分算:图形里每一小块绕轴转出一个细圆环,体积约等于“2 π × 2\pi\times 2 π × 到轴的距离× \times × 小块面积”,全部加起来。
x y z O z =10−3x ²−3y ²平面 z =4 D :x ²+y ²≤2李林 §4 例 1:两个面的交线往下投影,围成积分区域 D D D 。
面积、体积与旋转体(李林 p263;ep 板书)
S = ∬ D d σ , \displaystyle S=\iint_D\dd\sigma, S = ∬ D d σ , V = ∬ D [ z 顶 ( x , y ) − z 底 ( x , y ) ] d σ , \displaystyle V=\iint_D\big[z_{\text{顶}}(x,y)-z_{\text{底}}(x,y)\big]\dd\sigma, V = ∬ D [ z 顶 ( x , y ) − z 底 ( x , y ) ] d σ , V 旋转 = 2 π ∬ D d ( x , y ) d σ . \displaystyle V_{\text{旋转}}=2\pi\iint_Dd(x,y)\dd\sigma. V 旋转 = 2 π ∬ D d ( x , y ) d σ .
d ( x , y ) d(x,y) d ( x , y ) 是点 ( x , y ) (x,y) ( x , y ) 到转轴的距离(D D D 在转轴一侧)。绕直线 A x + B y + C = 0 Ax+By+C=0 A x + B y + C = 0 时 d = ∣ A x + B y + C ∣ A 2 + B 2 d=\dfrac{|Ax+By+C|}{\sqrt{A^2+B^2}} d = A 2 + B 2 ∣ A x + B y + C ∣ (ep 板书);绕 x = 2 x=2 x = 2 就是 d = 2 − x d=2-x d = 2 − x 。
为什么:面积为 d σ \dd\sigma d σ 的小块绕轴转一圈,扫出半径 d d d 、截面积 d σ \dd\sigma d σ 的细圆环,体积约 2 π d d σ 2\pi d\dd\sigma 2 π d d σ 。
体积的积分区域是立体在 x O y xOy x O y 面上的投影:先求上下两个曲面的交线,交线的投影围成 D D D 。
方法卡 · 面积与体积
什么时候用
求平面图形的面积;求两个曲面所围立体的体积;求平面图形绕某条直线旋转所得的体积。
步骤
面积:画图,选直角坐标或极坐标,被积函数取 1。
体积:求交线,得投影区域 D D D ;被积函数是“上面的 z z z 减下面的 z z z ”。
旋转体:写出到转轴的距离 d ( x , y ) d(x,y) d ( x , y ) ,算 2 π ∬ D d d σ 2\pi\iint_Dd\dd\sigma 2 π ∬ D d d σ ;∬ x d σ \iint x\dd\sigma ∬ x d σ 这类可以用形心公式简化。
最容易错
体积的被积函数写成了一个曲面而没有减去底;投影区域画错;旋转体的距离写成
x − 2 x-2 x − 2 (负的)。
x y O y =4/x y =x y =4x 1 2 2012 数三(12):直角坐标要在 x = 1 x=1 x = 1 处分段。
例 8.1 2012 数三(12)
由曲线
y = 4 x y=\dfrac4x y = x 4 和直线
y = x y=x y = x 及
y = 4 x y=4x y = 4 x 在第一象限中围成的平面图形的面积为 ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 交点。 y = 4 x y=\frac4x y = x 4 与 y = 4 x y=4x y = 4 x 交于 ( 1 , 4 ) (1,4) ( 1 , 4 ) ,与 y = x y=x y = x 交于 ( 2 , 2 ) (2,2) ( 2 , 2 ) 。
两条曲线联立求交点:4 x = 4 x \frac4x=4x x 4 = 4 x 得 x = 1 x=1 x = 1 ;4 x = x \frac4x=x x 4 = x 得 x = 2 x=2 x = 2 (第一象限取正根)。
② 极坐标(不用分段)。 θ \theta θ 从 π 4 \frac\pi4 4 π 到 arctan 4 \arctan4 arctan 4 ,射线从原点出发,在 x y = 4 xy=4 x y = 4 (r 2 = 8 sin 2 θ r^2=\frac8{\sin2\theta} r 2 = s i n 2 θ 8 )离开。S = ∫ 1 2 r 2 d θ = ∫ 4 d θ sin 2 θ = 2 ln tan θ ∣ tan θ = 1 tan θ = 4 = 2 ln 4 = 4 ln 2 S=\displaystyle\int\frac12r^2\dd\theta=\int\frac{4\dd\theta}{\sin2\theta}=2\ln\tan\theta\Big|_{\tan\theta=1}^{\tan\theta=4}=2\ln4=4\ln2 S = ∫ 2 1 r 2 d θ = ∫ sin 2 θ 4 d θ = 2 ln tan θ t a n θ = 1 t a n θ = 4 = 2 ln 4 = 4 ln 2 。
极坐标面积公式 S = 1 2 ∫ r 2 d θ S=\frac12\int r^2\dd\theta S = 2 1 ∫ r 2 d θ (第 4 部分);∫ d θ sin 2 θ = 1 2 ln tan θ \int\frac{\dd\theta}{\sin2\theta}=\frac12\ln\tan\theta ∫ s i n 2 θ d θ = 2 1 ln tan θ 。
③ 直角坐标验证。 S = ∫ 0 1 ( 4 x − x ) d x + ∫ 1 2 ( 4 x − x ) d x = 3 2 + ( 4 ln 2 − 3 2 ) = 4 ln 2 S=\displaystyle\int_0^1(4x-x)\dx+\int_1^2\Big(\frac4x-x\Big)\dx=\frac32+\Big(4\ln2-\frac32\Big)=4\ln2 S = ∫ 0 1 ( 4 x − x ) d x + ∫ 1 2 ( x 4 − x ) d x = 2 3 + ( 4 ln 2 − 2 3 ) = 4 ln 2 。
竖线的上边界在 x = 1 x=1 x = 1 处从 y = 4 x y=4x y = 4 x 换成 y = 4 x y=\frac4x y = x 4 ,所以直角坐标要分两段。
答案:4 ln 2 4\ln2 4 ln 2
x y O y =2y =−x xy +1=0−1 −2 2014 数三(10):横着穿,不用分段。
例 8.2 2014 数三(10)
设
D D D 是由曲线
x y + 1 = 0 xy+1=0 x y + 1 = 0 与直线
y + x = 0 y+x=0 y + x = 0 及
y = 2 y=2 y = 2 围成的有界区域,则
D D D 的面积为 ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 画图找交点。 x y + 1 = 0 xy+1=0 x y + 1 = 0 即 x = − 1 y x=-\frac1y x = − y 1 (第二象限那一支),与 y = − x y=-x y = − x 交于 ( − 1 , 1 ) (-1,1) ( − 1 , 1 ) ,与 y = 2 y=2 y = 2 交于 ( − 1 2 , 2 ) \big(-\frac12,2\big) ( − 2 1 , 2 ) ;y = − x y=-x y = − x 与 y = 2 y=2 y = 2 交于 ( − 2 , 2 ) (-2,2) ( − 2 , 2 ) 。
有界区域是这三条线围成的“曲边三角形”,在 1 ≤ y ≤ 2 1\le y\le2 1 ≤ y ≤ 2 之间。
② 先对 x x x 积分。 横线从 x = − y x=-y x = − y 进入、从 x = − 1 y x=-\frac1y x = − y 1 离开:S = ∫ 1 2 ( − 1 y + y ) d y = [ y 2 2 − ln y ] 1 2 = 3 2 − ln 2 S=\displaystyle\int_1^2\Big(-\frac1y+y\Big)\dy=\Big[\frac{y^2}2-\ln y\Big]_1^2=\frac32-\ln2 S = ∫ 1 2 ( − y 1 + y ) d y = [ 2 y 2 − ln y ] 1 2 = 2 3 − ln 2 。
横着穿不用分段;竖着穿要在 x = − 1 x=-1 x = − 1 处分成两段。
答案:3 2 − ln 2 \frac32-\ln2 2 3 − ln 2
例 8.3 李林 第十章 §4 例 1 · p263
求抛物面
z = 10 − 3 x 2 − 3 y 2 z=10-3x^2-3y^2 z = 10 − 3 x 2 − 3 y 2 与平面
z = 4 z=4 z = 4 所围立体的体积。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 投影区域。 两面的交线:10 − 3 x 2 − 3 y 2 = 4 ⟺ x 2 + y 2 = 2 10-3x^2-3y^2=4\iff x^2+y^2=2 10 − 3 x 2 − 3 y 2 = 4 ⟺ x 2 + y 2 = 2 。立体在 x O y xOy x O y 面上的投影 D D D :x 2 + y 2 ≤ 2 x^2+y^2\le2 x 2 + y 2 ≤ 2 。
立体的边缘就在交线上,交线往下投影围成 D D D (见本节开头的图)。
② 体积 = 顶 − 底。 V = ∬ D [ ( 10 − 3 x 2 − 3 y 2 ) − 4 ] d x d y = ∬ D ( 6 − 3 x 2 − 3 y 2 ) d x d y V=\displaystyle\iint_D\big[(10-3x^2-3y^2)-4\big]\dx\dy=\iint_D(6-3x^2-3y^2)\dx\dy V = ∬ D [ ( 10 − 3 x 2 − 3 y 2 ) − 4 ] d x d y = ∬ D ( 6 − 3 x 2 − 3 y 2 ) d x d y 。
每根小柱子的高是上面的抛物面减下面的平面。
③ 极坐标。 V = 3 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 ( 2 − r 2 ) r d r = 3 ⋅ 2 π ⋅ ( 2 − 1 ) = 6 π V=3\displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^{\sqrt2}(2-r^2)r\dd r=3\cdot2\pi\cdot(2-1)=6\pi V = 3 ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 ( 2 − r 2 ) r d r = 3 ⋅ 2 π ⋅ ( 2 − 1 ) = 6 π 。
被积函数 6 − 3 r 2 6-3r^2 6 − 3 r 2 提出公因子 3,内层是多项式:∫ 0 2 ( 2 r − r 3 ) d r = 2 − 1 = 1 \int_0^{\sqrt2}(2r-r^3)\dd r=2-1=1 ∫ 0 2 ( 2 r − r 3 ) d r = 2 − 1 = 1 ;θ \theta θ 那一层给出 2 π 2\pi 2 π 。
答案:6 π 6\pi 6 π
x y O 2−x 转轴 x =2 y =x (x −1)²+y ²=1 1 ep 例 22:绕 x = 2 x=2 x = 2 旋转,距离是 2 − x 2-x 2 − x 。
例 8.4 ep 板书 二重积分 例 22
设平面图形
D D D 由
x 2 + y 2 ≤ 2 x x^2+y^2\le2x x 2 + y 2 ≤ 2 x 与
y ≥ x y\ge x y ≥ x 确定,求图形
D D D 绕直线
x = 2 x=2 x = 2 旋转一周所得旋转体的体积。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 公式。 D D D 在直线 x = 2 x=2 x = 2 左边,D D D 里的点 ( x , y ) (x,y) ( x , y ) 到转轴的距离是 2 − x 2-x 2 − x ,所以 V = 2 π ∬ D ( 2 − x ) d σ V=2\pi\displaystyle\iint_D(2-x)\dd\sigma V = 2 π ∬ D ( 2 − x ) d σ 。
小块转一圈扫出半径 2 − x 2-x 2 − x 的细圆环(见图),体积约 2 π ( 2 − x ) d σ 2\pi(2-x)\dd\sigma 2 π ( 2 − x ) d σ 。
② 区域和面积。 D D D 是圆 ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 (x-1)^2+y^2\le1 ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 在 y = x y=x y = x 上方的弓形:极坐标 π 4 ≤ θ ≤ π 2 \frac\pi4\le\theta\le\frac\pi2 4 π ≤ θ ≤ 2 π ,0 ≤ r ≤ 2 cos θ 0\le r\le2\cos\theta 0 ≤ r ≤ 2 cos θ ;面积 S D = π 4 − 1 2 S_D=\dfrac\pi4-\dfrac12 S D = 4 π − 2 1 。
弦从 ( 0 , 0 ) (0,0) ( 0 , 0 ) 到 ( 1 , 1 ) (1,1) ( 1 , 1 ) ,对应的圆心角是 90 ∘ 90^\circ 9 0 ∘ :四分之一圆 π 4 \frac\pi4 4 π 减去直角三角形 1 2 \frac12 2 1 。
③ ∬ x \iint x ∬ x 。 ∬ D x d σ = ∫ π 4 π 2 cos θ d θ ∫ 0 2 cos θ r 2 d r = 8 3 ∫ π 4 π 2 cos 4 θ d θ = 8 3 ( 3 π 32 − 1 4 ) = π 4 − 2 3 \displaystyle\iint_Dx\dd\sigma=\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}\cos\theta\dd\theta\int_0^{2\cos\theta}r^2\dd r=\frac83\int_{\frac\pi4}^{\frac\pi2}\cos^4\theta\dd\theta=\frac83\Big(\frac{3\pi}{32}-\frac14\Big)=\frac\pi4-\frac23 ∬ D x d σ = ∫ 4 π 2 π cos θ d θ ∫ 0 2 c o s θ r 2 d r = 3 8 ∫ 4 π 2 π cos 4 θ d θ = 3 8 ( 32 3 π − 4 1 ) = 4 π − 3 2 。
用降幂公式把 cos 4 θ \cos^4\theta cos 4 θ 化成一次的余弦再积:∫ cos 4 θ d θ = 3 θ 8 + sin 2 θ 4 + sin 4 θ 32 \int\cos^4\theta\dd\theta=\frac{3\theta}8+\frac{\sin2\theta}4+\frac{\sin4\theta}{32} ∫ cos 4 θ d θ = 8 3 θ + 4 s i n 2 θ + 32 s i n 4 θ ,从 π 4 \frac\pi4 4 π 到 π 2 \frac\pi2 2 π 得 3 π 32 − 1 4 \frac{3\pi}{32}-\frac14 32 3 π − 4 1 。
④ 合起来。 V = 2 π [ 2 ( π 4 − 1 2 ) − ( π 4 − 2 3 ) ] = 2 π ( π 4 − 1 3 ) = π ( 3 π − 4 ) 6 V=2\pi\Big[2\Big(\dfrac\pi4-\dfrac12\Big)-\Big(\dfrac\pi4-\dfrac23\Big)\Big]=2\pi\Big(\dfrac\pi4-\dfrac13\Big)=\dfrac{\pi(3\pi-4)}6 V = 2 π [ 2 ( 4 π − 2 1 ) − ( 4 π − 3 2 ) ] = 2 π ( 4 π − 3 1 ) = 6 π ( 3 π − 4 ) 。
把距离 2 − x 2-x 2 − x 拆成两项:∬ ( 2 − x ) = 2 S D − ∬ x \iint(2-x)=2S_D-\iint x ∬ ( 2 − x ) = 2 S D − ∬ x ,用上两步的结果;合并时 2 ⋅ π 4 − π 4 = π 4 2\cdot\frac\pi4-\frac\pi4=\frac\pi4 2 ⋅ 4 π − 4 π = 4 π ,− 1 + 2 3 = − 1 3 -1+\frac23=-\frac13 − 1 + 3 2 = − 3 1 。
答案:π ( 3 π − 4 ) 6 \frac{\pi(3\pi-4)}6 6 π ( 3 π − 4 )
8.2 质心与形心
大白话:质心就是“按质量加权的平均位置” :x ˉ \bar x x ˉ 等于“x x x 乘质量”的总和除以总质量。密度均匀时质量正比于面积,质心就叫形心,只和形状有关。有对称轴的图形,质心一定在对称轴上,那个坐标不用算。
x y O 质心 (0, 7/3) r =4sin θr =2sin θ李林 §4 例 2:月牙关于 y y y 轴对称,质心在 y y y 轴上。
质心公式(李林 p263)
x ˉ = ∬ D x ρ ( x , y ) d σ ∬ D ρ ( x , y ) d σ , \displaystyle \bar x=\frac{\iint_Dx\rho(x,y)\dd\sigma}{\iint_D\rho(x,y)\dd\sigma}, x ˉ = ∬ D ρ ( x , y ) d σ ∬ D x ρ ( x , y ) d σ , y ˉ = ∬ D y ρ ( x , y ) d σ ∬ D ρ ( x , y ) d σ ; \displaystyle \bar y=\frac{\iint_Dy\rho(x,y)\dd\sigma}{\iint_D\rho(x,y)\dd\sigma}; y ˉ = ∬ D ρ ( x , y ) d σ ∬ D y ρ ( x , y ) d σ ; ρ 为常数时 x ˉ = ∬ D x d σ S D ( 形心 ) . \displaystyle \rho\text{ 为常数时 }\bar x=\frac{\iint_Dx\dd\sigma}{S_D}\ (\text{形心}). ρ 为常数时 x ˉ = S D ∬ D x d σ ( 形心 ) .
分母是质量 m = ∬ ρ d σ m=\iint\rho\dd\sigma m = ∬ ρ d σ ,分子叫静矩。
对称性:D D D 关于 y y y 轴对称、ρ \rho ρ 对 x x x 是偶函数,则 x ˉ = 0 \bar x=0 x ˉ = 0 (分子是奇函数的积分)。
细棒(一维):x ˉ = ∫ x ρ ( x ) d x ∫ ρ ( x ) d x \bar x=\dfrac{\int x\rho(x)\dx}{\int\rho(x)\dx} x ˉ = ∫ ρ ( x ) d x ∫ x ρ ( x ) d x ,是同一个公式少了一维。
反过来用(形心公式):∬ D x d σ = x ˉ ⋅ S D \iint_Dx\dd\sigma=\bar x\cdot S_D ∬ D x d σ = x ˉ ⋅ S D ,已知形心就能直接写出一次式的积分(第 5 部分 5.3 节)。
方法卡 · 质心与形心
什么时候用
求薄片、细棒的质心;求平面图形的形心;或者用已知的形心算
∬ x d σ \iint x\dd\sigma ∬ x d σ 。
步骤
先找对称轴,能直接写出的坐标先写出来。
分别算质量(或面积)和静矩,相除。
检查:质心应该落在图形“偏重”的一侧,而且在图形的外接矩形内。
最容易错
只算了分子忘了除以质量;密度不均匀时把形心当成质心;分子分母的积分区域不一致。
例 8.5 李林 第十章 §4 例 2 · p264
求位于两圆
r = 2 sin θ r=2\sin\theta r = 2 sin θ 与
r = 4 sin θ r=4\sin\theta r = 4 sin θ 之间的均匀薄片的质心坐标。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 对称性。 薄片关于 y y y 轴对称、密度均匀,所以 x ˉ = 0 \bar x=0 x ˉ = 0 ,y ˉ = ∬ D y d σ ∬ D d σ \bar y=\dfrac{\iint_Dy\dd\sigma}{\iint_D\dd\sigma} y ˉ = ∬ D d σ ∬ D y d σ 。
左右对称,∬ x d σ = 0 \iint x\dd\sigma=0 ∬ x d σ = 0 (第 5 部分);密度是常数,分子分母里的 ρ \rho ρ 约掉。
② 面积。 大圆半径 2,小圆半径 1:S D = 4 π − π = 3 π S_D=4\pi-\pi=3\pi S D = 4 π − π = 3 π 。
把两条极坐标曲线化回直角坐标,看出是两个圆:r = 4 sin θ r=4\sin\theta r = 4 sin θ 即 x 2 + ( y − 2 ) 2 = 4 x^2+(y-2)^2=4 x 2 + ( y − 2 ) 2 = 4 ,r = 2 sin θ r=2\sin\theta r = 2 sin θ 即 x 2 + ( y − 1 ) 2 = 1 x^2+(y-1)^2=1 x 2 + ( y − 1 ) 2 = 1 。
③ 静矩。 ∬ D y d σ = ∫ 0 π d θ ∫ 2 sin θ 4 sin θ r sin θ ⋅ r d r = 56 3 ∫ 0 π sin 4 θ d θ = 56 3 ⋅ 3 π 8 = 7 π \displaystyle\iint_Dy\dd\sigma=\int_0^\pi\dd\theta\int_{2\sin\theta}^{4\sin\theta}r\sin\theta\cdot r\dd r=\frac{56}3\int_0^\pi\sin^4\theta\dd\theta=\frac{56}3\cdot\frac{3\pi}8=7\pi ∬ D y d σ = ∫ 0 π d θ ∫ 2 s i n θ 4 s i n θ r sin θ ⋅ r d r = 3 56 ∫ 0 π sin 4 θ d θ = 3 56 ⋅ 8 3 π = 7 π ,所以 y ˉ = 7 π 3 π = 7 3 \bar y=\dfrac{7\pi}{3\pi}=\dfrac73 y ˉ = 3 π 7 π = 3 7 。
内层对 r r r 积分,sin θ \sin\theta sin θ 当常数:∫ 2 s 4 s r 2 d r = 64 − 8 3 s 3 \int_{2s}^{4s}r^2\dd r=\frac{64-8}3s^3 ∫ 2 s 4 s r 2 d r = 3 64 − 8 s 3 (s = sin θ s=\sin\theta s = sin θ );外层用华里士公式,∫ 0 π sin 4 θ d θ = 2 ⋅ 3 4 ⋅ 1 2 ⋅ π 2 = 3 π 8 \int_0^\pi\sin^4\theta\dd\theta=2\cdot\frac34\cdot\frac12\cdot\frac\pi2=\frac{3\pi}8 ∫ 0 π sin 4 θ d θ = 2 ⋅ 4 3 ⋅ 2 1 ⋅ 2 π = 8 3 π 。
答案:( 0 , 7 3 ) \big(0,\frac73\big) ( 0 , 3 7 )
x y O x̄ =11/20ρ(x )=−x ²+2x +1 1 2014 数二(13):密度右边大,质心偏右。
例 8.6 2014 数二(13)
一根长度为 1 的细棒位于
x x x 轴的区间
[ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] 上,若其线密度
ρ ( x ) = − x 2 + 2 x + 1 \rho(x)=-x^2+2x+1 ρ ( x ) = − x 2 + 2 x + 1 ,则该细棒的质心坐标
x ˉ = \bar x= x ˉ = ______。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 公式。 x ˉ = ∫ 0 1 x ρ ( x ) d x ∫ 0 1 ρ ( x ) d x \bar x=\dfrac{\int_0^1x\rho(x)\dx}{\int_0^1\rho(x)\dx} x ˉ = ∫ 0 1 ρ ( x ) d x ∫ 0 1 x ρ ( x ) d x 。
二重积分质心公式的一维版本:“面密度 × 面积元素”换成“线密度 × 长度元素”。
② 计算。 ∫ 0 1 ( − x 2 + 2 x + 1 ) d x = 5 3 \displaystyle\int_0^1(-x^2+2x+1)\dx=\frac53 ∫ 0 1 ( − x 2 + 2 x + 1 ) d x = 3 5 ,∫ 0 1 ( − x 3 + 2 x 2 + x ) d x = − 1 4 + 2 3 + 1 2 = 11 12 \displaystyle\int_0^1(-x^3+2x^2+x)\dx=-\frac14+\frac23+\frac12=\frac{11}{12} ∫ 0 1 ( − x 3 + 2 x 2 + x ) d x = − 4 1 + 3 2 + 2 1 = 12 11 ,所以 x ˉ = 11 / 12 5 / 3 = 11 20 \bar x=\dfrac{11/12}{5/3}=\dfrac{11}{20} x ˉ = 5/3 11/12 = 20 11 。
密度在右边大,质心应在中点右边;11 20 > 1 2 \frac{11}{20}>\frac12 20 11 > 2 1 ,符合。
答案:11 20 \frac{11}{20} 20 11
x y O x̄ ≈2.11L :y =¼x ²−½ln x 1 e 2013 数二(21):图形 D D D 与它的形心横坐标。
例 8.7 2013 数二(21)
设曲线
L L L 的方程为
y = 1 4 x 2 − 1 2 ln x ( 1 ≤ x ≤ e ) y=\dfrac14x^2-\dfrac12\ln x\ (1\le x\le\e) y = 4 1 x 2 − 2 1 ln x ( 1 ≤ x ≤ e ) 。
(Ⅰ)求
L L L 的弧长;
(Ⅱ)设
D D D 是由曲线
L L L ,直线
x = 1 x=1 x = 1 ,
x = e x=\e x = e 及
x x x 轴所围平面图形,求
D D D 的形心的横坐标。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① (Ⅰ)弧长。 y ′ = x 2 − 1 2 x y'=\dfrac x2-\dfrac1{2x} y ′ = 2 x − 2 x 1 ,1 + y ′ 2 = ( x 2 + 1 2 x ) 2 1+y'^2=\Big(\dfrac x2+\dfrac1{2x}\Big)^2 1 + y ′2 = ( 2 x + 2 x 1 ) 2 ,所以 s = ∫ 1 e ( x 2 + 1 2 x ) d x = e 2 − 1 4 + 1 2 = e 2 + 1 4 s=\displaystyle\int_1^{\e}\Big(\frac x2+\frac1{2x}\Big)\dx=\frac{\e^2-1}4+\frac12=\frac{\e^2+1}4 s = ∫ 1 e ( 2 x + 2 x 1 ) d x = 4 e 2 − 1 + 2 1 = 4 e 2 + 1 。
( x 2 − 1 2 x ) 2 + 1 = x 2 4 − 1 2 + 1 4 x 2 + 1 \big(\frac x2-\frac1{2x}\big)^2+1=\frac{x^2}4-\frac12+\frac1{4x^2}+1 ( 2 x − 2 x 1 ) 2 + 1 = 4 x 2 − 2 1 + 4 x 2 1 + 1 ,正好是 ( x 2 + 1 2 x ) 2 \big(\frac x2+\frac1{2x}\big)^2 ( 2 x + 2 x 1 ) 2 ,根号能去掉(弧长公式见《一元函数积分学》)。
② (Ⅱ)形心公式。 x ˉ = ∬ D x d σ ∬ D d σ \bar x=\dfrac{\iint_Dx\dd\sigma}{\iint_D\dd\sigma} x ˉ = ∬ D d σ ∬ D x d σ ,D = { 1 ≤ x ≤ e , 0 ≤ y ≤ y ( x ) } D=\{1\le x\le\e,\ 0\le y\le y(x)\} D = { 1 ≤ x ≤ e , 0 ≤ y ≤ y ( x )} ,所以 ∬ D x d σ = ∫ 1 e x y ( x ) d x \displaystyle\iint_Dx\dd\sigma=\int_1^{\e}xy(x)\dx ∬ D x d σ = ∫ 1 e x y ( x ) d x ,∬ D d σ = ∫ 1 e y ( x ) d x \displaystyle\iint_D\dd\sigma=\int_1^{\e}y(x)\dx ∬ D d σ = ∫ 1 e y ( x ) d x 。
先对 y y y 积分,竖线长度就是 y ( x ) y(x) y ( x ) ;y ( 1 ) = 1 4 > 0 y(1)=\frac14>0 y ( 1 ) = 4 1 > 0 ,且在 [ 1 , e ] [1,\e] [ 1 , e ] 上 y ′ ≥ 0 y'\ge0 y ′ ≥ 0 ,所以 L L L 在 x x x 轴上方。
③ 分母。 ∫ 1 e ( x 2 4 − ln x 2 ) d x = e 3 − 1 12 − 1 2 = e 3 − 7 12 \displaystyle\int_1^{\e}\Big(\frac{x^2}4-\frac{\ln x}2\Big)\dx=\frac{\e^3-1}{12}-\frac12=\frac{\e^3-7}{12} ∫ 1 e ( 4 x 2 − 2 ln x ) d x = 12 e 3 − 1 − 2 1 = 12 e 3 − 7 。
多项式那一项直接积;ln x \ln x ln x 那一项用分部积分:∫ 1 e ln x d x = [ x ln x − x ] 1 e = 1 \int_1^{\e}\ln x\dx=\big[x\ln x-x\big]_1^{\e}=1 ∫ 1 e ln x d x = [ x ln x − x ] 1 e = 1 。
④ 分子。 ∫ 1 e ( x 3 4 − x ln x 2 ) d x = e 4 − 1 16 − e 2 + 1 8 = e 4 − 2 e 2 − 3 16 \displaystyle\int_1^{\e}\Big(\frac{x^3}4-\frac{x\ln x}2\Big)\dx=\frac{\e^4-1}{16}-\frac{\e^2+1}8=\frac{\e^4-2\e^2-3}{16} ∫ 1 e ( 4 x 3 − 2 x ln x ) d x = 16 e 4 − 1 − 8 e 2 + 1 = 16 e 4 − 2 e 2 − 3 ,所以 x ˉ = 3 ( e 4 − 2 e 2 − 3 ) 4 ( e 3 − 7 ) \bar x=\dfrac{3(\e^4-2\e^2-3)}{4(\e^3-7)} x ˉ = 4 ( e 3 − 7 ) 3 ( e 4 − 2 e 2 − 3 ) 。
∫ 1 e x ln x d x = [ x 2 2 ln x − x 2 4 ] 1 e = e 2 + 1 4 \int_1^{\e}x\ln x\dx=\big[\frac{x^2}2\ln x-\frac{x^2}4\big]_1^{\e}=\frac{\e^2+1}4 ∫ 1 e x ln x d x = [ 2 x 2 ln x − 4 x 2 ] 1 e = 4 e 2 + 1 ;相除时 12 16 = 3 4 \frac{12}{16}=\frac34 16 12 = 4 3 。数值约 2.11,在 [ 1 , e ] [1,\e] [ 1 , e ] 里且偏右,因为图形右边高。
答案:(Ⅰ)e 2 + 1 4 \frac{\e^2+1}4 4 e 2 + 1 ;(Ⅱ)x ˉ = 3 ( e 4 − 2 e 2 − 3 ) 4 ( e 3 − 7 ) \bar x=\frac{3(\e^4-2\e^2-3)}{4(\e^3-7)} x ˉ = 4 ( e 3 − 7 ) 3 ( e 4 − 2 e 2 − 3 )
8.3 转动惯量
大白话:转动惯量是“质量乘到轴距离的平方”再加起来 ,距离轴越远的部分贡献越大。对 x x x 轴,距离是 ∣ y ∣ |y| ∣ y ∣ ;对 y y y 轴,距离是 ∣ x ∣ |x| ∣ x ∣ ;对原点,距离是 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 。
x y O y 到 x 轴的距离是 y −a a 李林 §4 例 3:高度 y y y 处的横带,到 x x x 轴的距离是 y y y 。
转动惯量(李林 p263)
I x = ∬ D y 2 ρ d σ , \displaystyle I_x=\iint_Dy^2\rho\dd\sigma, I x = ∬ D y 2 ρ d σ , I y = ∬ D x 2 ρ d σ , \displaystyle I_y=\iint_Dx^2\rho\dd\sigma, I y = ∬ D x 2 ρ d σ , I O = ∬ D ( x 2 + y 2 ) ρ d σ = I x + I y . \displaystyle I_O=\iint_D(x^2+y^2)\rho\dd\sigma=I_x+I_y. I O = ∬ D ( x 2 + y 2 ) ρ d σ = I x + I y .
为什么是平方:小块的转动惯量是 d m ⋅ d 2 \dd m\cdot d^2 d m ⋅ d 2 ,d d d 是到转轴的距离。
圆形、扇形区域用极坐标:y 2 = r 2 sin 2 θ y^2=r^2\sin^2\theta y 2 = r 2 sin 2 θ ,再乘面积元素的 r r r 。
方法卡 · 转动惯量
步骤
写出到转轴的距离的平方。
乘面密度,在薄片上积分;圆形区域用极坐标。
最容易错
对
x x x 轴的转动惯量写成
∬ x 2 \iint x^2 ∬ x 2 (看反了);忘记乘面密度。
例 8.8 李林 第十章 §4 例 3 · p264
求均匀半圆薄片
D = { ( x , y ) ∣ 0 ≤ y ≤ a 2 − x 2 , − a ≤ x ≤ a } D=\{(x,y)\mid0\le y\le\sqrt{a^2-x^2},\ -a\le x\le a\} D = {( x , y ) ∣ 0 ≤ y ≤ a 2 − x 2 , − a ≤ x ≤ a } 对
x x x 轴的转动惯量(设面密度为
μ \mu μ )。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 公式。 I x = ∬ D y 2 μ d σ I_x=\displaystyle\iint_Dy^2\mu\dd\sigma I x = ∬ D y 2 μ d σ 。
小块到 x x x 轴的距离是 y y y ;李林原文把区域写成 y = a 2 − x 2 y=\sqrt{a^2-x^2} y = a 2 − x 2 ,题意是半圆薄片 0 ≤ y ≤ a 2 − x 2 0\le y\le\sqrt{a^2-x^2} 0 ≤ y ≤ a 2 − x 2 。
② 极坐标。 I x = μ ∫ 0 π d θ ∫ 0 a r 2 sin 2 θ ⋅ r d r = μ ⋅ a 4 4 ⋅ π 2 = π μ a 4 8 I_x=\mu\displaystyle\int_0^\pi\dd\theta\int_0^ar^2\sin^2\theta\cdot r\dd r=\mu\cdot\frac{a^4}4\cdot\frac\pi2=\frac{\pi\mu a^4}8 I x = μ ∫ 0 π d θ ∫ 0 a r 2 sin 2 θ ⋅ r d r = μ ⋅ 4 a 4 ⋅ 2 π = 8 π μ a 4 。
上半圆在极坐标下是 0 ≤ θ ≤ π 0\le\theta\le\pi 0 ≤ θ ≤ π ,0 ≤ r ≤ a 0\le r\le a 0 ≤ r ≤ a ,上下限都是常数,两层可以分开积;∫ 0 π sin 2 θ d θ = π 2 \int_0^\pi\sin^2\theta\dd\theta=\frac\pi2 ∫ 0 π sin 2 θ d θ = 2 π 。
答案:π μ a 4 8 \frac{\pi\mu a^4}8 8 π μ a 4
8.4 曲面面积
大白话:曲面上的一小块是斜的,它的面积比它在 x O y xOy x O y 面上的投影 d σ \dd\sigma d σ 大 。斜得越厉害(偏导数越大),放大得越多,放大倍数是 1 + z x 2 + z y 2 \sqrt{1+z_x^2+z_y^2} 1 + z x 2 + z y 2 。把投影区域上的这个倍数积起来,就是曲面面积。
x y z O z =2−x ²−y ²D :x ²+y ²≤22019 数一(16):曲面投影到 x O y xOy x O y 面上是圆盘 x 2 + y 2 ≤ 2 x^2+y^2\le2 x 2 + y 2 ≤ 2 。
曲面面积
S = ∬ D 1 + z x 2 + z y 2 d x d y , \displaystyle S=\iint_D\sqrt{1+z_x^2+z_y^2}\dx\dy, S = ∬ D 1 + z x 2 + z y 2 d x d y , D 是曲面 z = z ( x , y ) 在 x O y 面上的投影 . \displaystyle D\text{ 是曲面 }z=z(x,y)\text{ 在 }xOy\text{ 面上的投影}. D 是曲面 z = z ( x , y ) 在 x O y 面上的投影 .
为什么:曲面的一小块近似是切平面上的一小片,它和投影的面积之比是 1 ∣ cos γ ∣ \frac1{|\cos\gamma|} ∣ c o s γ ∣ 1 ,γ \gamma γ 是法向量 ( − z x , − z y , 1 ) (-z_x,-z_y,1) ( − z x , − z y , 1 ) 与 z z z 轴的夹角,1 ∣ cos γ ∣ = 1 + z x 2 + z y 2 \frac1{|\cos\gamma|}=\sqrt{1+z_x^2+z_y^2} ∣ c o s γ ∣ 1 = 1 + z x 2 + z y 2 。
旋转抛物面 z = c − x 2 − y 2 z=c-x^2-y^2 z = c − x 2 − y 2 这类,被积函数是 1 + 4 r 2 \sqrt{1+4r^2} 1 + 4 r 2 ,用极坐标凑微分。
方法卡 · 曲面面积
什么时候用
求曲面
z = z ( x , y ) z=z(x,y) z = z ( x , y ) 被某个条件截下的那一片的面积。
步骤
由题目条件(如 z ≥ 0 z\ge0 z ≥ 0 )求出投影区域 D D D 。
算 z x z_x z x 、z y z_y z y ,写出 1 + z x 2 + z y 2 \sqrt{1+z_x^2+z_y^2} 1 + z x 2 + z y 2 。
在 D D D 上积分,圆形区域用极坐标。
最容易错
忘了根号里的 1;投影区域没按题目的条件(
z ≥ 0 z\ge0 z ≥ 0 )来定。
例 8.9 2019 数一(16)
设
a a a ,
b b b 为实数,函数
z = 2 + a x 2 + b y 2 z=2+ax^2+by^2 z = 2 + a x 2 + b y 2 在点
( 3 , 4 ) (3,4) ( 3 , 4 ) 处的方向导数中,沿方向
l = − 3 i − 4 j \vv l=-3\vv i-4\vv j l = − 3 i − 4 j 的方向导数最大,最大值为 10。
(Ⅰ)求
a , b a,b a , b ;
(Ⅱ)求曲面
z = 2 + a x 2 + b y 2 ( z ≥ 0 ) z=2+ax^2+by^2\ (z\ge0) z = 2 + a x 2 + b y 2 ( z ≥ 0 ) 的面积。
解答先遮住,自己试 5 分钟
① 梯度的方向和大小。 方向导数最大的方向就是梯度的方向,最大值就是梯度的模。grad z ∣ ( 3 , 4 ) = ( 6 a , 8 b ) \operatorname{grad}z\big|_{(3,4)}=(6a,8b) grad z ( 3 , 4 ) = ( 6 a , 8 b ) ,它与 ( − 3 , − 4 ) (-3,-4) ( − 3 , − 4 ) 同向,且模为 10。
方向导数 = grad z ⋅ e l =\operatorname{grad}z\cdot\vv e_l = grad z ⋅ e l ,沿梯度方向时夹角为 0,取最大值 ∣ grad z ∣ |\operatorname{grad}z| ∣ grad z ∣ (《一元与多元微分学》笔记)。
② 解 a , b a,b a , b 。 ( 6 a , 8 b ) = k ( − 3 , − 4 ) (6a,8b)=k(-3,-4) ( 6 a , 8 b ) = k ( − 3 , − 4 ) ,k > 0 k>0 k > 0 ;模 5 k = 10 5k=10 5 k = 10 ,k = 2 k=2 k = 2 ,所以 6 a = − 6 6a=-6 6 a = − 6 ,8 b = − 8 8b=-8 8 b = − 8 ,a = b = − 1 a=b=-1 a = b = − 1 。
“同向”要求比例系数 k k k 为正;∣ ( − 3 , − 4 ) ∣ = 5 |(-3,-4)|=5 ∣ ( − 3 , − 4 ) ∣ = 5 。
③ 曲面与投影。 z = 2 − x 2 − y 2 ≥ 0 ⟺ x 2 + y 2 ≤ 2 z=2-x^2-y^2\ge0\iff x^2+y^2\le2 z = 2 − x 2 − y 2 ≥ 0 ⟺ x 2 + y 2 ≤ 2 ,投影区域 D D D :x 2 + y 2 ≤ 2 x^2+y^2\le2 x 2 + y 2 ≤ 2 ;z x = − 2 x z_x=-2x z x = − 2 x ,z y = − 2 y z_y=-2y z y = − 2 y 。
条件 z ≥ 0 z\ge0 z ≥ 0 决定了截下哪一片,它的投影就是积分区域。
④ 面积。 S = ∬ D 1 + 4 x 2 + 4 y 2 d x d y = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 1 + 4 r 2 r d r = 2 π ⋅ 1 12 ( 1 + 4 r 2 ) 3 2 ∣ 0 2 = 2 π ( 27 − 1 ) 12 = 13 π 3 S=\displaystyle\iint_D\sqrt{1+4x^2+4y^2}\dx\dy=\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^{\sqrt2}\sqrt{1+4r^2}\,r\dd r=2\pi\cdot\frac1{12}(1+4r^2)^{\frac32}\Big|_0^{\sqrt2}=\frac{2\pi(27-1)}{12}=\frac{13\pi}3 S = ∬ D 1 + 4 x 2 + 4 y 2 d x d y = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 2 1 + 4 r 2 r d r = 2 π ⋅ 12 1 ( 1 + 4 r 2 ) 2 3 0 2 = 12 2 π ( 27 − 1 ) = 3 13 π 。
根号里 1 + 4 r 2 1+4r^2 1 + 4 r 2 的导数正好含 r r r ,可以凑微分:d ( 1 + 4 r 2 ) = 8 r d r \dd(1+4r^2)=8r\dd r d ( 1 + 4 r 2 ) = 8 r d r ,所以 ∫ 1 + 4 r 2 r d r = 1 12 ( 1 + 4 r 2 ) 3 2 \int\sqrt{1+4r^2}\,r\dd r=\frac1{12}(1+4r^2)^{\frac32} ∫ 1 + 4 r 2 r d r = 12 1 ( 1 + 4 r 2 ) 2 3 ;r = 2 r=\sqrt2 r = 2 时 1 + 4 r 2 = 9 1+4r^2=9 1 + 4 r 2 = 9 ,9 3 2 = 27 9^{\frac32}=27 9 2 3 = 27 。
答案:(Ⅰ)a = b = − 1 a=b=-1 a = b = − 1 ;(Ⅱ)13 π 3 \frac{13\pi}3 3 13 π
8.5 小结
要求的量 公式 例子
平面图形的面积 S = ∬ D d σ S=\iint_D\dd\sigma S = ∬ D d σ ;极坐标 1 2 ∫ r 2 d θ \frac12\int r^2\dd\theta 2 1 ∫ r 2 d θ 例 8.1 、例 8.2
立体的体积 V = ∬ D ( z 顶 − z 底 ) d σ V=\iint_D(z_{\text{顶}}-z_{\text{底}})\dd\sigma V = ∬ D ( z 顶 − z 底 ) d σ 例 8.3
平面图形绕直线旋转 V = 2 π ∬ D d d σ V=2\pi\iint_Dd\,\dd\sigma V = 2 π ∬ D d d σ ,d d d 是到转轴的距离例 8.4
薄片的质心、图形的形心 x ˉ = ∬ x ρ ∬ ρ \bar x=\frac{\iint x\rho}{\iint\rho} x ˉ = ∬ ρ ∬ x ρ ,先看对称轴例 8.5 、例 8.7
细棒的质心 一维版本 x ˉ = ∫ x ρ ∫ ρ \bar x=\frac{\int x\rho}{\int\rho} x ˉ = ∫ ρ ∫ x ρ 例 8.6
转动惯量 I x = ∬ y 2 ρ d σ I_x=\iint y^2\rho\dd\sigma I x = ∬ y 2 ρ d σ 例 8.8
曲面面积 ∬ D 1 + z x 2 + z y 2 d σ \iint_D\sqrt{1+z_x^2+z_y^2}\dd\sigma ∬ D 1 + z x 2 + z y 2 d σ 例 8.9
学完了,标记这一部分
第 9 部分
看题选方法
把前面八部分的判断标准收成一张流程图和三张表:看区域、看被积函数、看题目的问法。拿到题先查这里,再翻到对应的部分。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章第 2 条)
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
“掌握计算方法”落到做题上,就是拿到一道题先判断用哪种坐标、先积哪个变量、能不能用对称性、要不要分块。这一部分把第 2—8 部分的判断标准收在一起,每一行都链接一道正好用到这一条的例题。
9.1 解题六步
大白话:二重积分的题,难在“怎么化成累次积分”,而不在最后那两个定积分 。拿到题按下面六步问自己,顺序不要乱:先画图,再看对称和分块(能省一大半计算),最后才选坐标和次序。
① 画区域 求出边界的交点 看是直线、圆,还是参数曲线 ② 有对称吗? 有:奇的项直接写 0 分式对调相加(第 5 部分) ③ 要分块吗? 有 |·|、max、[·]、sgn、分段 就按分界线切开(第 6 部分) ④ 选坐标系 圆、扇形、含 x ²+y ²:极坐标 其余用直角坐标(第 2、4 部分) ⑤ 选积分次序 内层积不出来(如 sin x /x ) 就换次序(第 3 部分) ⑥ 算完检查 符号、面积对不对 选择题代一个具体函数试 解题六步。
为什么是这个顺序 对称性和分块都是“改变被积函数或区域”的操作,做完以后被积函数变简单、区域变小,这时再选坐标系才选得准。反过来,先把极坐标写出来再发现能用对称性,前面的功夫就白费了。
9.2 看区域的形状
区域的样子 先用什么 例子
直线围成的三角形、多边形 直角坐标;选穿线时边界不换的方向,少分段 例 2.4 、例 2.6
圆心在原点的圆、扇形、圆环 极坐标,上下限都是常数 例 4.1 、例 5.9
偏心圆 x 2 + y 2 = 2 a x x^2+y^2=2ax x 2 + y 2 = 2 a x 或 2 b y 2by 2 b y 极坐标 r = 2 a cos θ r=2a\cos\theta r = 2 a cos θ ,r r r 从 0 开始 例 4.5 、例 6.2
两个圆的公共部分 极坐标,按交点的方向角分段 例 4.6 、例 5.14
心形线、双纽线、玫瑰线 极坐标(题目常直接给 r ( θ ) r(\theta) r ( θ ) ) 例 4.8 、例 4.10
双曲线 x y = c xy=c x y = c 与过原点的直线 极坐标 r 2 = 2 c sin 2 θ r^2=\frac{2c}{\sin2\theta} r 2 = s i n 2 θ 2 c ,或换元 u = x y , v = y x u=xy,v=\frac yx u = x y , v = x y 例 4.2 、例 7.10
圆心不在原点、不在坐标轴上的圆 先平移到圆心,再用极坐标 例 5.16
椭圆、斜椭圆 广义极坐标;二次齐次式等于常数时极坐标解 r 2 r^2 r 2 例 7.13 、例 7.11
摆线等参数曲线 直角坐标,外层积分换成参数 t t t 例 2.7 、例 2.8
伸到无穷远的区域 先积有界的方向,外层是反常积分 例 7.6 、例 7.7
关于坐标轴或 y = x y=x y = x 对称 先用对称性,再算剩下的 例 5.1 、例 5.17
9.3 看被积函数
被积函数 先用什么 例子
含 x 2 + y 2 x^2+y^2 x 2 + y 2 、y x \frac yx x y 、x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 极坐标 例 4.3 、例 4.9
e x 2 \e^{x^2} e x 2 、sin x x \frac{\sin x}x x s i n x 、tan x x \frac{\tan x}x x t a n x 、1 + x 3 \sqrt{1+x^3} 1 + x 3 这个变量积不出来,先积另一个变量(必要时换序) 例 2.3 、例 3.10 、例 3.12
有 x x x 或 y y y 的奇次项 奇偶对称,奇的项积分为 0 例 5.2 、例 5.3
a f ( x ) + b f ( y ) f ( x ) + f ( y ) \frac{af(x)+bf(y)}{f(x)+f(y)} f ( x ) + f ( y ) a f ( x ) + b f ( y ) 这类分式轮换对称,对调相加 例 5.7 、例 5.8
∣ ⋅ ∣ |\cdot| ∣ ⋅ ∣ 、max \max max 、[ ⋅ ] [\,\cdot\,] [ ⋅ ] 、sgn \operatorname{sgn} sgn 、分段按分界线分块 例 6.1 、例 6.3 、例 6.4 、例 6.5
一次式 a x + b y + c ax+by+c a x + b y + c ,区域是圆或椭圆 形心公式:( a x ˉ + b y ˉ + c ) S D (a\bar x+b\bar y+c)S_D ( a x ˉ + b y ˉ + c ) S D 练习 4
e ( x + y ) 2 ( x 2 − y 2 ) \e^{(x+y)^2}(x^2-y^2) e ( x + y ) 2 ( x 2 − y 2 ) 等,θ \theta θ 能凑微分极坐标先积 θ \theta θ 例 7.12
含抽象函数的偏导数 f x y ′ ′ f''_{xy} f x y ′′ 累次积分 + 分部积分 例 7.5
表达式里含 ∬ D f \iint_Df ∬ D f 本身 设为常数,两边再积分 例 7.2 、例 7.1
9.4 看题目的问法
题目怎么问 套路 例子
“交换积分次序”选择题 由上下限画出区域,换一个方向穿线 例 3.3 、例 3.2
“化成极坐标(直角坐标)下的累次积分” 画区域,再按新坐标定限 例 3.13 、例 3.14
比较几个二重积分的大小 同区域比被积函数;同被积函数比区域和符号 例 1.6 、例 5.13
lim 1 n 2 ∑ ∑ f ( i n , j n ) \lim\frac1{n^2}\sum\sum f\big(\frac in,\frac jn\big) lim n 2 1 ∑∑ f ( n i , n j ) 化成 [ 0 , 1 ] 2 [0,1]^2 [ 0 , 1 ] 2 上的二重积分 例 1.4 、例 1.5
变限的二重积分求导、求极限 换序变成变上限积分再求导;小圆盘用中值定理 例 3.23 、例 1.10
面积、体积、质心、形心 被积函数取 1、取“顶减底”、取 x x x 例 8.1 、例 8.3 、例 8.7
9.5 小结
学完了,标记这一部分
第 10 部分
二级结论与反例库
把正文里推过的现成结果集中起来:19 条二级结论、8 个反例,每一条都标出在哪道例题里用过。选择、填空直接用,解答题要写推导。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
(仅数学一、数学三要求)了解无界区域上简单的反常二重积分并会计算。
二级结论都是第 1 条“性质”和第 2 条“计算方法”的推论;反例专门对付“了解性质”这一条里的选择题陷阱。
怎么用这一部分 下面每一条都在正文的例题里推过或用过,选择、填空可以直接用;解答题要写出推导(一般一两行,写在“用在哪里”那道例题的解答里)。反例说明“条件少一个就不成立”,专门对付选择题里的陷阱选项。
10.1 计算上的二级结论
结论 条件、说明,用在哪里
∬ D d σ = S D \iint_D\dd\sigma=S_D ∬ D d σ = S D 被积函数为 1,积分就是面积 用在:例 8.2
D D D 关于 y y y 轴对称、f ( − x , y ) = − f ( x , y ) f(-x,y)=-f(x,y) f ( − x , y ) = − f ( x , y ) ⇒ \Rightarrow ⇒ ∬ D f = 0 \iint_Df=0 ∬ D f = 0 两个条件缺一不可(反例 1);关于 x x x 轴对称就看对 y y y 的奇偶 用在:例 5.1
D D D 关于 y = x y=x y = x 对称 ⇒ \Rightarrow ⇒ ∬ D f ( x , y ) = ∬ D f ( y , x ) = 1 2 ∬ D [ f ( x , y ) + f ( y , x ) ] \iint_Df(x,y)=\iint_Df(y,x)=\frac12\iint_D[f(x,y)+f(y,x)] ∬ D f ( x , y ) = ∬ D f ( y , x ) = 2 1 ∬ D [ f ( x , y ) + f ( y , x )] 只要求区域对称,被积函数不限 用在:例 5.7
D D D 关于 y = x y=x y = x 对称、f ( y , x ) = − f ( x , y ) f(y,x)=-f(x,y) f ( y , x ) = − f ( x , y ) ⇒ \Rightarrow ⇒ ∬ D f = 0 \iint_Df=0 ∬ D f = 0 例如 y − x y-x y − x 、x − y 3 \sqrt[3]{x-y} 3 x − y 用在:例 5.12
∬ D g ( x ) h ( y ) d x d y \iint_Dg(x)h(y)\dx\dy ∬ D g ( x ) h ( y ) d x d y = ∫ a b g d x ⋅ ∫ c d h d y =\int_a^bg\dx\cdot\int_c^dh\dy = ∫ a b g d x ⋅ ∫ c d h d y D = [ a , b ] × [ c , d ] D=[a,b]\times[c,d] D = [ a , b ] × [ c , d ] 是矩形、被积函数可分离 用在:例 7.15
∫ 0 1 d x ∫ x 1 f ( x ) f ( y ) d y = 1 2 ( ∫ 0 1 f ( x ) d x ) 2 \int_0^1\dx\int_x^1f(x)f(y)\dy=\frac12\Big(\int_0^1f(x)\dx\Big)^2 ∫ 0 1 d x ∫ x 1 f ( x ) f ( y ) d y = 2 1 ( ∫ 0 1 f ( x ) d x ) 2 三角形是正方形的一半,被积函数对调不变 用在:例 5.18
∬ D ( a x + b y + c ) d σ = ( a x ˉ + b y ˉ + c ) S D \iint_D(ax+by+c)\dd\sigma=(a\bar x+b\bar y+c)S_D ∬ D ( a x + b y + c ) d σ = ( a x ˉ + b y ˉ + c ) S D ( x ˉ , y ˉ ) (\bar x,\bar y) ( x ˉ , y ˉ ) 是形心;圆、椭圆、矩形的形心是中心 用在:练习 4
∬ x 2 + y 2 ≤ R 2 x 2 d σ = ∬ x 2 + y 2 ≤ R 2 y 2 d σ = π R 4 4 \iint_{x^2+y^2\le R^2}x^2\dd\sigma=\iint_{x^2+y^2\le R^2}y^2\dd\sigma=\frac{\pi R^4}4 ∬ x 2 + y 2 ≤ R 2 x 2 d σ = ∬ x 2 + y 2 ≤ R 2 y 2 d σ = 4 π R 4 由轮换对称,各占 ∬ r 2 \iint r^2 ∬ r 2 的一半 用在:练习 3
极坐标曲线围成的面积 S = 1 2 ∫ α β r 2 d θ S=\frac12\int_\alpha^\beta r^2\dd\theta S = 2 1 ∫ α β r 2 d θ 由 ∫ d θ ∫ 0 r ( θ ) r d r \int\dd\theta\int_0^{r(\theta)}r\dd r ∫ d θ ∫ 0 r ( θ ) r d r 得来 用在:例 4.14
x 2 + y 2 ≤ 2 a x x^2+y^2\le2ax x 2 + y 2 ≤ 2 a x 即 r ≤ 2 a cos θ r\le2a\cos\theta r ≤ 2 a cos θ ,− π 2 ≤ θ ≤ π 2 -\frac\pi2\le\theta\le\frac\pi2 − 2 π ≤ θ ≤ 2 π ;x 2 + y 2 ≤ 2 b y x^2+y^2\le2by x 2 + y 2 ≤ 2 b y 即 r ≤ 2 b sin θ r\le2b\sin\theta r ≤ 2 b sin θ ,0 ≤ θ ≤ π 0\le\theta\le\pi 0 ≤ θ ≤ π 偏心圆过原点,r r r 从 0 开始 用在:例 6.2
1 π r 2 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f d σ → f ( 0 , 0 ) \frac1{\pi r^2}\iint_{x^2+y^2\le r^2}f\dd\sigma\to f(0,0) π r 2 1 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f d σ → f ( 0 , 0 ) (r → 0 + r\to0^+ r → 0 + )f f f 在原点连续(反例 6);由积分中值定理 用在:例 1.9
1 n 2 ∑ i = 1 n ∑ j = 1 n f ( i n , j n ) \frac1{n^2}\sum\limits_{i=1}^n\sum\limits_{j=1}^nf\big(\frac in,\frac jn\big) n 2 1 i = 1 ∑ n j = 1 ∑ n f ( n i , n j ) → ∬ [ 0 , 1 ] 2 f d σ \to\iint_{[0,1]^2}f\dd\sigma → ∬ [ 0 , 1 ] 2 f d σ (n → ∞ n\to\infty n → ∞ )f f f 在 [ 0 , 1 ] 2 [0,1]^2 [ 0 , 1 ] 2 上连续 用在:例 1.3
∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = π 2 \int_0^{+\infty}\e^{-x^2}\dx=\frac{\sqrt\pi}2 ∫ 0 + ∞ e − x 2 d x = 2 π 平方后化成第一象限上的二重积分,用极坐标 用在:例 7.8
u = x y u=xy u = x y ,v = y x v=\frac yx v = x y 时 ∣ ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) ∣ = 1 2 v \big|\frac{\pd(x,y)}{\pd(u,v)}\big|=\frac1{2v} ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) = 2 v 1 先算 ∂ ( u , v ) ∂ ( x , y ) = 2 v \frac{\pd(u,v)}{\pd(x,y)}=2v ∂ ( x , y ) ∂ ( u , v ) = 2 v 再取倒数 用在:例 7.9
广义极坐标 x = a r cos θ x=ar\cos\theta x = a r cos θ ,y = b r sin θ y=br\sin\theta y = b r sin θ :∣ J ∣ = a b r |J|=abr ∣ J ∣ = ab r 椭圆 x 2 a 2 + y 2 b 2 ≤ 1 \frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}\le1 a 2 x 2 + b 2 y 2 ≤ 1 变成 r ≤ 1 r\le1 r ≤ 1 用在:例 7.13
∬ ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 f ( x + y ) d x d y {\iint_{|x|+|y|\le1}f(x+y)\dx\dy} ∬ ∣ x ∣ + ∣ y ∣ ≤ 1 f ( x + y ) d x d y = ∫ − 1 1 f ( u ) d u =\int_{-1}^1f(u)\dd u = ∫ − 1 1 f ( u ) d u 内层换元 + 交换次序 用在:例 7.14
∫ a b f d x ⋅ ∫ a b d x f ≥ ( b − a ) 2 \int_a^bf\dx\cdot\int_a^b\frac{\dx}f\ge(b-a)^2 ∫ a b f d x ⋅ ∫ a b f d x ≥ ( b − a ) 2 (f > 0 f>0 f > 0 )轮换对称 + t + 1 t ≥ 2 t+\frac1t\ge2 t + t 1 ≥ 2 ;f f f 为常数时取等号 用在:例 7.15
∬ R 2 f ( x ) f ( y − x ) d x d y {\iint_{\mathbb R^2}f(x)f(y-x)\dx\dy} ∬ R 2 f ( x ) f ( y − x ) d x d y = ( ∫ R f ) 2 =\big(\int_{\mathbb R}f\big)^2 = ( ∫ R f ) 2 内层平移 u = y − x u=y-x u = y − x 用在:例 6.7
绕直线旋转的体积 V = 2 π ∬ D d ( x , y ) d σ V=2\pi\iint_Dd(x,y)\dd\sigma V = 2 π ∬ D d ( x , y ) d σ d d d 是到转轴的距离,D D D 在转轴一侧 用在:例 8.4
10.2 反例库
反例 说明什么,对照例题
1. D = { 0 ≤ x ≤ 1 , − 1 ≤ y ≤ 1 } D=\{0\le x\le1,\ -1\le y\le1\} D = { 0 ≤ x ≤ 1 , − 1 ≤ y ≤ 1 } ,∬ D x d σ = 1 ≠ 0 \iint_Dx\dd\sigma=1\ne0 ∬ D x d σ = 1 = 0 x x x 对 x x x 是奇函数,但 D D D 只关于 x x x 轴对称,不关于 y y y 轴对称:要看“翻转的那个变量” 对照:例 5.3
2. y = sin x y=\sin x y = sin x 、x = ± π 2 x=\pm\frac\pi2 x = ± 2 π 、y = 1 y=1 y = 1 围成的区域:( − 1 , − 0.5 ) (-1,-0.5) ( − 1 , − 0.5 ) 在里面,( 1 , − 0.5 ) (1,-0.5) ( 1 , − 0.5 ) 不在 看着左右对称的区域,要用“翻过去还在不在”验证 对照:例 5.5
3. 单位正方形上 ∬ x y d σ = 1 4 ≠ 0 \iint xy\dd\sigma=\frac14\ne0 ∬ x y d σ = 4 1 = 0 区域关于 y = x y=x y = x 对称,但 x y xy x y 对调后不变号,积分不为 0 对照:例 5.12
4. D 1 ⊂ D 2 D_1\subset D_2 D 1 ⊂ D 2 ,但 ∬ D 1 ( − 1 ) d σ = − S D 1 > − S D 2 = ∬ D 2 ( − 1 ) d σ \iint_{D_1}(-1)\dd\sigma=-S_{D_1}>-S_{D_2}=\iint_{D_2}(-1)\dd\sigma ∬ D 1 ( − 1 ) d σ = − S D 1 > − S D 2 = ∬ D 2 ( − 1 ) d σ 区域大、积分不一定大:被积函数为负时反过来 对照:例 5.13
5. ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 d r = 2 π \int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^1\dd r=2\pi ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 1 d r = 2 π ,而单位圆面积是 π \pi π 极坐标漏了面积元素里的 r r r 对照:例 4.1
6. f = { 1 , y > 0 0 , y ≤ 0 f=\begin{cases}1,&y>0\\0,&y\le0\end{cases} f = { 1 , 0 , y > 0 y ≤ 0 :1 π r 2 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f d σ \frac1{\pi r^2}\iint_{x^2+y^2\le r^2}f\dd\sigma π r 2 1 ∬ x 2 + y 2 ≤ r 2 f d σ = 1 2 ≠ f ( 0 , 0 ) = 0 =\frac12\ne f(0,0)=0 = 2 1 = f ( 0 , 0 ) = 0 “小圆盘上的平均值趋于中心的值”要求 f f f 在中心连续 对照:例 1.9
7. ∫ 0 1 d x ∫ 0 x d y = 1 2 \int_0^1\dx\int_0^x\dy=\frac12 ∫ 0 1 d x ∫ 0 x d y = 2 1 ;把上下限直接对调写成 ∫ 0 x d y ∫ 0 1 d x \int_0^x\dy\int_0^1\dx ∫ 0 x d y ∫ 0 1 d x ,外层上限里还有 x x x ,不是一个数 交换次序要重新画区域,不能对调上下限 对照:例 3.4
8. ∫ 0 + ∞ ( 1 1 + x − 2 1 + 2 x ) d x = − ln 2 \int_0^{+\infty}\Big(\frac1{1+x}-\frac2{1+2x}\Big)\dx=-\ln2 ∫ 0 + ∞ ( 1 + x 1 − 1 + 2 x 2 ) d x = − ln 2 收敛,但两项各自发散 反常积分拆项前先确认每一项都收敛 对照:例 7.7
学完了,标记这一部分
第 11 部分
易错清单
把前面每一节“最容易错”的地方汇总成一张清单:35 条,每条给出正确做法和可以回看的例题。考前过一遍。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
(仅数学一、数学三要求)了解无界区域上简单的反常二重积分并会计算。
易错点几乎都出在第 2 条“掌握计算方法”上:画区域、定上下限、选坐标系、用对称性。
11.1 画区域与定限
易错 正确做法 回看
边界的交点没求,或只求了一部分 所有边界两两联立,画图标出交点 例 2.6
穿线时边界中途换了一条,却没分段 在“换边界”的地方分段,或换一个方向穿 例 8.1
y = sin x y=\sin x y = sin x 在 [ π 2 , π ] [\frac\pi2,\pi] [ 2 π , π ] 上的反函数写成 arcsin y \arcsin y arcsin y 这一段上是 x = π − arcsin y x=\pi-\arcsin y x = π − arcsin y 例 3.1
换序后外层的上下限里还有变量 外层上下限必须是常数,是区域在那个方向上的最小、最大值 例 3.2
交换次序时只把上下限对调 由上下限画出区域,再换方向穿线 例 3.4
参数曲线(摆线)围成的区域,直接在 x x x 上积分卡住 外层换元 x = x ( t ) x=x(t) x = x ( t ) ,上限换成对应的 t t t 例 2.7
被积函数积不出来还硬积 看出 e x 2 \e^{x^2} e x 2 、sin x x \frac{\sin x}x x s i n x 这类,马上换次序 例 3.9
11.2 极坐标
易错 正确做法 回看
漏乘面积元素里的 r r r d σ = r d r d θ \dd\sigma=r\dd r\dd\theta d σ = r d r d θ ,写完被积函数立刻补上 r r r 例 4.2
双曲线化极坐标时,解出 r 2 r^2 r 2 忘了开方 x y = c xy=c x y = c 得 r 2 = 2 c sin 2 θ r^2=\frac{2c}{\sin2\theta} r 2 = s i n 2 θ 2 c ,所以 r = 2 c sin 2 θ r=\sqrt{\frac{2c}{\sin2\theta}} r = s i n 2 θ 2 c 例 4.2
偏心圆的 θ \theta θ 范围写成 [ 0 , 2 π ] [0,2\pi] [ 0 , 2 π ] 原点在边界上:x 2 + y 2 = 2 b y x^2+y^2=2by x 2 + y 2 = 2 b y 是 0 ≤ θ ≤ π 0\le\theta\le\pi 0 ≤ θ ≤ π 例 4.5
两个圆的公共部分只写了一个上限 按交点方向分段,每段取较小的上限 例 4.6
θ \theta θ 的范围读错(y = 3 x y=\sqrt3x y = 3 x 写成 π 6 \frac\pi6 6 π )y = k x y=kx y = k x 对应 tan θ = k \tan\theta=k tan θ = k 例 4.1
极坐标求面积忘了 1 2 \frac12 2 1 S = 1 2 ∫ r 2 d θ S=\frac12\int r^2\dd\theta S = 2 1 ∫ r 2 d θ 例 4.14
看到 x 2 + y 2 \sqrt{x^2+y^2} x 2 + y 2 就用极坐标,结果区域是正方形要分三段 先比较两种坐标下“先积的那一次”哪个省事 例 4.4
心形线的 ( 1 + cos θ ) n (1+\cos\theta)^n ( 1 + cos θ ) n 不会积 展开后逐项用华里士公式或周期性 例 4.8
11.3 对称性
易错 正确做法 回看
区域关于 x x x 轴对称,却去看 f f f 对 x x x 的奇偶 关于哪个轴对称,就看垂直于它的那个变量 例 5.3
区域看着对称,其实不对称 把 x x x 换成 − x -x − x 代进边界方程,方程不变才算 例 5.5
( x + y ) 3 (x+y)^3 ( x + y ) 3 没展开就判断奇偶先展开,逐项看 例 5.3
区域不关于 y = x y=x y = x 对称也用轮换 先检查:边界条件对调后整组不变 例 5.7
配方配错半径 x 2 + y 2 ≤ x + y + 1 x^2+y^2\le x+y+1 x 2 + y 2 ≤ x + y + 1 的半径平方是 3 2 \frac32 2 3 练习 4
平移后忘了区域边界也要换 平移后重新写出区域,再定限 例 5.16
11.4 分块、综合与应用
易错 正确做法 回看
绝对值去掉后符号判断反了 在每一块里代一个点试 例 6.1
形状别扭的那一块硬积 整体减局部:∬ ∣ g ∣ = ∬ g − 2 ∬ g < 0 g \iint|g|=\iint g-2\iint_{g<0}g ∬ ∣ g ∣ = ∬ g − 2 ∬ g < 0 g 例 6.2
取整函数漏了一条带,或多算一条 先求出被积式在区域上的取值范围 例 6.4
含参数的区域只讨论了一种情况 找出所有临界值,最后检查各段在分点处接得上 例 6.8
f ( y − x ) ≠ 0 f(y-x)\ne0 f ( y − x ) = 0 的条件写成 0 ≤ y ≤ 1 0\le y\le1 0 ≤ y ≤ 1 是 0 ≤ y − x ≤ 1 0\le y-x\le1 0 ≤ y − x ≤ 1 ,即 x ≤ y ≤ x + 1 x\le y\le x+1 x ≤ y ≤ x + 1 例 6.7
积分方程两边积分时,常数项忘了乘面积 ∬ D A d σ = A ⋅ S D \iint_DA\dd\sigma=A\cdot S_D ∬ D A d σ = A ⋅ S D 例 7.1
变上限积分求导漏乘上限的导数 上限是 2 t 2t 2 t 时要乘 2 例 7.3
分部积分的边界项没算 边界项用题目给的边界条件消掉 例 7.5
反常积分直接把 ∞ \infty ∞ 代进去 写原函数,再取极限 例 7.7
换元忘了乘 ∣ J ∣ |J| ∣ J ∣ d x d y = ∣ J ∣ d u d v \dx\dy=|J|\dd u\dd v d x d y = ∣ J ∣ d u d v 例 7.9
体积只积了顶面,没减底面 V = ∬ ( z 顶 − z 底 ) d σ V=\iint(z_{\text{顶}}-z_{\text{底}})\dd\sigma V = ∬ ( z 顶 − z 底 ) d σ 例 8.3
质心只算了分子 分子(静矩)除以分母(质量或面积) 例 8.5
对 x x x 轴的转动惯量写成 ∬ x 2 \iint x^2 ∬ x 2 到 x x x 轴的距离是 ∣ y ∣ |y| ∣ y ∣ 例 8.8
曲面面积公式漏了根号里的 1 1 + z x 2 + z y 2 \sqrt{1+z_x^2+z_y^2} 1 + z x 2 + z y 2 例 8.9
学完了,标记这一部分
第 12 部分
真题索引
全部真题的索引:Maki 第三十三讲的 58 道题(70 个题号)按年份排,另有按小节的对照表和大纲逐条覆盖表。点任何一道都能跳到正文里的完整解答。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
(仅数学一、数学三要求)了解无界区域上简单的反常二重积分并会计算。
另外,第十三章考试要求第 5 条(数一):会用三重积分、第一型曲线积分、第一型曲面积分求体积、弧长、曲面面积、质量、质心、形心、转动惯量、引力、功等(二重积分的部分见第 8 部分)。
12.4 节把这几条拆成考点,逐条列出讲在哪里、考过哪些真题。
12.1 全部真题:按年份
Maki《真题分类精解》第三十三讲“二重积分”收了 2010—2026 年三张卷子上的 58 道题(70 个题号:数一 9、数二 35、数三 26,同一道题出现在两张卷子上的分别计数),全部在正文里做成了例题。第一列是题号和题型,星号是 Maki 标的难度(满分 5 颗);第二列是 Maki 给这道题起的题型名和答案;第三列是所在小节。
12.2 按小节:每一节练哪些真题
复习某一节时,把这一行的真题全部重做一遍。数一只有 9 道二重积分真题(数一更常把二重积分放进三重积分、曲面积分的大题里),所以数二、数三的真题是这一章的主力练习。
12.3 真题是怎么核对的
核对方法
题号 :Maki《考研数学真题分类精解》(2026 版)第三十三讲的每道题都带年份和卷别标签,逐条抄下后与正文里的真题标签对照;页面生成时程序检查每个标签都恰好出现一次,且每个标签都属于这一讲。
题面 :书的文字层会把分式、根号拆散(例如 2022 数二(2) 抽出来看不出分母里的根号,2018 数三(16) 看不出根号盖住了 3 ( 1 − x 2 ) 3(1-x^2) 3 ( 1 − x 2 ) ),所以每道题都对照书中的题目页截图逐字核对。
答案 :书里文字层抽出来的答案常被截断,所以一律不照抄,全部重新计算,再用程序独立核对:数值积分与符号积分两条路,选择题的每个错误选项都算出具体数值或给出反例。
12.4 考点覆盖:大纲逐条对照
把李林讲义第十章的考试要求(大纲原文,见第 1—7 部分开头的方框)和第十三章第 5 条(应用,见第 8 部分)拆成 17 个考点。“十·2”指第十章第 2 条,“十三·5”指第十三章第 5 条。每个考点列出在哪一节讲、有几道例题,以及考过的真题。这张表是程序从正文里数出来的:每个考点都至少有一道例题,否则页面生成时会报错。
“真题:—”的考点,2010—2026 年三张卷子上都没有专门考它的题(如转动惯量),用李林讲义的例题补上了。
12.5 小结:真题怎么刷
阶段 做什么 从哪里开始
第一遍(跟着学习计划) 每天只做计划里列的真题,遮住解答先做 5 分钟 0.4 节
第二遍(按小节) 12.2 表里一行一行过,做错的标 △ / ✗ 12.2 节
第三遍(按年份) 12.1 表从 2026 往回做,限时 12.1 节
考前 只看 △ / ✗ 的题和第 9—11 部分 9.1 节
学完了,标记这一部分
第 13 部分
综合练习
综合练习:李林第十章剩下的三道章末解答题,加上 epsilon-delta 板书和刷题本里几道正文没讲的经典题,共 8 道。每题都给了分步提示和“为什么”,答案都经程序核对。
考试要求(大纲原文,李林讲义第十章)
理解二重积分的概念,了解二重积分的性质及其中值定理。
掌握二重积分的计算方法(直角坐标、极坐标)。
(仅数学一、数学三要求)了解无界区域上简单的反常二重积分并会计算。
这 8 道题覆盖第 1、2 条(比较大小、直角坐标、极坐标、对称性、换元);第 3 条和应用的练习见第 7、8 部分。
怎么用这一部分 正文已经用掉了李林第十章的全部典型例题和大部分章末习题,这里是剩下的三道章末解答题,加上 epsilon-delta 板书和刷题本里几道正文没讲的经典题。每道题都给了分步提示和“为什么”,答案都经程序核对。建议学完第 8 部分后,限时 60 分钟一次做完。
13.1 直角坐标与极坐标
练习 12 李林 第十章 习题 解答 (1) · p265
求
I = ∬ D x y d x d y I=\displaystyle\iint_Dxy\dx\dy I = ∬ D x y d x d y ,其中
D = { ( x , y ) ∣ y ≥ 0 , x 2 + y 2 ≤ 1 , x 2 + y 2 ≤ 2 x } D=\{(x,y)\mid y\ge0,\ x^2+y^2\le1,\ x^2+y^2\le2x\} D = {( x , y ) ∣ y ≥ 0 , x 2 + y 2 ≤ 1 , x 2 + y 2 ≤ 2 x } 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 单位圆与圆 ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 (x-1)^2+y^2\le1 ( x − 1 ) 2 + y 2 ≤ 1 的公共部分的上半。两圆交于 ( 1 2 , 3 2 ) \big(\frac12,\frac{\sqrt3}2\big) ( 2 1 , 2 3 ) ,方向角 θ = π 3 \theta=\frac\pi3 θ = 3 π 。
两个圆的方程相减就消掉了平方项:x 2 + y 2 = 1 x^2+y^2=1 x 2 + y 2 = 1 与 x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 相减得 x = 1 2 x=\frac12 x = 2 1 。
② 极坐标分段。 0 ≤ θ ≤ π 3 0\le\theta\le\frac\pi3 0 ≤ θ ≤ 3 π 时射线先碰到 r = 1 r=1 r = 1 ;π 3 ≤ θ ≤ π 2 \frac\pi3\le\theta\le\frac\pi2 3 π ≤ θ ≤ 2 π 时先碰到 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 。I = ∫ 0 π 3 sin θ cos θ d θ ∫ 0 1 r 3 d r + ∫ π 3 π 2 sin θ cos θ d θ ∫ 0 2 cos θ r 3 d r I=\displaystyle\int_0^{\frac\pi3}\sin\theta\cos\theta\dd\theta\int_0^1r^3\dd r+\int_{\frac\pi3}^{\frac\pi2}\sin\theta\cos\theta\dd\theta\int_0^{2\cos\theta}r^3\dd r I = ∫ 0 3 π sin θ cos θ d θ ∫ 0 1 r 3 d r + ∫ 3 π 2 π sin θ cos θ d θ ∫ 0 2 c o s θ r 3 d r 。
公共部分取两个上限中较小的;θ < π 3 \theta<\frac\pi3 θ < 3 π 时 2 cos θ > 1 2\cos\theta>1 2 cos θ > 1 。
③ 计算。 两段分别积分。第一段 = 1 4 ⋅ 1 2 sin 2 θ ∣ 0 π 3 = 3 32 =\frac14\cdot\frac12\sin^2\theta\Big|_0^{\frac\pi3}=\frac3{32} = 4 1 ⋅ 2 1 sin 2 θ 0 3 π = 32 3 ;第二段 = ∫ π 3 π 2 4 sin θ cos 5 θ d θ = − 2 3 cos 6 θ ∣ π 3 π 2 = 1 96 =\displaystyle\int_{\frac\pi3}^{\frac\pi2}4\sin\theta\cos^5\theta\dd\theta=-\frac23\cos^6\theta\Big|_{\frac\pi3}^{\frac\pi2}=\frac1{96} = ∫ 3 π 2 π 4 sin θ cos 5 θ d θ = − 3 2 cos 6 θ 3 π 2 π = 96 1 。I = 3 32 + 1 96 = 5 48 I=\dfrac3{32}+\dfrac1{96}=\dfrac5{48} I = 32 3 + 96 1 = 48 5 。
第二段内层 ∫ 0 2 cos θ r 3 d r = 4 cos 4 θ \int_0^{2\cos\theta}r^3\dd r=4\cos^4\theta ∫ 0 2 c o s θ r 3 d r = 4 cos 4 θ ,乘上 sin θ cos θ \sin\theta\cos\theta sin θ cos θ 后凑 d ( cos θ ) \dd(\cos\theta) d ( cos θ ) ;代入 cos π 3 = 1 2 \cos\frac\pi3=\frac12 cos 3 π = 2 1 ,( 1 2 ) 6 = 1 64 \big(\frac12\big)^6=\frac1{64} ( 2 1 ) 6 = 64 1 ,2 3 ⋅ 1 64 = 1 96 \frac23\cdot\frac1{64}=\frac1{96} 3 2 ⋅ 64 1 = 96 1 。
答案:5 48 \frac5{48} 48 5
练习 13 李林 第十章 习题 解答 (3) · p265
设
D = { ( x , y ) ∣ 2 x ≤ x 2 + y 2 , 0 ≤ y ≤ x ≤ 2 } D=\{(x,y)\mid2x\le x^2+y^2,\ 0\le y\le x\le2\} D = {( x , y ) ∣ 2 x ≤ x 2 + y 2 , 0 ≤ y ≤ x ≤ 2 } ,求
I = ∬ D 1 x 2 + y 2 d x d y I=\displaystyle\iint_D\frac1{\sqrt{x^2+y^2}}\dx\dy I = ∬ D x 2 + y 2 1 d x d y 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
① 区域。 在三角形 0 ≤ y ≤ x ≤ 2 0\le y\le x\le2 0 ≤ y ≤ x ≤ 2 里、圆 x 2 + y 2 = 2 x x^2+y^2=2x x 2 + y 2 = 2 x 外面的部分。极坐标:0 ≤ θ ≤ π 4 0\le\theta\le\frac\pi4 0 ≤ θ ≤ 4 π ,射线从圆 r = 2 cos θ r=2\cos\theta r = 2 cos θ 出发,到直线 x = 2 x=2 x = 2 (r = 2 cos θ r=\frac2{\cos\theta} r = c o s θ 2 )为止。
把每个条件换成极坐标:2 x ≤ x 2 + y 2 2x\le x^2+y^2 2 x ≤ x 2 + y 2 即 r ≥ 2 cos θ r\ge2\cos\theta r ≥ 2 cos θ (在圆外);y ≤ x y\le x y ≤ x 即 θ ≤ π 4 \theta\le\frac\pi4 θ ≤ 4 π 。
② 计算。 I = ∫ 0 π 4 d θ ∫ 2 cos θ 2 cos θ 1 r ⋅ r d r = ∫ 0 π 4 ( 2 cos θ − 2 cos θ ) d θ = 2 ln ( 2 + 1 ) − 2 I=\displaystyle\int_0^{\frac\pi4}\dd\theta\int_{2\cos\theta}^{\frac2{\cos\theta}}\frac1r\cdot r\dd r=\int_0^{\frac\pi4}\Big(\frac2{\cos\theta}-2\cos\theta\Big)\dd\theta=2\ln(\sqrt2+1)-\sqrt2 I = ∫ 0 4 π d θ ∫ 2 c o s θ c o s θ 2 r 1 ⋅ r d r = ∫ 0 4 π ( cos θ 2 − 2 cos θ ) d θ = 2 ln ( 2 + 1 ) − 2 。
被积函数 1 r \frac1r r 1 和面积元素的 r r r 约掉;∫ sec θ d θ = ln ( sec θ + tan θ ) \int\sec\theta\dd\theta=\ln(\sec\theta+\tan\theta) ∫ sec θ d θ = ln ( sec θ + tan θ ) ,π 4 \frac\pi4 4 π 处是 ln ( 2 + 1 ) \ln(\sqrt2+1) ln ( 2 + 1 ) 。
答案:2 ln ( 2 + 1 ) − 2 2\ln(\sqrt2+1)-\sqrt2 2 ln ( 2 + 1 ) − 2
练习 14 刷题本 章节七 例 7-7
计算
∬ D y 2 − x y d x d y \displaystyle\iint_D\sqrt{y^2-xy}\dx\dy ∬ D y 2 − x y d x d y ,其中
D D D 是由直线
y = x y=x y = x ,
y = 1 y=1 y = 1 ,
x = 0 x=0 x = 0 所围成的平面区域。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
① 选次序。 D = { 0 ≤ y ≤ 1 , 0 ≤ x ≤ y } D=\{0\le y\le1,\ 0\le x\le y\} D = { 0 ≤ y ≤ 1 , 0 ≤ x ≤ y } 。根号里是 y ( y − x ) y(y-x) y ( y − x ) ,对 x x x 是一次式,所以先对 x x x 积分。
先对 y y y 积分要处理 y 2 − x y \sqrt{y^2-xy} y 2 − x y 对 y y y 的积分,麻烦得多。
② 计算。 ∫ 0 y y y − x d x = y ⋅ 2 3 y 3 2 = 2 3 y 2 \displaystyle\int_0^y\sqrt y\sqrt{y-x}\dx=\sqrt y\cdot\frac23y^{\frac32}=\frac23y^2 ∫ 0 y y y − x d x = y ⋅ 3 2 y 2 3 = 3 2 y 2 ,所以原式 = ∫ 0 1 2 3 y 2 d y = 2 9 =\displaystyle\int_0^1\frac23y^2\dy=\frac29 = ∫ 0 1 3 2 y 2 d y = 9 2 。
对 x x x 积分时 y y y 是常数,y \sqrt y y 提出去,剩下 ∫ 0 y ( y − x ) 1 2 d x = 2 3 ( y − x ) 3 2 ∣ x = y x = 0 = 2 3 y 3 2 \int_0^y(y-x)^{\frac12}\dx=\frac23(y-x)^{\frac32}\Big|_{x=y}^{x=0}=\frac23y^{\frac32} ∫ 0 y ( y − x ) 2 1 d x = 3 2 ( y − x ) 2 3 x = y x = 0 = 3 2 y 2 3 。
答案:2 9 \frac29 9 2
练习 15 刷题本 章节七 例 7-25
计算二重积分
∬ D y d x d y \displaystyle\iint_Dy\dx\dy ∬ D y d x d y ,其中
D D D 是由直线
x = − 2 x=-2 x = − 2 ,
y = 0 y=0 y = 0 ,
y = 2 y=2 y = 2 以及曲线
x = − 2 y − y 2 x=-\sqrt{2y-y^2} x = − 2 y − y 2 所围成的平面区域。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
① 整体减局部。 D D D 是正方形 [ − 2 , 0 ] × [ 0 , 2 ] [-2,0]\times[0,2] [ − 2 , 0 ] × [ 0 , 2 ] 去掉左半圆盘 x 2 + ( y − 1 ) 2 ≤ 1 x^2+(y-1)^2\le1 x 2 + ( y − 1 ) 2 ≤ 1 (x ≤ 0 x\le0 x ≤ 0 )的部分。∬ D y = ∬ 正方形 y − ∬ 半圆 y \displaystyle\iint_Dy=\iint_{\text{正方形}}y-\iint_{\text{半圆}}y ∬ D y = ∬ 正方形 y − ∬ 半圆 y 。
x = − 2 y − y 2 x=-\sqrt{2y-y^2} x = − 2 y − y 2 是圆 x 2 + ( y − 1 ) 2 = 1 x^2+(y-1)^2=1 x 2 + ( y − 1 ) 2 = 1 的左半;直接积也可以,但减法更快。
② 形心公式。 正方形的形心纵坐标是 1、面积 4;半圆盘关于 y = 1 y=1 y = 1 对称,形心纵坐标也是 1、面积 π 2 \frac\pi2 2 π 。所以原式 = 1 ⋅ 4 − 1 ⋅ π 2 = 4 − π 2 =1\cdot4-1\cdot\dfrac\pi2=4-\dfrac\pi2 = 1 ⋅ 4 − 1 ⋅ 2 π = 4 − 2 π 。
形心公式:一次式的积分等于形心坐标乘面积,∬ D y d σ = y ˉ ⋅ S D \iint_Dy\dd\sigma=\bar y\cdot S_D ∬ D y d σ = y ˉ ⋅ S D (第 5 部分 5.3 节)。
答案:4 − π 2 4-\frac\pi2 4 − 2 π
13.2 对称性与比较大小
练习 16 李林 第十章 习题 解答 (6) · p265
设
D D D 由心形线
r = a ( 1 + cos θ ) r=a(1+\cos\theta) r = a ( 1 + cos θ ) ,
a > 0 a>0 a > 0 围成,求
I = ∬ D ( x 2 + y 2 + 2 x y ) d x d y I=\displaystyle\iint_D(x^2+y^2+2xy)\dx\dy I = ∬ D ( x 2 + y 2 + 2 x y ) d x d y 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
① 对称性。 心形线关于 x x x 轴对称,2 x y 2xy 2 x y 对 y y y 是奇函数,积分为 0。
r ( − θ ) = r ( θ ) r(-\theta)=r(\theta) r ( − θ ) = r ( θ ) ,曲线关于极轴对称(孝哥一页纸)。
② 极坐标。 I = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a ( 1 + cos θ ) r 3 d r = a 4 4 ∫ 0 2 π ( 1 + cos θ ) 4 d θ I=\displaystyle\int_0^{2\pi}\dd\theta\int_0^{a(1+\cos\theta)}r^3\dd r=\frac{a^4}4\int_0^{2\pi}(1+\cos\theta)^4\dd\theta I = ∫ 0 2 π d θ ∫ 0 a ( 1 + c o s θ ) r 3 d r = 4 a 4 ∫ 0 2 π ( 1 + cos θ ) 4 d θ 。
x 2 + y 2 = r 2 x^2+y^2=r^2 x 2 + y 2 = r 2 ,再乘面积元素的 r r r 。
③ 展开。 ( 1 + cos θ ) 4 = 1 + 4 cos θ + 6 cos 2 θ + 4 cos 3 θ + cos 4 θ (1+\cos\theta)^4=1+4\cos\theta+6\cos^2\theta+4\cos^3\theta+\cos^4\theta ( 1 + cos θ ) 4 = 1 + 4 cos θ + 6 cos 2 θ + 4 cos 3 θ + cos 4 θ ,在 [ 0 , 2 π ] [0,2\pi] [ 0 , 2 π ] 上积分得 2 π + 0 + 6 π + 0 + 3 π 4 = 35 π 4 2\pi+0+6\pi+0+\frac{3\pi}4=\frac{35\pi}4 2 π + 0 + 6 π + 0 + 4 3 π = 4 35 π ,所以 I = 35 π a 4 16 I=\dfrac{35\pi a^4}{16} I = 16 35 π a 4 。
奇数次幂在一个周期上积分为 0;∫ 0 2 π cos 2 = π \int_0^{2\pi}\cos^2=\pi ∫ 0 2 π cos 2 = π ,∫ 0 2 π cos 4 = 3 π 4 \int_0^{2\pi}\cos^4=\frac{3\pi}4 ∫ 0 2 π cos 4 = 4 3 π 。
答案:35 16 π a 4 \frac{35}{16}\pi a^4 16 35 π a 4
练习 17 ep 板书 二重积分 例 6
设
I i = ∬ D i e − ( x 2 + y 2 ) d σ I_i=\displaystyle\iint_{D_i}\e^{-(x^2+y^2)}\dd\sigma I i = ∬ D i e − ( x 2 + y 2 ) d σ ,
i = 1 , 2 , 3 i=1,2,3 i = 1 , 2 , 3 ,其中
D 1 = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ R 2 } D_1=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le R^2\} D 1 = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ R 2 } ,
D 2 = { ( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 R 2 } D_2=\{(x,y)\mid x^2+y^2\le2R^2\} D 2 = {( x , y ) ∣ x 2 + y 2 ≤ 2 R 2 } ,
D 3 = { ( x , y ) ∣ ∣ x ∣ ≤ R , ∣ y ∣ ≤ R } D_3=\{(x,y)\mid|x|\le R,\ |y|\le R\} D 3 = {( x , y ) ∣ ∣ x ∣ ≤ R , ∣ y ∣ ≤ R } ,
R > 0 R>0 R > 0 ,则( )
(A)
I 1 < I 2 < I 3 I_1<I_2<I_3 I 1 < I 2 < I 3 (B)
I 2 < I 3 < I 1 I_2<I_3<I_1 I 2 < I 3 < I 1 (C)
I 1 < I 3 < I 2 I_1<I_3<I_2 I 1 < I 3 < I 2 (D)
I 3 < I 2 < I 1 I_3<I_2<I_1 I 3 < I 2 < I 1
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 正方形 D 3 D_3 D 3 夹在它的内切圆 D 1 D_1 D 1 和外接圆 D 2 D_2 D 2 之间:D 1 ⊂ D 3 ⊂ D 2 D_1\subset D_3\subset D_2 D 1 ⊂ D 3 ⊂ D 2 。被积函数处处为正,区域越大积分越大,所以 I 1 < I 3 < I 2 I_1<I_3<I_2 I 1 < I 3 < I 2 。所以选(C)。
正方形 ∣ x ∣ , ∣ y ∣ ≤ R |x|,|y|\le R ∣ x ∣ , ∣ y ∣ ≤ R 的顶点到原点的距离是 2 R \sqrt2R 2 R ;“区域大积分大”只在被积函数为正时成立(第 10 部分反例 4)。
答案:C
练习 18 ep 板书 二重积分 例 7
设
D D D 为由
x = 0 x=0 x = 0 ,
y = 0 y=0 y = 0 ,
x + y = 1 2 x+y=\dfrac12 x + y = 2 1 ,
x + y = 1 x+y=1 x + y = 1 所围成的区域,
I 1 = ∬ D ln 7 ( x + y ) d σ I_1=\displaystyle\iint_D\ln^7(x+y)\dd\sigma I 1 = ∬ D ln 7 ( x + y ) d σ ,
I 2 = ∬ D ( x + y ) 7 d σ I_2=\displaystyle\iint_D(x+y)^7\dd\sigma I 2 = ∬ D ( x + y ) 7 d σ ,
I 3 = ∬ D sin 7 ( x + y ) d σ I_3=\displaystyle\iint_D\sin^7(x+y)\dd\sigma I 3 = ∬ D sin 7 ( x + y ) d σ ,则( )
(A)
I 1 < I 2 < I 3 I_1<I_2<I_3 I 1 < I 2 < I 3 (B)
I 1 < I 3 < I 2 I_1<I_3<I_2 I 1 < I 3 < I 2 (C)
I 3 < I 2 < I 1 I_3<I_2<I_1 I 3 < I 2 < I 1 (D)
I 3 < I 1 < I 2 I_3<I_1<I_2 I 3 < I 1 < I 2
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 在 D D D 上 1 2 ≤ x + y ≤ 1 \frac12\le x+y\le1 2 1 ≤ x + y ≤ 1 ,所以 ln ( x + y ) ≤ 0 \ln(x+y)\le0 ln ( x + y ) ≤ 0 ,0 < sin ( x + y ) < x + y 0<\sin(x+y)<x+y 0 < sin ( x + y ) < x + y ,于是 ln 7 ( x + y ) ≤ 0 < sin 7 ( x + y ) < ( x + y ) 7 \ln^7(x+y)\le0<\sin^7(x+y)<(x+y)^7 ln 7 ( x + y ) ≤ 0 < sin 7 ( x + y ) < ( x + y ) 7 ,积分后 I 1 < I 3 < I 2 I_1<I_3<I_2 I 1 < I 3 < I 2 。所以选(B)。
同一个区域比大小,只要比被积函数;sin t < t \sin t<t sin t < t (t > 0 t>0 t > 0 ),七次方保持大小关系。
答案:B
13.3 换元
练习 19 ep 板书 二重积分 例 21
计算
∬ D ln ( x y ) d x d y \displaystyle\iint_D\ln(xy)\dx\dy ∬ D ln ( x y ) d x d y ,其中
D = { ( x , y ) ∣ 1 ≤ x y ≤ 2 , x ≤ y ≤ 4 x , x > 0 } D=\{(x,y)\mid1\le xy\le2,\ x\le y\le4x,\ x>0\} D = {( x , y ) ∣ 1 ≤ x y ≤ 2 , x ≤ y ≤ 4 x , x > 0 } 。
答案与提示先遮住,自己试 5 分钟
提示。 和李林 p250 的例题同一个区域。令 u = x y u=xy u = x y ,v = y x v=\frac yx v = x y ,D ′ D' D ′ :1 ≤ u ≤ 2 1\le u\le2 1 ≤ u ≤ 2 ,1 ≤ v ≤ 4 1\le v\le4 1 ≤ v ≤ 4 ,∣ J ∣ = 1 2 v |J|=\frac1{2v} ∣ J ∣ = 2 v 1 :原式 = ∫ 1 2 ln u d u ∫ 1 4 d v 2 v = ( 2 ln 2 − 1 ) ln 2 =\displaystyle\int_1^2\ln u\dd u\int_1^4\frac{\dd v}{2v}=(2\ln2-1)\ln2 = ∫ 1 2 ln u d u ∫ 1 4 2 v d v = ( 2 ln 2 − 1 ) ln 2 。
被积函数 ln ( x y ) = ln u \ln(xy)=\ln u ln ( x y ) = ln u 只含 u u u ,雅可比只含 v v v ,分离成两个定积分;∫ 1 2 ln u d u = [ u ln u − u ] 1 2 = 2 ln 2 − 1 \int_1^2\ln u\dd u=\big[u\ln u-u\big]_1^2=2\ln2-1 ∫ 1 2 ln u d u = [ u ln u − u ] 1 2 = 2 ln 2 − 1 。
答案:( 2 ln 2 − 1 ) ln 2 (2\ln2-1)\ln2 ( 2 ln 2 − 1 ) ln 2
13.4 小结
学完了,标记这一部分